Sýretshi óz mamandyǵyn ózgertpeıdi: týra 20 jyl boıy Meńdibaı Áli
qazaqstandyq banknottardyń dızaınyn jasaýda
Ulttyq valıýtanyń ornyqtylyǵy jáne oǵan degen senim kóp jaǵdaıda obektıvtik faktorlarǵa – el ekonomıkasyndaǵy jalpy ahýalǵa jáne retteýshiniń valıýta naryǵynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, ınflıasııanyń ósýin ustap turý qabiletterine baılanysty ekendigin jaqsy túsinemin. Ekonomıster taǵy da ulttyq valıýtanyń senimdiligi men daǵdarysqa qarsy turýynyń birqatar jaǵdaılaryn keltire alady. Alaıda, teńgeniń senimdi bolýynyń birden-bir sebebi: kezinde aqsúıek balalarǵa qaraǵan sııaqty onyń janynda osy jyldar boıy «gýverner-aǵasynyń» bolýy. Nemese túrkiler nusqasynda – «atabek».
Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi
* 15 qarasha – Ulttyq valıýta kúni
Sýretshi óz mamandyǵyn ózgertpeıdi: týra 20 jyl boıy Meńdibaı Áli
qazaqstandyq banknottardyń dızaınyn jasaýda
Ulttyq valıýtanyń ornyqtylyǵy jáne oǵan degen senim kóp jaǵdaıda obektıvtik faktorlarǵa – el ekonomıkasyndaǵy jalpy ahýalǵa jáne retteýshiniń valıýta naryǵynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, ınflıasııanyń ósýin ustap turý qabiletterine baılanysty ekendigin jaqsy túsinemin. Ekonomıster taǵy da ulttyq valıýtanyń senimdiligi men daǵdarysqa qarsy turýynyń birqatar jaǵdaılaryn keltire alady. Alaıda, teńgeniń senimdi bolýynyń birden-bir sebebi: kezinde aqsúıek balalarǵa qaraǵan sııaqty onyń janynda osy jyldar boıy «gýverner-aǵasynyń» bolýy. Nemese túrkiler nusqasynda – «atabek».
Teńge tálimgeri
Bul sýbektıvti ári ańqaý pikir bolyp kórinýi múmkin, biraq meniń oıymsha, Ulttyq Banktiń dızaıneri, qazaqstandyq banknottardyń birinshi qatarynyń qosalqy avtory jáne búkil qalǵan banknottardyń avtory Meńdibaı Áli teńge úshin naǵyz atabek – tálimger jáne boıtumar boldy. Men ony 15 jyldaı bilemin, odan biraz suhbat aldym. Osy jyldar boıy bul eshqandaı usaq paıdaǵa negizdelmegen úlken óner – aqsha týraly áńgime boldy. Meńdibaı aqshany esepteýge emes, ony oqyp-tanýǵa úıretedi, aqshaǵa el, ýaqyt jáne adam týraly keremet novella retinde qaraıdy. Ol osy kórkem mınıatıýraǵa búkil álemdi syıǵyzýǵa tyrysady, óz jumysyna barynsha berilgen adam. Búginde biz onymen óte joǵary jáne tehnologııalyq óner retinde ulttyq valıýtany jasaý týraly áńgimelesemiz. Oǵan tamasha sebep te barshylyq – teńgeniń 20 jyldyǵy.
«the Bluebird»
Dızaınerdi elder men qurlyqtarǵa ushý saparlarynyń arasynda Almatydaǵy dámhanalardyń birine jarty saǵatqa «otyrǵyzýǵa» múmkindik týdy. «Meńdibaı Qoıshybaıuly, aspanda qalyqtaǵan qus sııaqty ómir súrýdesiz. Taǵy da jańa jobańyz bar ma?», dep suhbattyń aldynda sýretshiden suradym. Jaýaptyń ornyna ol «the Bluebird» degen býkletti shyǵaryp kórsetti. Býklettiń birinshi betinde banknot isindegi áıgili esimderdiń bári bar eken: Oberthur Fiduciaire. Fortress. Landquart, sondaı-aq QR Ulttyq Bankiniń jáne Qazaqstan Banknot fabrıkasynyń logotıpteri.
– Morıs Meterlınktiń «Kók qusy» banknot jasaýshylardy úırenshikti jaǵdaıdan joǵary kóterip, tamasha oılar berdi. Ertegi boıynsha, qusty torǵa otyrǵyzǵannan keıin ol kók tústen qara túske aýysady ǵoı...
– Kók qus árqashan da arman emes pe? Biz armandy «shiderlemeımiz», biz onymen bólisemiz. Bul belgili ertegide kóziń jumýly bolsa eshnárse kóre almaısyń delingen. Jasyryn nárse – bolashaqty kórý úshin eń aldymen batyl bolýyń kerek. Búkil elderdiń jáne búkil ǵasyrlardyń banknottary ótkennen syr shertedi, búgingini baıandap, armanymen bólisedi. Kóp jyldar boıy banknottarda eshnárse ózgermeıtin sııaqty bolyp kórinse de, bul tek eles túrindegi sezim ǵana. Muqııat qarasańyz, álemniń eń úırenshikti banknottarynyń ózinde ýaqyt belgileri: neǵurlym zamanaýı qorǵanysh elementteri, jańa qaǵaz, boıaýlar turaqty túrde paıda bolady. Burynǵy dızaınynyń syrtqy kórinisi saqtalǵanmen de qandaı da bolsyn dárejede tek qorǵanysh qasıetteri ǵana emes, sol sııaqty kórkemdik, maǵynalyq salmaǵy bar nyshandar paıda bolýda.
– «Kók qus» jańa 20 myń teńgelik banknotpen baılanysy bar dep boljam jasaýǵa bola ma?
– Naqtyraq aıtsaq – banknot isiniń jańa álemdik baǵyttarymen. Bizdiń Banknot fabrıkamyzdyń bazasynda ıgeriletin «the Bluebird» jobasynda jańa tehnologııalar, boıaýlar, qaǵaz, qorǵanysh elementteri jańadan synaqtan ótýde. Bul elementter jeke-jeke nemese qandaı da bolsyn kombınasııada birqatar elderdiń jańartylǵan banknottarynda qoldanylatynyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy, sebebi olar – banknottardyń dızaıny men qorǵanyshyndaǵy mańyzdy jańa qadam.
Tájirıbe jasaýǵa arnalǵan lısenzııa
– Sonda biz álemniń búkil jańalyqtaryn birinshi meńgerip, keńestik kezeńnen keıingi keńistikte aqshany basyp shyǵarýda jańalyqtyń kóshbasshysy bolyp tabylamyz ba?
– Nazardy basqa nársege aýdaraıyq: bizde otandyq banknot isiniń jıyrma jyldyq damý jolynda banknottardyń eń jańa qorǵanysh elementterine jáne qasıetterine synama jasaýǵa múmkindik beretin júıe quryldy. Búgingi kúni biz boıaý, qaǵaz, qorǵanysh elementterin jetekshi álemdik óndirýshilerdiń búkil ázirlemelerine qatysamyz.
– Osyndaı basymdyqqa qalaı ıe boldyq?
– Birinshiden, bizdiń Banknot fabrıkamyzǵa jáne maǵan, dızaıner retinde kásibı turǵydan alǵanda naǵyz jańashyl jumysqa qatysqan qyzyqty. Al ekinshiden, bul jaǵdaı halyqaralyq kompanııalardyń eń jańa ázirlemelerin endirýdiń qalyptasqan úrdisine baılanysty oryn aldy. Bizde banknottarǵa arnalǵan jańa elementterdi synaqtan ótkizý, beıimdeý jáne ónerkásiptik úlgige jetkizýdiń naqty, úsh satyly júıesi qalyptasqan.
Birinshi satysy – synaq banknottaryn shyǵarý. Sen dál sondaı banknotty qolyńa ustap tursyń (osy bettegi ıllıýstrasııa retinde usynyp otyrmyn) – A.D.). Osyndaı úlgilerde álemdik deńgeıdegi túrli elementter, eń jańa ázirlemeler synaqtan ótkiziledi. Bul – óte kúrdeli zerthanalyq jumys. Nátıjesinde emıssııa synaq banknottarynyń 2-5 myń danasyn quraıdy. Osyǵan deıin biz gazet oqyrmandaryna osyndaı banknottardyń keıbir úlgilerin kórsettik.
– Olardyń ishindegi eń kóztartarlyq banknot «Marko Polo» esimde qaldy. «Jibek joly» jobasy da óte ádemi boldy…
– Bular bizdiń Banknot fabrıkamyzdyń baspa óniminiń tolyqqandy úlgileri, olar bul ispen kásibı túrde aınalysatyn adamdarǵa arnalǵan. Mysaly, «Kók qus» 5 myń dana taralymmen shyǵaryldy. Biz ony banknot jasaýshylardyń jýyrda ótken konferensııasynda tanystyrdyq jáne ekinshi kúni bul úlginiń quny kolleksıonerlerde 300 eýro boldy!
– Ol kolleksıonerler men banknot jasaýshylardy nesimen qyzyqtyrdy?
– Jańashyldyǵymen.
– Iаǵnı, qazir siz bolashaq álemdik aqshanyń qupııasyn, onyń damý baǵytyn ashyp beresiz be?
– Iá, ishinara. Alaıda, óziń túsinip otyrǵandaı, ony daıyndaý qupııasyn emes. Biz búkil álemge áıgili «Kók qusqa», sımvolızmniń negizin qalaýshylardyń biri Morıs Meterlınkke bekerden bet burǵan joqpyz. Bul jobada kóp nárse sımvoldyq turǵyda bolady.
Eń tańǵalarlyq nárse... qaǵaz bolady. Qarapaıym tilmen aıtqanda, ol óte juqa «qabat» sııaqty: eki jaǵynan qaǵazben qaptalǵan polımer. Biraq bul qaǵaz bútin, jelimsiz jasalǵan, ıaǵnı qabatqa bólinbeıdi. Sondaı-aq, «polımer» – erekshe qasıetteri bar qaǵaz.
Qaǵazdyń jańa qurylymy móldir oryndardy, jolaqtar nemese sımvoldardy jelimdemeýge múmkindik beredi. Qaǵazdyń qasıetteriniń arqasynda bul elementter ony óndirgen kezde jasalady. Eger synaq kýpıýrasyna qarasaq, aspanǵa qaraı kógildir túspen boıalǵan móldir ári shaǵyn tereze jáne oǵan jaryq túsiretin juldyz kórinedi. Aspan degenimiz – erkindik, bıiktik, al juldyz jaryǵy jolǵa nur shashady. Tehnıkalyq turǵydan alǵanda bul – óte kúrdeli element, ony qoldan jasaý múmkin emes: mundaı polımerge óshirilmeıtin boıaý túsirý múmkin emes. Al bizde aqqan juldyzdyń sýreti tyǵyz tekstýradan móldirge ótedi, buny kóshirýge bolmaıdy.
– Synaq kýpıýrasyn, dızaınnyń jańa tujyrymdamasyn ázirleı otyryp, siz jetekshi álemdik kompanııalardyń noý-haýyn qoldanasyz. Al olardyń bóliskende múddesi qandaı?
– Olar naqty óndiristik polıgrafııalyq bazada jaqsy óńdelgen elementtiń álemde jalpyǵa ortaq qoldanysta bolýyna múddeli. Sondaı-aq, boıaý, qaǵaz, qorǵanysh jipterin óndirýshilerdiń jańa ázirlemeleri bir-birine beıimdelgenine de múddeli. Alaıda, áriptesterimiz úshin eń bastysy – banknottyń synaq nusqasyn alý, ol boıynsha óndirý men paıdalaný kezinde jańalyqtyń qalaı júzege asyrylatynyn baǵalaýǵa bolady. Ideıanyń paıda bolýyna qaraǵanda, bul ıdeıany ónerkásiptik úlgige deıin tehnologııalyq oryndaý tehnologtardyń, dızaınerlerdiń, polıgrafısterdiń bilimin, barynsha eńbek etýdi talap etetin úrdis. Al Qazaqstan Banknot fabrıkasynyń aldyńǵy jobalar arqyly rastalǵan shyǵarmashylyq, tehnıkalyq, tehnologııalyq áleýeti bolǵandyqtan tańdaý bizdiń Banknot fabrıkasynyń paıdasyna ne sebepti jasalǵany ábden túsinikti dep oılaımyn.
Sondyqtan biz bul joba týraly tolyqqandy, birlesken ári ózara tıimdi joba dep aıtamyz. Noý-haý – izdenisterimizdiń alǵashqy satysy ǵana: ázirge talshyq deńgeıindegi ıdeıa ǵana bar, kúsh-jigerimizdi biriktire otyryp, biz ony iske asyrýdamyz. Nátıjesinde «Kók qus» dúnıege keldi.
…Fýtboldaǵy Lıonel Messı sııaqty
– Banknot fabrıkasynyń múddesi qandaı? Bul aıtarlyqtaı shyǵyn ǵoı...
– Bul jobalar arqyly biz tek ıdeıalarymyzdy, bolashaq aqsha belgileriniń dızaınerlik tujyrymdamalaryn, olardyń qorǵalýyn ıgerip, óndiristiń búkil jolyn jáne esebin ǵana úırenbeımiz, biz jas mamandarymyzdy da úıretemiz. Alǵa ozyp ketken, banknot isindegi bolashaq úrdisterdi qalyptastyratyn jobalar arqyly úıretemiz. Banknot fabrıkasynyń múddeli bolýy: ol eń zamanaýı mashınalarmen jabdyqtala otyryp, jalpy álemdik úrdistiń kóshbasynda kele jatyr, óndiristi, qyzmetkerleriniń biliktiligin turaqty túrde jetildirip otyrady. Bul rette osy erekshe ónimniń álemdik naryǵy úshin Qazaqstan Banknot fabrıkasynyń osyndaı jobalarǵa qatysýynyń ózi túrli elderden edáýir tapsyrys túsiretin óndiris pen daǵdynyń deńgeıin kýálandyrady. Beınelep aıtqanda, mundaı tapsyrystar úshin tańdalatyn fabrıka eń úzdik bolýy tıis. Fýtboldaǵy Lıonel Messı sııaqty.
– Osyndaı jobalardy shyǵaratyn fabrıkalardy bilesiz be?
– Kóbisi synaq banknottaryn jasaıdy, alaıda, mundaı jobalar sırek. Banknot óndirisine arnalǵan ıdeıalardy ázirleýmen birli-jarym kompanııalar, ádette aty álemge áıgili jáne ǵasyrlyq óndirisi bar kompanııalar ǵana aınalysady. Sondyqtan bizdiń áriptesterimiz – kásibı reıtınginiń joǵarǵy satylarynda birinshi bolyp turǵan kompanııalar nemese SICPA sııaqty dara kompanııa. Sondyqtan olardyń bizdi tańdaǵany úlken abyroı.
Aıtpaqshy, men úshin bul – salanyń álemdik kóshbasshylarymen úshinshi dızaınerlik joba. Birinshi jobadan keıin banknottardyń álemdik óndirisine SICPA kompanııasy ázirlegen Spark belgisi engizildi. Ol tuńǵysh ret teńgeniń 15 jyldyǵyna arnalǵan, nomınaly 5000 teńgelik mereıtoılyq banknotta qoldanyldy. Bul elementti sarapshylar banknot óndirisinde tóńkeris jasaǵan element dep esepteıdi. Banknot keıinnen álemniń 120-dan astam bankterinde úlgi retinde qoıyldy jáne Batys Eýropa sarapshylarynyń pikirinshe, ol banknot isinde qaýipsizdiktiń jańa álemdik standartyn belgilep berdi. Banknotymyzdaǵy Spark elementi eń úzdik qorǵanysh elementi retinde tanyldy. Ol yńǵaıly ári qajet. Al bizdiń banknotymyzdy 2008 jyly IACA uıymy álemdegi eń úzdik qorǵalǵan banknot dep tanydy. Búgingi kúni Spark birneshe ondaǵan elderdiń banknottarynda qoldanylady: ol eýroda, dollarda, shveısarııa frankisinde bar. Al biz úshin mańyzdy nárse – boıaý óndirýshi oılap taba almaǵan qasıetterin ashý boldy jáne biz ony iske asyra aldyq.
Dál osyndaı jaǵdaı Optics qorǵanysh elementine qatysty oryn aldy, biz ony osyǵan uqsas jobada ázirledik. Eń alǵash ret Optics qorǵanysh jibi Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan Qazaqstannyń on myńdyq kýpıýrasynda paıda boldy. Al qazir búkil álemde keńinen qoldanylýda.
Joǵary lıgaǵa jol
– Oqyrmandardyń nazaryna sala keteıin, bul rette kýpıýra Halyqaralyq banknot qoǵamdastyǵynyń (International Bank Note Society - IBNS) konkýrsynda «Jyldyń úzdik banknoty» retinde tanyldy. Bul «Oskar» sııaqty – tek banknottar úshin! Sondaı-aq, IBNS bıyl da sol serııadaǵy jańa bes myńdyq qazaqstandyq banknotty álemdegi eń úzdik, eń ádemi retinde atady. Munyń ózi biz úshin W – tabys.
– Jalpy alǵanda, bul ózara tıimdi jaǵdaı. Áriptesterge bastama kúıinde resimdelgen ıdeıany jappaı óndiriske jetkizý qajet. Olar úshin sheshýshi sát, jáne búkil Jer shary úshin ózekti ári qajetti bolatyn ónimniń sapasy mańyzdy. Al biz (salany jańa meńgerip jatqandar) úshin bul dástúrleri ǵasyrlar boıy qalyptasqan salanyń joǵary lıgasyna kirýge múmkindik beredi.
– Soǵan qaramastan, banknottardy qoldan jasaǵan, qoldan jasaýda jáne qoldan jasaı beredi... sonda osyndaı kúsh-jiger ne úshin qajet?
– Árıne, qoldan jasaıdy. Eń alǵashqy aqsha belgilerinen bastap. Biraq qazir bul qoldan jasaý kóbinese – shala qolóner. Imıtasııaǵa qol jetkizýge bolady, alaıda, «talshyq» deńgeıinde kóshirý tehnıkasymen nemese prıntermen biz sóz qylyp otyrǵan jańalyqtardy shyǵarý múmkin emes. Spark boıaýynyń ózi ǵarysh tehnologııalary úshin ázirlengen bolatyn jáne onyń boıaý aýystyrý qasıetin aqshany qoldan jasaýshylar áli kúnge deıin qaıtalaı almaı otyr. Bul rette boıaýdyń qasıetteri tutynýshylar úshin óte yńǵaıly: olar birden kózge kórinedi, bul qoldan jasalǵan aqshany túpnusqasynan aıyrýǵa múmkindik beredi.
Qoldan jasalǵan aqshanyń shamaly bóligi – polıgrafııalyq qoldan jasalǵan aqsha. Biraq ádette mundaı «kórkemdik» ónerdiń artynda shala qolónershiler turmaıdy. Tarıhqa júginsek, mundaı qoldan jasalǵan aqsha – soǵystyń quraly ispettes...
– Siz álemdik óndirýshilermen áriptestiktiń úsh deńgeıi týraly aıtyp óttińiz...
– Ekinshi kezeń – eskertkish jáne mereıtoılyq banknottardy shyǵarý. Sońǵy jyldary olardy turaqty túrde shyǵarý iske asyrylýda. Ádette, Memleket basshysy bekitken Ulttyq Bank tujyrymdamasyna sáıkes jylyna bir banknot shyǵarylady. Dızaın turǵysynan alsaq, bul eń bir qyzyqty ónimniń túri. Bizdiń oıymyzsha, tek nýmızmattar ǵana emes, búkil halyq ta osyndaı banknottardyń arqasynda óz eli týraly jańa málimetterdi bile alady.
Banknottardyń birinshi qatary jańa táýelsiz memleketti álemge tanystyryp, onyń ózindik ereksheligin, mádenıeti men tarıhyn kórsetti. Odan keıin shyǵarylǵan, Islam konferensııasyna, EQYU-ǵa, Azıadaǵa arnalǵan eskertkish banknottar boıynsha elimizdiń búkil álemmen yqpaldasa otyryp, dúnıejúzilik máni bar is-sharalarǵa qatysa otyryp nemese olardy ótkize otyryp, árbir damý kezeńindegi qadamdaryn baǵalaýǵa bolatyn edi. Bul tek bizdiń respýblıkamyzǵa ǵana tán jaǵdaı emes. Mundaı aqshaǵa suranys bar ekeni qupııa emes: kóp jaǵdaıda olar nýmızmattardyń kolleksııalarynda shoǵyrlanady nemese jeke muraǵattarda asa qasterli zattar retinde saqtalady.
Biz úshin mundaı jumys jańa tehnologııalyq baǵyttar boıynsha alǵa qadam basýǵa múmkindik beredi. Synaq banknottarynda óńdelgenniń bári óndiriske ketedi. Ádette, eskertkish banknottardyń taralymy 10-40 mln. dana quraıdy, oqıǵanyń nemese taqyryptyń mańyzdylyǵyna qaraı. Bul taralymdar boıynsha biz kýpıýralardyń aınalymdaǵy jolyn jáne qandaı elementterdi kelesi deńgeı – aınalystaǵy serııalarǵa kóshirýge bolatynyn tarazylaımyz.
– Keıde eskertkish banknottar biregeı bolady, al keıbir jaǵdaılarda eski qatar negizinde qalyptasady. Bul nege baılanysty?
– Bári emıssııa mindetterine baılanysty. Ádette, qoldanystaǵy qatardyń negizinde respýblıkalyq oqıǵalarǵa arnalǵan banknottar shyǵarylady. Bul turǵyda shyǵyndar da azyraq, onyń ishinde jańa elementterdi synaqtan ótkizýge de. Biregeı eskertkish banknot – mańyzdy qadam ári synaq, sebebi biz olarda synaý satysynda qoldanǵan ázirlemelerdi paıdalanamyz. Nátıjesi oń bolǵan jaǵdaıda jańa aınalystaǵy aqshany shyǵara otyryp, biz olardy qoldana alamyz.
Mýzanyń kómegimen
– Meńdibaı, siz birinshi qatardy ázirleýge qatystyńyz. 20 jyldan keıin shyǵarmashylyq oılaryńyzdy tehnıkalyq múmkindikterge beıimdeý jeńildeý boldy ma?
– Shyǵarmashylyq úrdiste eshnárse ózgergen joq: jańa nárse oılap tabý qaı kezde de qıyn. Ideıanyń paıda bolý úrdisi de ózgergen joq: ol kóp izdenýdi, kóp oqýdy talap etedi. Alaıda, tehnologııalyq turǵydan jeńilirek bolǵany ras. Alaıda, men burynǵydaı qolmen jumys isteımin. Mysaly, «Kók qus» Lozanna dámhanalarynyń birinde salfetkada paıda boldy. Biz áriptesterimizben aldaǵy jobany talqylap jattyq, sol kezde oıymdy bildirý úshin qaǵaz taba almadym. Sol kezde bárimiz óz ıdeıalarymyz ben sımvoldardy qaǵaz salfetkaǵa sala bastadyq. Árıne, dámhanaǵa salfetkasy úshin aqsha tóledik. Qazir ol salfetka shveısarııa frankisi úshin búkil qaǵazdy shyǵaratyn Landquart kompanııasynyń murajaıynda saqtaýly.
– Siz qazaqstandyq teńgege aıtarlyqtaı ıdeıa alyp keldińiz. Mysaly, tiginen ornalastyrý. О́kingen joqsyz ba?
– Ideıa unady. Qazir álemniń kóptegen banknot jasaýshylary ony belsendi túrde qoldanýda. Jýyrda RF Ortalyq banki Olımpıada qarsańynda beıneleri tiginen ornalasqan kýpıýrany shyǵardy! Meniń oıymsha, aqshany praktıkada qoldanýda bul yńǵaıly boldy. Atap aıtqanda, aqshany tiginen beretin bankomattar úshin. Dızaınerlerge óz kompozısııasyn tiginen ornalastyrý yńǵaıly. Tiginen jáne kóldeneńinen ornalastyrǵan beınelerdi úılestirý kóp shyǵarmashylyq erkindik beredi jáne bul qorǵanysh elementterin ornalastyrý úshin óte yńǵaıly.
– Jańa synaq banknotta perızattyń beınesi kórinedi. Bul portretter qaıtyp keledi degen tuspal ma?
– Bul tek aıǵaqty kórsetý: butaq pa, portret pe, bizge ne beınelenetini mańyzdy emes. Bul tek jeńildikpen júzege asyrylatyn tehnıkalyq mindet.
«…Nege ekenin bilmeımin – sol... súıemin»
– Teńge qatary ózgeredi dep aıtqaly kóp boldy…
– Aınalymda úsh nomınal bar, endigi kezek 1000, 500 jáne 200 teńgelik nomınaldarda. Olar aınalysqa júıeli túrde shyǵarylatyn bolady.
– Bul qatardyń ıdeıasy qandaı?
– …Álem ózgerýde. Elimiz ózgerip, damý, eseıý ústinde. Jol basynda ózekti bolǵan jaǵdaılar búginde ózektiligin joıdy. Basqa aqıqat, basqa nyshandar paıda boldy. Maqsattar ózgerip jatyr. Urpaq ózgerýde. Adamnyń ózi de ózgerip jatyr. Alaıda, máńgilik qundylyqtar da bar. Otan uǵymy eshqashan ózgermeıdi. Qara shańyraq árqashan shańyraq bolyp qalady. Ana ana bolyp, balalar bala bolyp qalady. Jańa serııadaǵy banknottarmen jumys istegen kezde men Maǵjan Jumabaevtyń erterekte jazylǵan myna óleń joldaryn únemi eske túsiretinmin:
«Kúldeı kúńgirt shashy bar,
Toqsan beste jasy bar,
Kóz degeniń – sup-sur kór.
Taspıq sanap búgilip,
Jerge qarap úńilip,
Kórshe aýyr kúrsiner,
Meniń bir qart anam bar,
Nege ekenin bilmeımin –
Sol anamdy súıemin.
Saǵymy saıran qurady,
Borany ulyp turady,
Qys – aq kebin, jaz – sary.
Ormany joq, shýy joq,
Taýy da joq, sýy joq,
Máńgi ólik saharasy.
Saryarqa degen jerim bar,
Nege ekenin bilmeımin –
Sol Arqamdy súıemin!»
– Aqsha degenimiz asa praktıkalyq, «saýdagerlik» materııa, al siz oǵan janyńyzdy, júregińizdi beresiz…
– Qaısysy búırekten, qaısysy júrekten shyǵatynyn anyqtaý qıyn ǵoı. Bul atmosferada bolǵan kezde materııanyń tereńine boılaı oı qozǵaısyń. Bul múldem basqa sezim...
Bul ǵarysh sııaqty. Osy mıllımetr men mıkronda biz tolyqqandy kórkem týyndy jasaımyz. Onyń mólsheri shamaly bolsa da. Seniń elińniń belgisindeı bolatyn týyndymen kásibı turǵyda jumys istegen kezde óziń de bolashaq banknotty aqsha belgisi retinde emes, Otanyńnyń bir nyshany retinde sezinesiń. Bálkim, otandastarymnyń bireýi jańa banknotty qolyna alyp, oǵan qaraǵan kezde Maǵjan Jumabaevtyń mynadaı óleń joldaryn esine alar:
Keń dala, kóresiń ǵoı, ana jatqan,
Jibekteı jasyl shópter betin japqan,
Asqar taý, baldan tátti sýlary bar
Áne, sol anam edi meni tapqan.
Biz ádeıi istegen joqpyz!
– Keıbir adamdar banknot qataryn osylaısha jıi aýystyrýdyń qajeti joq dep esepteıdi. Olardyń aıtýynsha, biz qaǵaz, boıaý óndirýshilerdiń tizgininde ketemiz...
– Bul baryp turǵan aqymaqtyq. Toıota óz faralaryn sharshydan dóńgelek nysanǵa olardyń ólshemi jaqsyraq bolǵannan emes, ondaı nysandy jetkizýshiler zorlap mindettegennen keıin aýystyrdy degen tujyrym sııaqty.
– Barlyq balalaryńyzdy birdeı jaqsy kóretinińizdi túsinemin... Alaıda, qaısysyn erekshe jaqsy kóresiz?
– Barys beınelengen on myńdyq kýpıýrany, ol 2007 jyly álemdegi eń úzdik banknot retinde IACA-nyń kásibı marapatyna ıe boldy. Meniń ol týraly pikirim tańdaýǵa barlyq qatysýshylardyń pikirimen, odan keıin konkýrstyq komıssııanyń pikirimen de sáıkes kelgenine qýanyshtymyn. Maǵan qoıý qyzyl sharap tústes eski 5 myńdyq banknottar da unaıtyn.
Jańa banknottardan 2 myńdyq banknottar unaıdy. Men ony ... jas qyz sııaqty: názik ári pák dep aıtar edim. Túsi de aıryqsha. Kóptegen dızaınerler tek kompıýter isteı alatyn beınelerdi shablon túrinde jasaıdy. Al meniń baspahanalyq tájirıbem úlken bolǵandyqtan, banknotpen jumys istegen kezde, ózim qolmen oıyp isteımin, oforttar jasaımyn, ksılografııany, lınogravıýralardy qoldanamyn. Kúni boıy ústi-basym boıaýda bolady. Osylaısha, aptalap – aılap. Bul múldem basqa shyǵarmashylyq úrdis. Jáne mashınadan qaǵazǵa túsirgen kezde... bul ózge sezim: men ózim beınebir basyp shyǵaratyn nysanǵa aınalǵandaı bolamyn!
О́kinishke qaraı, bul tásilderdi biletinder az. Men ony basqa zamannyń adamy bolǵannan keıin qoldanamyn. Sondyqtan da HIH jáne HH-ǵasyrlardy HHI-shi ǵasyrmen úılestiremin. Sonymen qatar, Iogann Gýttenbergtiń zamanynan bizdiń isimizde eshnárse ózgergen joq dep esepteımin! Al bul týraly baspahanada aıtqan kezde meni basynda eshkim túsinbeıdi. Olar boıaýdy qalaısha qosarlap qoldanýǵa bolady dep aıtady: bul oqýlyqtarda joq nárse ǵoı! Men olarǵa osylaı isteýge bolady jáne ol qajet dep aıtqan kezde, olardyń záresi qashady. Al nátıjesin kórip, onyń qalaı jasalǵanyn túsingen kezde sheberlik turǵysynan kelesi satyǵa kóteriledi.
Sondyqtan bizde banknottardyń tústeri de ózge bolyp shyǵady. Mysaly, jańa bes myńdyq banknot. Biz ol týraly kóp daýlastyq: «Mımınodaǵy» jaǵdaı sııaqty: «Qandaı kolerdi boıaımyz? – Unamaı ma – óziń al da boıa!». Nátıjesinde bári oıdaǵydaı boldy. Men bizdiń izdenisimiz ben nátıjemiz IBNS syılyǵymen atap ótilgenine tańǵalsam da, óte qýanyshtymyn. Eki jyl qatarynan bir eldiń, bir serııanyń banknottaryna kásibı mamandardyń Internet-daýys berýiniń jeńimpazy bolý – bizdiń isimizdegi múmkin emes jaǵdaı.
– Álemdi tańǵaldyrdyńyz!
– Biz ádeıi istegen joqpyz: biz bomba nemese sensasııa emes, aqshany jasaımyz! Alaıda, qazir konferensııalarda barlyǵy da qazaqtar taǵy da bir nárse basyp shyǵarady dep kútedi!
– 20 myńdyq banknot týraly suraǵym-aq kelip tur…
– Jaýap bermeımin. Báriniń ýaqyty bar. Alaıda, mynadaı nárseni atap óteıin: «Kók qus» – biz ózimizdiń 20 jyldyǵymyzda kóteriletin banknot óndirisiniń joǵary satysy. Jáne ol arqyly bizdiń qandaı jolmen ótkenimiz túsinikti bolady.
– Kásibı mamandar bizdiń banknottarymyzdyń basynan bastap joǵary meje alǵanyn aıtady: birinshi, jaqsy jasalǵan qazaqstandyq teńge qatary úshin «Harrıson jáne uldary» fabrıkasyn aǵylshyn korolevasy altyn belgimen marapattady. Al qazaqstandyq sýretshilerdiń toby bul belgige ilikti me?
– Joq. Bul sapaly túrde oryndalǵan sheteldik tapsyrys úshin fabrıkaǵa berilgen marapat boldy. Ol kezde fabrıka shaǵyn ǵana kompanııa bolatyn. Al keıinnen búkil álemge áıgili boldy.
– Bireýler siz týraly: qandaı baqytty adam, ózine qansha aqshanyń sýretin sala alady dep oılaıtyn shyǵar...
– Jalaqydan artyq sala almaısyń! Al qalǵany – meniki emes.
– Banknottyń sizdiń jeke týyndyńyz bolýdan qalyp, aqshaǵa aınalǵanyn qandaı sátte túsinesiz!?
– Onymen esep aıyrysqan kezde ǵana!
– Sýretterińizdi salyp, kórmelerge qoıyp júrsiz be?
– Osy kúnderi Ulttyq Bankte meniń burynǵy jáne jańa jumystarymnyń kórmesi ashyldy. Ekinshi kórmem Londonda – Dızaın murajaıynda ashylyp jatyr. Sol jerde jeltoqsanda bizge 2012 jylǵy álemniń eń ádemi banknoty úshin IBNS marapatyn tapsyrady. Úshinshi kórmem qazir Mıýnhende ashylady, onda banknottar jáne boıaý sýretterim kórmege qoıylady.
– Qazir siz qaı úlgide jumys istep jatyrsyz – suraǵym sýretterińiz týraly?
– Baǵytymdy obekti men kóńil kúıime qaraı tańdaımyn. Tús kerek bolsa fovızmge (fransýzsha les fauves – jabaıy ańdar, boıaýdyń «jabaıy» áseri úshin baǵytty da solaı atady) júginemin. Eger qyrly zattardy salsam, kýbızmge ketip qalamyn. Al keıde sosrealızmge degen nostalgııa paıda bolady. Ondaı kezde men sol zamanǵa oralamyn. Nege oralmasqa? Bul sezimimdi, kóńil kúıimdi bildirýge múmkindik beredi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Alevtına DONSKIH.