Jumbaqqa toly Japonııa

Úırene alsaq úlgisi kóp

Jezqazǵan qalasyndaǵy №8 qazaq gımnazııasynan túlep ushqannan soń, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń shyǵystaný fakýltetin tańdadym. Irgeli bilim ordasynda Japonııa eliniń tarıhy, saıasaty, mádenıeti men tilin eki jyl oqydym. Odan ári qaraı bilimimdi Japonııada jalǵastyrý múmkindigin qarastyrdym. Japonııany óz kózimen kórý árbir japontanýshynyń arma­ny ǵoı. Ekinshi kýrsty bitirgennen soń, baǵymdy, babymdy synaıyn dep Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵyna tıisti qujattarymdy ótkizip, emtıhan tapsyrdym. Nátıjesinde Prezıdenttiń «Bolashaq» stıpendııasynyń ıegeri atandym.

Qazir Tokıo qalasyndaǵy Tokaı ýnıver­sıtetinde oqımyn. 3-shi kýrs stýdentimin. Oqý úrdisiniń barlyǵy japon tilinde ótedi. Ma­man­dyǵym qorshaǵan ortany qorǵaý dep atalady. Osy salada japon halqynan úırenerimiz kóp.

Sebebi, Japonııada tabıǵatty erekshe aıalaıdy. Ozyq tehnologııa eli tabıǵatpen úndestikti taba bilgen. Tokıo álemdegi eń úlken megapolıstiń biri.

Úırene alsaq úlgisi kóp

Jezqazǵan qalasyndaǵy №8 qazaq gımnazııasynan túlep ushqannan soń, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń shyǵystaný fakýltetin tańdadym. Irgeli bilim ordasynda Japonııa eliniń tarıhy, saıasaty, mádenıeti men tilin eki jyl oqydym. Odan ári qaraı bilimimdi Japonııada jalǵastyrý múmkindigin qarastyrdym. Japonııany óz kózimen kórý árbir japontanýshynyń arma­ny ǵoı. Ekinshi kýrsty bitirgennen soń, baǵymdy, babymdy synaıyn dep Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵyna tıisti qujattarymdy ótkizip, emtıhan tapsyrdym. Nátıjesinde Prezıdenttiń «Bolashaq» stıpendııasynyń ıegeri atandym.

Qazir Tokıo qalasyndaǵy Tokaı ýnıver­sıtetinde oqımyn. 3-shi kýrs stýdentimin. Oqý úrdisiniń barlyǵy japon tilinde ótedi. Ma­man­dyǵym qorshaǵan ortany qorǵaý dep atalady. Osy salada japon halqynan úırenerimiz kóp.

Sebebi, Japonııada tabıǵatty erekshe aıalaıdy. Ozyq tehnologııa eli tabıǵatpen úndestikti taba bilgen. Tokıo álemdegi eń úlken megapolıstiń biri. Qazaqstan halqynyń sanymen birdeı halqy bar bul qalanyń aýasy taza, kósheleri de kelisti. Eki mıllıondaı halqy bar Almatyny kók tútin men ýly gaz kómkerip turǵany meni oıǵa qaldyra beredi.

Japonııaǵa barysymen aldymen tildik kýrs­ta oqydym. Mende tildik baza bar edi. Biraq tehnıkalyq mamandyqty tańdaǵandyqtan, termınologııa, t.s.s ıgerip, joǵary oqý ornyna túsý úshin emtıhanǵa daıyndady. Ýnıversıtettegi alǵashqy eki jyl, jalpy bilim berý negizinde ótti. Qorshaǵan orta, onyń qazirgi problemalary, Japonııa jáne basqa elderdegi jaǵdaı týraly aqparat berildi. Ekologııa óte keń uǵym bolǵandyqtan, bizdiń kafedrada birneshe zerthana bar. Onda klımattyń ózgerýi, jalpy, jahandyq jylý úrdisi, ósimdikter men janýarlar, aýa, sý, jer lastanýy, agronomııa, genetıka, bıohımııa; ekologııalyq tárbıe sııaqty san túrli sala zertteledi. Men Qazaqstanda qoldanysqa ıe bola alatyndaı baǵytty tańdaǵym keldi. Sóıtip, qazir balamaly energııa túrleri men qaldyqtardy óńdeý salasyna qyzyǵýshylyq tanytyp júrmin. Mysaly, Japonııada turǵyn úılerdiń shatyrynda kún sáýlesin energııa kózine aınaldyratyn panelder ornatylǵan. Ár otbasy ózine qajetti energııanyń kózin óndirip, qalǵanyn úkimetke satý múmkindigi bar. Osydan eki jyl buryn onda úlken tabıǵı apat boldy. Elde energııa tapshylyǵy problemaǵa aınaldy. Sondyqtan balamaly energııa eń durys jol bolyp sanala bastady. Bul tásil boıynsha kómirqyshqyl gazy bólinbeıdi. Jahandyq jylý úrdisine jol berilmeıdi, aýa lastanbaıdy.

Sonymen qatar, maǵan erekshe áser etken nárse turmystyq qaldyqty suryptaý jáne qaıta óńdeý júıesi. Ár otbasy kúndelikti turmysta shyqqan qaldyq, qoqysty ózderi suryptaıdy. Ol janatyn, janbaıtyn, qaıta óńdeýge keletin, taǵy basqa túrlerge bólinip, ár qoqys belgilengen kúni syrtqa shyǵarylady. Mysaly, dúısenbi – janbaıtyn qoqys tas­taıtyn kún. Bul kúni siz úıińizden tek plas­tıkten jasalǵan zattardy tastaı alasyz. Al, basqa qaǵaz, taǵam qaldyqtaryn syrtqa shyǵara almaısyz. Qoqys biryńǵaı plastık bolǵandyqtan, ony birden óńdeýge bolady degen sóz. Eń mańyzdysy, qarapaıym halyq osyǵan beıimdelgen. Azamattar qoqysty suryptap tastaý kerek ekendigin biledi ári talapty buljytpaı oryndaıdy. Al bizde, ókinishke qaraı, suryptaý túgili, qoqysty jáshigine tastaý bylaı tursyn, qaǵa beriske laqtyra salýǵa beıim turamyz.

Japonııada bilim berý júıesi de erekshe. Japondar teorııadan góri tájirıbege kóp kóńil bóledi. Barlyǵyn is júzinde istep, óz kózińmen kórgeniń jadyńda jaqsy saqtalady. Qabyldaýǵa ońaı, túsinikti. Túrli eksperımentter bolady. Sabaq dep aýdıtorııada qamalyp otyrmaısyń. Taýǵa da shyǵasyń, teńiz jaǵalaýyna da barasyń. Sóıtip, sondaǵy tirshilikpen jaqynyraq tanysasyń. Mysaly, Hokkaıdo degen soltústik aralǵa apardy. Barlyǵyn ýnıversıtet uıymdastyrdy. Sol aımaqtyń ereksheligimen, tabıǵatymen tanysyp, aımaqta qandaı ekologııalyq problema bar, ony sheshý úshin ne isteý kerek ekeni týraly jobalar daıyndadyq. Oqý úrdisi ári qyzyqty, ári paıdaly.

Japonııa damyǵan el. Biz damýshy elmiz. Ekonomıkadan bastap, áleýmettik, ǵylym, tehnologııa salalarynda baıaýlap qalǵanymyz kózge birden túsedi. Japonııada barlyǵy adam úshin jasalǵan. «Tirshiliktiń bári – adamnyń ómir súrýine yńǵaıly bolý kerek» deıdi. Bul keremet emes pe?!

Barlyǵy qarapaıym zattardan bastala­tyndyqtan, sol kúndelikti uǵymdarǵa toqtalǵym keledi. Kópshilik jerde kezekte turǵanda eshkim «kim sońy, aldyńda, artyńda kim bar, men ony kórdim, kórmedim» degen artyq sóz, aıqaı-shý shyǵaryp, birin-biri ıtermelemeıdi. Úndemeı ǵana kelip, sońyna tura salady. Qyzmet kórsetý isi óte joǵary deńgeıde. Barlyǵy sypaıy, tártipti. Tutynýshynyń kóńilinen shyǵý úshin baryn salady. Rıza bolmaı qaıtý múmkin emes. Al bizde ókinishke oraı, bizde «úı» degen túsinik joq. Eń aldymen, japondarsha aıtsaq, Qazaq eli ol bizdiń úı. Siz úıde kez kelgen jerge túkirip, qoqysty tastap, mańaıyńyzdaǵylarmen urysyp júrmeısiz ǵoı?!

Japontanýshy bolamyn dep, japondar týraly bilemin dep oılaıtynmyn. Japonııaǵa kelgende, basqa ǵalamsharǵa kelgendeı boldym.

Olardyń oılaýy da basqasha. Toptyq, ujymdyq oılaýǵa negizdelgen. Olar árdaıym ózinen góri eldiń múddesin joǵary qoıady. «Men» dep ózin basty rólge qoımaıdy. Kózboıaýshylyq ta joq. Mysaly, sabaq barysynda toptyq jumys bolady. Kim top basshysy dep professor surasa, eshkim men dep qol kótermeıdi. Eshkim lıder MEN bolamyn dep talpynbaıdy. Barlyǵy birdeı bolý kerek dep esepteıdi.

Japondar eńbekqor halyq. Árbir isti basynan aıaǵyna deıin usaq-túıegin eskerip jasaıdy. Aldyn ala barlyǵyn josparmen jasaıdy. Kún tártipteri óte qarbalas ótedi. Bir tynym tappaıdy. Únemi qozǵalys ústinde. Sabaqqa barady, odan keıin qosymsha úıirmesi bar, taǵy da jumys isteıdi. Japon stýdentteri arasynda qosymsha jumys isteý keń taraǵan. Olarda barlyq oqý aqyly túrde. Sondyqtan óziniń jeke muqtajdaryna qarjyny ózderi tabýǵa tyrysady. Qashan surasań da, qoldary bos emes. Japondyq dostaryńmen bir jerge jınalý úshin bir aı buryn jospar kitapshasyna jazylýyń kerek. Muǵalim qandaı da bir habarlama aıtatyn bolsa, barlyǵy sómkelerinen bir-bir jazba kitapshasyn alyp, soǵan jazyp qoıady.

Bizge olardan eńbekqorlyq, árbir iske jaýapkershilikpen qaraýdy, tártip degen qasıetterdi úırenýge bolatyn shyǵar. Tártip demekshi, Japonııa álemdegi eń qaýipsiz eldiń biri. Munda siz metroda uıyqtap qalsańyz da bolady. Eshkim sizdiń uıaly telefonyńyzdy, ámııanyńyzdy urlap alyp ketpeıdi. Kerisinshe, joǵalǵan zatyńyz ózi-aq sizdi «taýyp alady». Árbir qoǵamdyq jerde joǵalǵan zattar ortalyǵy bolady. Siz baıqamaı túsirip alsańyz, ony bir japondyq kisi taýyp alsa, sol jerge ótkizedi. О́zim bir ret uıaly telefonymdy joǵaltyp aldym. Ákelip berdi. Dosym ámııanyn joǵaltqan. Ol da qaıtaryp aldy. Ishindegi aqshasy da, qujattary da ornynda. Al bizde qaltańnan qaǵyp ketedi.

Ár elge tán erekshelik, onyń geogra­fııalyq ornalasqan jerimen tyǵyz baılanysty eken. Qazaqstan ulan-baıtaq. Son­dyqtan halqymyzdyń boıynda keń dalanyń darhandyǵy bar. Biz – qonaqjaı, ashyq, kóńilimiz keń halyqpyz. Al japondar oqshaýlanǵan araldyń halqy. Sondyqtan tuıyq, ashyq emes. О́zgelermen til tabysýy da qıyn. О́ziń baryp tanysyp, bilisip, surastyrmasań, olar saǵan jaqyndaı bermeıdi.

Japonııaǵa kelip alǵash kezdesken problema adamdardyń qarym-qatynasyna qatysty bolady. Tehnıkalyq progress ortasynda ósken adamdar bir-birimen tek uıaly telefon habarlamalary, ınternet arqyly ǵana aralasady. Tanymaıtyn adamdar kóshede bir-birimen sóılespeıdi.

Basymnan bir oqıǵa ótken bolatyn. Bir ret qala ishinen baılanys bólimshesin izdedim. Tokıoda árbir kóshede karta, nusqaýlar bolady. Biraq men adasyp ketippin. Japonııada siz bireýden bir nárse surasańyz, ol adamnyń ýaqytyn alyp, kedergi jasaısyz delinedi. Sebebi, suraǵan adamǵa kómektesý mindet, ol jaýapkershilik. Sondyqtan qoly bos dep sanalatyn úlken ata-ájelerden suraǵanyń jón. Bir apadan «Baılanys bólimshesi qaıda, eken?» dep surap edim, ol kisi qýanyp ketti de, meni ertip aparamyn deıdi. Al men joq, aıtsańyz boldy, ózim taýyp alamyn degenime qaramastan kósh jerge menimen birge erip bardy. Jol boıy áńgime de qozǵady. «Qazirgi jastar eshkimmen sóılespeıdi», dep muńyn da shaǵyp, syr aqtardy. Úlken kisiniń sóıleser serigi de joq pa dep qaldym.

Japon jastary damyǵan elde týyp-ósken soń ba, ózderiniń qolyndaǵy altynnyń qadirin bilmeıtin sııaqty. Olar daıyn asqa tik qasyq bolyp týǵan urpaqtaı kórinedi. Kerisinshe, aldyńǵy tolqyny qazirgi Japonııany jasa­ǵandar. Qazirgi jastardyń boıyndaǵy nemquraılylyqty túsine almadym. Bir jaqsylyqtyń bir kemshiligi osy bolar. Olar eshteńege qyzyqpaıdy. Tipti, shetelge shyǵýǵa umtylmaıdy. Japonııadan basqa álemde qaýipti, qorqynyshty deıdi.

Kerisinshe, bizdiń jastar únemi izdenis, umtylys ústinde dep oılaımyn. О́z ortama baılanysty aıtsam, dostarym el, jer kórgisi keledi. Jan-jaqty bolǵysy keledi. Men oqyǵysy keletin, talaby men talanty bar adam shetelde bilim alǵysy kelse, óz maqsatyna jete alatynyna senemin. Sebebi, ondaı múmkindik memleket tarapynan qarastyrylǵan. Sonyń dáleli «Bolashaq» stıpendııasy. Jıyrma jyl aralyǵynda bul baǵdarlama uly aqyn Maǵjan Jumabaev aıtqan «arystandaı aıbatty, jolbarystaı qaıratty» jastardyń armandaryna qol jetkizýge múmkindik berdi. Tek, eń bastysy, oqyp-toqyǵanyńdy el ıgiligine qoldanýyń kerek.

Sheteldiń aty shetel. Ol jaqtaǵy adam­dardyń oılaýy, túsinigi basqasha. Sen úshin jany ashyp, eshkim ishken asyn jerge qoımaıdy. Sen qanshalyqty olardyń tilin, dilin meńgerseń de, olar seni ózim dep qabyldamaıdy. Sondyqtan shetelge shyǵyp, ol eldi ıdeıaldap alý da qajet emes.

Bizdiń el bizden basqa eshkimge kerek emes. Bizdiń elimizge sheteldikter kelip óz úlesterin qosyp jatqanymen, olar bizdiń Otanymyzdyń damýyn bári birdeı qalaıdy dep oılamaımyn. Bul Japonııada oqyp júrip, taıǵa tańba basqandaı anyq túsingenim, naq túıgenim. Japonııada alǵan bilimim, alǵan tájirıbem elimizdegi ekologııalyq máse­le­lerin sheshýge, memleketimizdiń álemniń tórt buryshymen terezesi teń dárejede damý jolyna erteń paıdasy tıse degen bir arman bar kókeıimde.

Sáýle JOLDAIаQOVA,

Japonııadaǵy Tokaı ýnıversıtetiniń stýdenti.