О́sire bilsek balyq ta, paıda ákeler halyqqa

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy adam basyna shaqqanda jylyna 16 kılodan kem emes balyq tutynýdy usynsa, Qazaqstanda bul kórsetkish bir adamǵa 4 kılodan keledi. Al kórshiles Reseıde adam basyna – 23 kılo, Qytaıda 45 kılo balyq tutynylady. Demek, balyqty az tutynǵanymyzben, eksporttyq áleýetin paıdalaný múmkindigimiz mol. Al onyń densaýlyqqa paıdasy jeke taqyrypqa júk bolar áńgime.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıyl tamyz aıynda qolda bar múmkindikterdi damytý qajettigin atap ótip, qarasha aıyna deıin balyq sharýashylyǵyn damytýdyń óńirlik baǵdarlamalaryn ázirlep, bekitýdi júktegen bolatyn. Sondaı-aq Prezıdent Qazaqstan halqyna arnaǵan «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Joldaýynda aýyl sharýashylyǵyn damytpaı, básekege qabiletti ekonomıka qurý múmkin emestigin atap ótip, onyń ishinde balyq sharýashylyǵyna da erekshe mán berýdi tapsyrdy.

Balyq salasy – aýyl sharýashy­lyǵynyń qarqyndy damyp kele jatqan sektorlarynyń biri. Resmı derekterge júginsek, 5 jyl ishinde otandyq balyq óndirisi 2016 jylǵy 1800 tonnadan bıyl josparlanǵan 10 myń tonnaǵa deıin 5 eseden astam ósken. Tek sońǵy 8 aıda aýlanǵan jáne óndirilgen balyq kólemi 26,3 myńnan 31,3 myń tonnaǵa deıin ulǵaıdy. Balyq óndirisiniń kólemi 27%-ǵa – 7,9 myń tonnaǵa deıin, balyq aýlaý 16,4%-ǵa – 23,4 myń tonnaǵa deıin ósken. Ishki naryqqa balyq ónimderin jetkizý kólemi 8,7 myńnan 10,5 myń tonnaǵa deıin artyp otyr. Elimiz muhıt balyǵy men teńiz ónimderin ımporttaıdy. Iаǵnı maıshabaq, skýmbrııa, asshaıan, mıdııa jáne basqalary Norvegııa, Reseı, Islandııa, Qytaı jáne Baltyq elderinen keledi.

О́z kezeginde, Qazaqstan jyl saıyn shamamen 60 mln dollar somasyna 36 jaqyn jáne alys shetelge 30 myń tonnaǵa jýyq balyq ónimderin eksporttaıdy eken. Elimizde myńnan astam balyq sharýashylyǵy sýbektilerinde 11 myńnan astam adam jumys isteıdi. Olarǵa 1 646 balyq sharýashylyǵy sý aıdyny men ýchaskeleri bekitilgen. О́tken jyly 45 myń tonna balyq aýlanǵan. Keıingi 7 jylda elimizde ósirilgen balyq kólemi 9 ese, ıaǵnı 800 tonnadan 7,4 myń tonnaǵa deıin ósken. Balyq ósirýmen aınalysatyn 180 sharýashylyqta 1 126 adam jumys isteıdi. Sala mamandary balyq ósirý sharýashylyqtary budan da kóp bolýy kerektigin aıtýda. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy usynǵan jan basyna shaqqanda 16 kılo balyq tutyný normasyna qol jetkizý úshin shamamen 300 myń tonna balyq ósirý qajet eken.

Túrkistan oblysy – kóshbasshy

Balyqty jasandy ósirý boıynsha 5 myń tonna (68,7%) óndiretin Túrkistan oblysy elimizde kóshbasshy bolyp sanalady. Al Almaty oblysynda shamamen 1000 tonna (12,8%), Soltústik Qazaqstan oblysynda 380 tonna jáne Shyǵys Qazaqstan oblysynda 300 tonna balyq ósiriledi. Túrkistan oblysynda taýarly balyq (akvaósirý) ósirýge jaramdy 134 kól bar, jalpy alańy – 25 475 gektar. Onyń ishinde 23 jergilikti mańyzy bar sý aıdyny balyq sharýashylyǵy maqsatynda tabıǵat paıdalanýshylarǵa berilgen, qosymsha 21 sý aıdyny konkýrsqa qoıylǵan. Búgingi tańda, óńirde balyq sharýashylyǵymen 68 kásiporyn aınalysady, jyldyq qýattylyǵy 8 myń tonnadan astam. Onyń ishinde iri 3 kásiporyn – Shardara aýdanyndaǵy jyldyq qýattylyǵy 5 myń tonna «Hamıt» AО́K, Saıram aýdanynda «Kómesh balyq» JShS (jyldyq qýattylyǵy 900 t), Túlkibas aýdanynda FIRST FISH COMPANY JShS (jyl­dyq qýattylyǵy 800 tn) jumys is­teıdi. О́ńirde balyq óniminiń eksporty da arta túsýde. Mysaly, ótken jyly 3 156 tonna balyq ónimderi Ázer­baı­jan, Grýzııa, Izraıl, Reseı, Kytaı, О́zbek­stan elderine eksporttalsa, bıyl­dyń 8 aıyn­da 1 690 tonna ónim shet­elge jónel­­tildi. Bul salany damytýǵa memleket ta­rapynan, jergilikti bıýdjetten kór­­se­tilip kele jatqan qoldaýlar da az emes. Balyq sharýashylyǵyna paı­da­lany­la­tyn azyqty satyp alýǵa jumsa­latyn shyǵyn­dardyń 30%-yn sýbsıdııalaý bıýdjettik baǵdarlamasy osy salanyń damýyna oń yqpalyn tıgizýde. О́tken jyly jer­gi­­likti bıýdjetten bólingen 331,7 mln teń­­ge qarjy esebinen 2 858 tonna azyq sýb­sı­dııalanyp, 1 229 tonna balyq óndiril­ce, bıyl 350 mln teńge qarjy bólinip 5 739 tonna azyq sýbsıdııalanǵan. Bıylǵy 8 aıda 1 511 tonna balyq óndirildi, tıisinshe salyq túsimi 45,2 mln teńge bolyp, ótken jyldan 3 esege artqan. Degenmen...

Shıkizat jetispeıdi

Balyq sharýashylyǵymen aınalysatyndar salanyń damýyna yqpal etetin birqatar máseleniń sheshimin tappaı otyrǵanyn aıtýda. Shardara aýdanynda balyq sharýashylyǵynyń damýyna sý qoımasy jáne Syrdarııa ózeni septi­gin tıgizip otyrǵany anyq. Qazirgi tańda aýdanda 5 balyq óńdeý zaýyty jáne ba­lyq ósirýmen aınalysatyn 3 kásip­oryn tirkelgen. Kásiporyndarda jalpy 330-den astam adam turaqty jumyspen qamtylǵan. Jalpy, osy salaǵa keıingi 3 jyl kóleminde 1 mlrd teńgeden astam ınvestısııa tartylypty. Aýdan ákiminiń orynbasary Aǵataı Tájenov keltirgen derekterge júginsek, kásiporyndarǵa memleket tarapynan birqatar jeńildik­ter bólinýde, atap aıtqanda, «Bıznestiń jol kartasy – 2025» baǵdarlamasy aıasynda 127 mln teńgege 2 balyq óńdeý kásipor­nyna ınfraqurylym júr­gizilgen. «Qara­paıym zattar ekonomı­kasy» baǵdar­lamasy aıasynda ekinshi deń­g­eıli bank­terden 200 mln teńgeden astam qarjyǵa jáne «Ońtústik» AIO JShS arqyly 40 mln teńge nesıe berip, balyq sharýashylyǵyn damytýǵa, balyq ósirý toǵandaryn salýǵa 50 gektardan astam jer ýchaskeleri bólinýde. «Balyq sharýashylyǵynyń damýyna zııa­nyn tıgizýshi faktorlardyń biri – brakoner­lik. Zańsyz aýlaýdy boldyrmaý maq­satynda tıisti sharalar nátıjesinde jyl basynan beri 23 brakonerge hattama tol­tyrylyp, 1,7 mln teńgege aıyp­pul salyndy. Balyqty syrttan ákelý kólemin azaıtý, brakonerlikti joıý úshin qol­dan ósirý kólemin kóbeıtý qajet. Búgin­gi tańǵa balyqty qoldan ósirýdiń jyl saıynǵy kólemi shamamen 200 tonna bolady. Qazirgi tańǵa Shardara sý qoı­masy, Qosseıit, Uzyn ata aýyldyq okrýgi balyqty qoldan ósirýde. Alaıda, bul kór­setkish kólemi óte az, ıaǵnı aldaǵy ýaqyt­ta balyq ósirý kólemin kóbeıtýge baryn­sha múmkindik jasaý qajet», deıdi A.Tájenov.

Aýdanda balyq sharýashylyǵy baǵytyndaǵy iri kásiporyn sanalatyn «Hamıt» aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvi birqatar jobany iske asyrýda. Atap aıtqanda, balyqty tereń óńdeý, torly sharbaqta jáne toǵandarda ósirý qolǵa alynǵan. Kásiporyn aýdannyń sharýalarymen birlese otyryp, aldaǵy 5 jylda balyqty ósirý kólemin 150 tonnadan 10 myń tonnaǵa deıin jetkizýdi josparlaýda. Bul baǵyt boıynsha da aýqymdy naqty is-sharalar belgilenip, maqsattar qoıylǵan. О́ndiristik kooperatıv 2006 jyly balyq jáne balyq ónimderin óńdeýdi uıymdastyrý maqsatynda, Shardara sý qoımasynyń tabıǵat paıdalanýshy úsh mekemeniń, atap aıtqanda Vita JShS, «Nuraly» JShS, «Sermanızov» jeke kásipkerliginiń birigýi nátıjesinde qurylǵan. Qazirgi ýaqytta kooperatıvte 250 adam jumys isteıdi, ortasha jalaqy mólsheri 150 myń teńge. Kooperatıvtiń basqarma tóraǵasy B.Sermanızov búginde zaýyttyń óndiristik qýaty jylyna 6 myń tonna shıkizatty óńdeýge múmkindik beretinin aı­tady. Kásiporyn óndiretin barlyq ónim­der, ıaǵnı tiri balyq, muzdatylǵan, kep­tirilgen, ystalǵan balyq ónimderi jáne balyq uny ishki naryqta jo­ǵary su­ranysqa ıe, sondaı-aq ónimniń 75%-y Eýroodaq elderine, Reseı, Ýkraına, Iz­­raıl, AQSh, Qytaıǵa eksporttala­dy. О́tken jyly 1300 tonna balyq ónimi shetelge jóneltilgen. Jyl saıyn kásiporyn 130 mln teńgege jýyq salyq tóleıdi. О́ńdeýge Shardara sý qoımasynan alynǵan shıkizat paıdalanylady, budan basqa qazaqstandyq balyq sharýashylyǵy uıymdarynan (Kaspıı, Aral, Zaısan) satyp alynady, sondaı-aq Reseı aýmaǵynan ákelinedi. Degenmen tolyq qýatynda jumys isteýge shıkizat jetispeıdi.

«Osyǵan baılanysty, zaýytty qajet­ti shıkizatpen qamtamasyz etý úshin 2015 jyldan bastap balyq ósirýmen aınalysyp kelemiz. Kompanııa ınkýbasııalyq sehta dernásilderin alýdan bastap, taýar­ly balyq ósirýge deıingi tolyq sıkldy júzege asyrady. 2015 jyly Túrkııadan 60 myń dollar somasyna torlar satyp aldyq jáne Shardara sý qoımasynda balyqty sharbaqpen ósirý boıynsha joba iske qosyldy», deıdi B.Sermanızov.

Qazirgi ýaqytta torlardyń óndiristik qýaty jylyna – 350 tonna, onda tuqy, bekire jáne Afrıka jaıyny ósi­ri­le­di. Byltyr osy torlarda 150 tonna taýarly balyq ósirilip, Almaty jáne Shym­kent qalalarynda satylǵan. Bıyl naý­­ryz aıynda Qyzylqum kanalynyń bo­ıyn­­daǵy jobalyq qýattylyǵy 24 mln dana dernásil men 2 mln dana shabaq­t­y quraıtyn toǵan sharýashylyǵy iske qosylǵan. Sondaı-aq sý qoımasyn odan ári balyqtandyrý maqsatynda torta, qylysh­balyq, shnaıka, taban jáne kókser­­ke sııaqty kásipshilik túrleriniń jasan­dy ósimin molaıtý josparlanýda. Budan basqa, jobalyq qýaty jylyna 200 tonna bolatyn torlarda jáne toǵanda «tılıa­pııa» men afrıkalyq jaıyndy ósirý boıyn­sha joba ázirlenýde. Kásiporynda alǵash­qy kezderi maman jetispeýshiligi bol­ǵan. Reseılik, ýkraınalyq mamandardy ju­mysqa shaqyrýǵa májbúr bolǵan kásip­­oryn bul máseleni jergilikti jerde sheshý jolyn taýypty. Iаǵnı Shardara qala­­synda ornalasqan №16 kolledjdi senim­­gerlik basqarýǵa alady. Kolledjdi jyl saıyn balyq ósirýshi, qaıta óńdeýshi jáne ba­lyq­­shy mamandyqtary boıynsha 50-70 túlek bitirip shyǵady. Kásiporyn stýdent­ter úshin praktıkalyq-óndiristik baza sanalady.

Shardara aýdanynda uzaqqa sozylatyn vegetasııalyq kezeńdi eskere otyryp, taýarly balyq ósirý kólemin 10 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtýǵa múmkindik bar. Mamandar Shardara sý qoımasynda 5 myń tonna, sondaı-aq Qyzylqum kanaly boıyndaǵy tuzdy topyraqtaǵy jasandy toǵandarda, kúrish alqaptary jáne basqa kólderde 5 myń tonna balyq ósirýge bolatynyn aıtýda. Alǵa qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizý úshin «Hamıt» AО́K fermerlerdi, jergilikti turǵyndardy akvaósirýdiń qyr-syryna jappaı tartý jáne oqytý, jergilikti balyq ósirý sharýashylyqtaryn qajetti materıaldarymen jáne azyqpen qamta­ma­syz etý, taýarly balyqty satýdy uıym­dastyrýdy josparlap otyr. О́ńir­de balyq sharýashylyǵymen aınalysa­tyn iri sharýashylyqtardyń biri – Keles aýdanyndaǵy «Kóshim» sharýa qojaly­ǵynyń jylyna 400 tonna ónim alý qýattylyǵy bar. Az ýaqyt ishinde bul isti barynsha meńgerip, kásibin dóńgeletken qojalyqtyń jetistigine kórshi oblys ókilderi qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.

Sý aıdyndary qum men qoqysqa tolyp, saıazdanǵan

Jýyrda Shardarada ótken balyq sharýashylyǵyn damytý jáne jetildirýge arnalǵan alqaly jıynda sala mamandary men kásipkerler birqatar usynys pen ony sheshý joldaryn ortaǵa saldy. Mamandar agroqurylymdardyń balyq satýdan túsken jalpy tabysy – balyq shabaǵy men azyq satyp alǵan shyǵynyn jappaıtynyn jetkizdi. Bul oraıda olar azyqpen qatar, shabaq satyp alýǵa jumsalatyn shyǵyndardy ishinara sýbsıdııalaý qajet dep esepteıdi. Ekinshi másele óńirdegi sý aıdyndarynyń óndiris kólemi tómen, ıaǵnı sý aıdyndarynyń túbi qum men qoqysqa tolyp, saıazdaǵan. Sondyqtan toǵan sharýashylyqtaryn tazalaý qajettiligi týyndaýda jáne mem­lekettik deńgeıde baqylaýǵa alý kerek. Iаǵnı balyq sharýashylyǵy melıorasııasyn turaqty júrgizý maqsatynda sý túbin, tereńdetý tehnıkasyn satyp alý máselesin qarastyrý, bul baǵytta balyq ósirý zaýyttary men orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý ıns­peksııasyn materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtarmen qamtamasyz etý usynyl­dy. Sondaı-aq afrıkalyq jaıynnyń óńir klımatyna beıim, ósimi jyldam, ónimdiligi joǵary bolǵandyqtan sharýalar qyzyǵýshylyq tanytýda. Bul oraıda balyqshylar akvaósirý ónimdiligin jáne ónim sapasyn arttyrýdy sýbsıdııalaý qaǵıdasyna afrıkalyq jaıyndy da qosý jóninde ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi usynyp otyr. Jıynda balyq ónimderin qaıta óńdeý kásiporyndary tolyq qýatpen jumys isteý úshin shıkizat tapshy ekeni de aıtyldy. Iаǵnı mamandar zákirlik kooperasııa júıesi arqyly shaǵyn aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerin biriktirý qajet dep sanaıdy. Zákirlik kooperasııa jasandy toǵan salý, shaǵyn sharýashylyqtardy jemmen qamtamasyz etý, taýarlyq ónimderdi satý, taǵy da basqa is-sharalardy uıymdastyryp, balyq sharýashylyǵynyń jańa qarqynda damýyna jol ashatyn bolady.

Ákimdikter balyq ósirýdi basym baǵytqa sanamaıdy

Aıta ketelik, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Salyq, Sý, Jer kodeksterine, sondaı-aq «Janýarlar álemin qorǵaý, ósirý jáne paıdalaný», «Arhıtektýra, qala qurylysy jáne qurylys jumystary týraly» zań­darǵa ózgerister daıyndap, ony tıisti zań­namaǵa engizdi. Túzetýler múddeli mem­leket­t­ik organdarmen kelisilip, kúzde Par­lamentke joldanbaq. Sondaı-aq mınıstrlik «Akvaósirý týraly» zańdy daıyndap qajet dep sanaıdy. Balyq ósirýdi damytýǵa memlekettik qoldaý sharalary jetkiliksiz. Búgingi tańda memlekettik qoldaý sharalary balyq pıtomnıkteri men kól-taýarly balyq ósirý sharýashylyqtaryna arnalǵan jem, tehnıka men jabdyqtarǵa arnalǵan. Alaıda kóbinese ákimdikter balyq ósirý­di sýbsıdııalaý úshin qarajatty qal­­dyq qaǵıdat boıynsha ǵana bólip otyr, balyq ósirýdi basym baǵytqa sanamaı­dy. «Júrgizilgen taldaýǵa sáıkes, 2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha balyq azyǵyna 407 mln teńge sýbsıdııa bólin­di. Sýb­sıdııalaýdyń jalpy kóleminiń 81,5%-y Túrkistan oblysyna tıesili. Bul aı­maq balyq óndirý boıynsha kóshbasshy bolyp tur. Basqasha aıtqanda, bul balyq salasyn damytýdyń bólinetin sýbsıdııalaý kólemine tikeleı táýeldi ekenin bildiredi. Osyǵan oraı, balyq ósirýdi sýbsıdııalaý úshin óńirlerge transfert kólemin ulǵaıtýdy suraımyz», dedi Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev Úkimet otyrysynda. Osyǵan baılanysty, mınıstrlik qoldanystaǵy memlekettik qoldaý sharalaryn qosymsha sýbsıdııalaýmen keńeıtý máselesin pysyqtaǵan. Sýbsıdııalaýdyń jańa túrlerin engizý boıynsha mınıstrlik usynystary Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men oblys ákimdikterinen qoldaý tapty.

Elimizdegi sý resýrstaryn eskere otyryp, ósirilgen balyq kólemin 600 myń tonnaǵa deıin arttyrýǵa, eksport kólemin 10 ese ulǵaıtýǵa, shamamen 500 mlrd teńge kóleminde jeke ınvestısııa­ tartýǵa balyq sharýashylyǵynyń áleýeti jetkilikti. Mınıstrlik esebi bo­ıynsha, bıýdjetke salyq túsimderi jylyna 28 mlrd teńgege jýyqtaıtyn bolady. Budan basqa, balyq sharýashylyǵyn damytý shamamen 10 myń qosymsha jumys ornyn qurýǵa jáne halyqtyń tabysyn arttyrýǵa yqpal etedi. Premer-mınıstr Asqar Mamın Túrkistan oblysyna jumys sapary aıasynda ótkizgen elimizdiń balyq salasyn damytý jónindegi semı­nar-keńeste balyq ónimderi óndiri­sin yntalan­dyrý úshin balyq ósirý sharýa­shylyqtaryna ınvestısııalyq salymdar kezinde shyǵystardyń bir bóligin óteý (25%), balyq azyǵyna jumsalǵan shyǵyndardyń qunyn óteý (30%) jáne basqa da sharalar engizilgeni aıtyldy. «Ázirlenip jatqan balyq salasyn damytý tujyrymdamasyna sáıkes Qazaqstanda óndiris áleýeti jylyna 600 myń tonnany quraıdy. Bizdiń baǵalaýymyz boıynsha, eksporttyń áleýetti kólemi jyl saıyn 300 myń tonnadan asady. Biz osy múm­kin­dikterdi jetkilikti iske asyrý úshin bar­lyq qajetti sharalardy qabyldaý­­ǵa tıis­piz», dedi A.Mamın. Sondaı-aq Úkimet bas­shysy Ulttyq ekonomıka mınıstr­li­gine Ekologııa, geologııa jáne tabı­ǵı re­sýrstar, Aýyl sharýashylyǵy, Qar­jy mınıstr­likterimen birlesip, balyq sha­rýa­­shylyǵyndaǵy kooperasııany yntalandyrý sharalaryn qarastyrýdy tapsyrdy. Ákimdikterge qalalar men basqa da eldi mekenderde balyq jáne balyq ónimderin satatyn saýda núktelerin qoıý máselesin pysyqtaý tapsyryldy.

Túrkistan oblysy