Bıyl ǵulama oıshyl, ataqty fılosof, tanymal aqyn, shyǵystanýshy-ǵalym, folklor murasyn jınaýshy Máshhúr-Júsip Kópeevtiń týǵanyna 155 jyl tolyp otyr. Osyǵan oraı, áýlıe qonǵan babamyzdyń rýhanı murasyn máńgilik etý baǵytynda 20 tomdyq jınaǵynyń tusaýy kesildi.
Bıyl ǵulama oıshyl, ataqty fılosof, tanymal aqyn, shyǵystanýshy-ǵalym, folklor murasyn jınaýshy Máshhúr-Júsip Kópeevtiń týǵanyna 155 jyl tolyp otyr. Osyǵan oraı, áýlıe qonǵan babamyzdyń rýhanı murasyn máńgilik etý baǵytynda 20 tomdyq jınaǵynyń tusaýy kesildi.
Jalpy, Máshhúr atamyzdyń muralaryn nasıhattaýda qazirgi ýaqytqa deıin qyrýar jumys atqaryldy. Áli de atqaryla bermek. Osydan 7 jyl buryn, ıaǵnı 2006 jyly óziniń týǵan ólkesi – Baıanaýyl baýraıyndaǵy Eskeldi shatqalynda kesenesi boı kóterdi. Bul búkil qazaqstandyqtardy ózine tartqan biregeı týrıstik orynǵa aınaldy deýge de bolady. Odan keıin Sultanmahmut Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetinde 14 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy jaryq kórdi. Munyń bári – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastamasymen júzege asyrylǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń jemisi. Sonyń arqasynda jadymyzdan jyraqtap bara jatqan qazaq halqynyń birqatar tulǵalaryn qaıta tirilttik. Ortamyzǵa qaıta ákeldik.
Al, Pavlodar oblysynyń ákimi Erlan Arynnyń bastamasymen jaryq kórgen jıyrma tomdyq jınaqty qurastyrýǵa óńirdiń tanymal máshhúrtanýshy ǵalymdary da atsalysty.
Alǵashqy tórt tomyna Máshekeńniń óleńderi men dastandary kirgen. Besinshi tomynan bastap folklor men aýyz ádebıeti úlgileriniń jıyntyǵy jaryq kórdi. Sonymen qatar, tarıhı-shejirelik týyndylary men ǵulama týraly jazylǵan ǵalymdardyń estelikterin de oqı alasyzdar. Al, sońǵy tomdarynda ol kisiniń buryn-sońdy jaryqqa shyqpaǵan, halyqqa áli jol tartpaǵan shyǵarmalary men aýdarmalary bar. Máshhúr atamyzdyń artynda qalǵan qundy muralary osymen ǵana bitpeıdi. Áli de talaı tomdarǵa tatıtyn dúnıeler jeterlik.
– Qazaq halqy Máshhúr-Júsip Kópeevti qaıtalanbas tulǵa retinde jaqsy tanıdy. Ol óz dáýirindegi kózi ashyq, birneshe shyǵys tilderin jetik meńgergen, Shyǵys ádebıeti men fılosofııasyn tereń zerdelegen, dáýir úni men aqıqatyn jyrǵa qosqan aqyn bolǵan.
Shyn máninde, Máshhúr-Júsip bar ǵumyryn aǵartý isine arnaǵan. Ol týǵan halqynyń poezııasyn, tarıhyn, etnografııasyn, ádebıeti men mádenıetin tereń zerdelegen. Onyń esimi qazaq dalasy men odan da tysqary jerlerde jaqsy belgili bolǵan.
Qazaqstan boıynsha jasaǵan saıahat barysynda ǵulama ǵalym erekshe muqııattylyqpen jáne yjdaǵattylyqpen ǵylymı taldaý men materıaldardy júıeleý ádisin qoldana otyryp mol tarıhı faktiler túzgen. Bolashaq urpaq ıgiligi úshin halyq aýyz ádebıetiniń úzdik úlgilerin jınaǵan Máshhúr-Júsip ádebıet tarıhyna súbeli úlesin de qosty.
Keshegi tarıhymyzǵa kóz júgirtsek, halqymyz basynan nebir «tar jol, taıǵaq keshýdi» ótkergen. Sol bir salqyn Máshekeńdi de aınalyp ótpedi. Muny oıshyldyń búgingi urpaqtary da aıtady.
– Uzaq jyldar Máshhúr-Júsip Kópeevtiń murasy zerttelmeı keldi. Onyń sebebi, óz dáýiriniń shyndyǵyn jyrlaǵan aqyndar qýdalanyp, olardyń shyǵarmalary el ishinen tárkilenip, kitaptary men eńbekteri órtelip, olardyń shyǵarmalaryn oqýǵa tyıym salynǵan bolatyn. Endi, mine, aqtańdaq better aqıqaty ashyldy. Biz erekshe qýanyshtymyz. Igi istiń bastamashysy bola bilgen oblys basshylyǵyna aıtar alǵysymyz sheksiz, – deıdi S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Máshekeńniń urpaǵy Qýandyq Pazyluly Júsip.
Osyǵan qaramastan, oıshyldyń rýhanı baı murasyn kóptegen ǵalymdar zerdeledi. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin aqyn murasy jan-jaqty zerttele bastady. Bul rette fılologııa ǵylymdarynyń doktory Aıtmuhambet Turyshev bastaǵan S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıteti «Máshhúrtaný» ortalyǵynyń eńbegi ólsheýsiz. Aqyn murasyn zertteýge ǵalymdarmen qatar, stýdentter, mektep oqýshylary da atsalysty. Máshhúr-Júsip eńbekteri ǵylymı ortanyń baǵasyn aldy.
Ortalyq dırektorynyń aıtýynsha, Máshhúr-Júsip shyǵarmashylyǵy – qazaqstandyqtardyń rýhanı baılyǵy. Aqynnyń fılosofııalyq óleńderiniń máni óte tereń. Ol jarqyn bolashaqqa ozyq óner-bilimdi meńgerý arqyly jetýge bolady dep halyqty oqý-ǵylymǵa úndegen.
«О́li razy bolmaı, tiri baıymas» dep beker aıtpaǵan dana halqymyz. Alashtyń bolashaǵy úshin eseli eńbek etken azamattarǵa qurmet kórsetý – bizdiń qanymyzǵa sińgen qasıet. Urpaqtan-urpaqqa mıras bolyp kele jatqan bul úrdis joǵalmaq emes. Máshhúr-Júsip babamyzdyń esimi, ómir joly men shyǵarmashylyǵy el arasynda áli de keń taralady.
Jumabek О́RKENOV.
PAVLODAR.