Esińizde bolar, ana jyldary álemdik teledıdar el qyzyǵatyndaı talaı tamasha dúnıelerdi bir shetke ysyryp qoıyp, tumsyǵy soraıǵan, jaǵyna pyshaq janyǵandaı júp-júdeý «qara shaldyń» muhıt tereńinen túsirgen reportajdaryn kún qurǵatpaı birinen soń birin kórsetýshi edi ǵoı. Sol ǵajap lentalar álige deıin kóz aldymyzda. «Shaldyń» aty-jóni – Jan Kýsto, ataqty muhıt zertteýshisi. Onyń ultyna, qaıda dúnıege kelgenine jurt qyzyqpaıtyn. Qyzyǵatyny – muhıt túbindegi keremetterdi esh boıamasyz, qaz-qalpynda túsirgen kıno týyndylary.
Bir adam ázer syıatyn aýa toltyrylǵan qobdıshanyń ishine kirip, qolynan kıno apparatyn tastamaǵan kúıi kórermenge kúle qarap, dáp bir óz erkimen ajalmen arpalysqa bara jatqandaı myń metrlik tereńdikke súńgıtin Kýstonyń sol janqııarlyq erligin ókinishke qaraı, búginge deıin eshbir jan tolyq maǵynasynda qaıtalaı alǵan joq. О́zi dúnıe salǵan soń ol isti uly jalǵastyrmaqshy bolǵan-dy, biraq Kýstodaı sheberliktiń shyńyna shyǵý qaıda?!
Qurlyqta kıno túsirý men muhıtta kıno túsirýdiń aıyrmasy jer men kókteı. San túrli balyqtar tirshiligi eriksiz kóz arbaıdy. Balyq demekshi, dúnıejúzilik ataq pen abyroıǵa keneltken E.Hemıngýeıdiń «Shal men teńizinde» de akýlalarǵa baılanysty epızod birinshi planda-tyn. Iá, ıinin tapsańyz, balyq pen teńizdiń jyry jýyq mańda taýsylmaıdy.
Jaqynda osy jylǵy «Juldyz» jýrnalynyń 8-sanynan jazýshy Qýanysh Jıenbaıdyń «Ý men ýyldyryq» atty povesin oqyǵanda osy jaılar oıǵa oraldy. Bizdiń paıymdaýymyzsha, Qýanysh óz taqyrybyn tapqan, zamandastarymyzdyń tynys-tirshiligin, qoǵam men adam, adam men tabıǵat arasyndaǵy baılanysty, odan týyndaıtyn kúrdeli máselelerdi maıdan qyl sýyrǵandaı dáldikpen oqyrmanǵa usynyp júrgen belgili qalamger. Jazýshynyń barlyq shyǵarmalarynda derlik tartylǵan teńiz taǵdyry, atamekendi qııa almaı keshegi sý shaıǵan jaǵalaýdy búgin qum bassa da, meıli ólmestiń kúıin keshse de, eshkimge muń shaqpaıtyn qaısar júrekti balyqshylar áýleti týraly sóz bolady. Taqyrypqa ártúrli qyrynan keledi. О́zi sol óńirdiń perzenti bolǵan soń teńiz betindegi emes, teńiz asty jaǵdaılaryn da jaqsy biledi.
Balyq ta bizdiń baılyǵymyz. Kúndelikti dastarqandarynan balyq ónimderi úzilmeıtin japon halqynyń uzaq ómir súretindigi barshamyzǵa aıan. Sońǵy ýaqytta bizdiń úkimetimiz de balyq ónimderin kóbirek tutynýǵa kóńil bólýde. Sózimizdiń keler jaǵynda jazýshy keıipkerleriniń deni qarapaıym adamdar bolyp keletindigin aıtqanbyz. Al «Ý men ýyldyryqtaǵy» basty geroı – Esbergen jerlesterine múlde uqsamaıtyn tosyn beıne. Sol sekildi shyǵarmanyń syr-sıpaty da kúrdeli. Ári mundaı taqyryp qazaq ádebıetinde buryn-sońdy kezikpegen. Esbergen ánsheıin qara kóbeıtip júrgen qalyń tobyrdyń biri emes, biregeıi. Qarshadaıynan sý astyna súngip, dem almastan tirlik keshýdi úırengen. Kádimgi «qos mekendi» adam. Aýa toltyrylǵan skafandrdy ıyqqa ilip, tynys alýǵa qajetti qural-jabdyqty izdep jatpaıdy. Kez kelgen jaǵdaıda sýǵa súńgýge tas túıin daıyn. Al mundaı sırek bitimdi tulǵaly azamat memlekettik qupııaly tapsyrmalardy oryndaýǵa da taptyrmaıdy. Esbergen kóp jurt bile bermeıtin ári tótenshe jaǵdaı týyndaǵanda qaı óńirde júrmesin sol sátte, sol obektiden tabylatyn suńǵyla sýǵa súńgýshi vodolaz. Barens, Ohot teńizinde batqan kemelerdiń qazyna-baılyǵyn syrtqa shyǵarýǵa atsalysqan. Onyń Norvegııa, Reseı, Baltyq boıyndaǵy úlken qalalarda turatyn áriptesteri amandyǵyn bilip, jıi-jıi habarlasyp turady.
Bizdiń túsinigimizde Esbergen naǵyz «álem adamy». Biraq ol áldekimder sekildi jyltyraq jarnamaǵa jolamaıdy, «men sondaımyn, meni bilip qoıyńdar» dep keýde urǵylaýǵa jany qas. Sál jupynylaý aýdan ortalyǵynda turyp, jurtpen birge kúndelikti nápaqasyn taýyp júrgen birtoǵa pende. Áıtse de óziniń erekshe «mamandyǵy» qajet bolǵanda jeke basyn kúıttep, buǵyp qalatyn jan emes. Jazýshy keıipker harakterin kúrdeli oqıǵalar sahnasynda, bizdiń qaperimizge kelmegen, kelmek túgili «solaı bolýy da múmkin-aý» dep sanaǵa da sińbegen sıtýasııalar arqyly jan-jaqty asha bilgen. Esbergendi tosynnan tabylǵan olja deýimizdiń sebebi osynda.
Aral teńiziniń jaǵalaýynda ómirge kelgeni bylaı tursyn, Esbergen teńizdiń keshegi hám búgingi ahýalynyń kózi tiri kýágeri. Teńizdiń atamzamanǵy bet-beınesi kelmeske ketken. Endi ózimizge tıesili Syrdarııanyń bolmashy sýyn qasyqtap jınap, Kishi teńizdiń deńgeıin túsirip almasaq, soǵan da shúkirshilik. Myna qyrsyqqa qarańyz, talaı jyldan beri «Aral – ǵasyr problemasy» dep kelip, Búkilálemdik bank molynan qarjy berip turǵanda Kókaral bógetin kózbe-kóz tórt metrge tómen saldyq. Sonyń saldarynan teńiz tabanyna jınalǵan sý bógetten syrtqa qulap, aıdyn shalqardy portty qalaǵa jetkizbeı álek. Kishi teńizdiń keneresi qashan tolary belgisiz.
Kishi teńizdiń tabıǵat zańymen emin-erkin kósilip qanat jaıýyna, aınalasyndaǵy kól-kólshik sýǵa tolyp, «qaz ushyp, úırek qonýyna» qysastyq jasap, bolmashy balyq-shabaǵyna qomaǵaılana kirisip, jan-jaqtan talap jatqandyǵymyzdy nesin jasyraıyq. Já, atakásip jańǵyrsyn, el-jurt nesibesin aıyrsyn, biraq ultanyna áli baldyr ósip jetilmegen, baýyryndaǵy balyǵy áljýáz, jańa ǵana qoldan tiriltip alǵan teńizdiń dál osy tańdaǵy aıanyshty qaline janashyrlyq tanytyp júrgen kim bar?! Jańbyrdan sońǵy sańyraýqulaqtaı birneshe balyq zaýyty dereý irge kóterdi. Olarǵa kún saıyn tonnalaǵan balyq kerek. Alaqandaı teńizdi lısenzııalap, birneshe isker azamattar pyshaq ústinen bólip alǵan. Urandary: «balyq, balyq ákel!» Kez kelgen tustan kıip-jaryp, jasyrynyp balyq aýlaıtyn jyryndy brakonerler qanshama! Mine, mundaı aýyrlyqty beli búgilmeı, «mańdaı teri tyryspaı» jasandy teńiz shydas berip, qashanǵy kótere alady?!
Esbergen azamattyq tulǵasyn osy tusta tanytady. Jasyryn balyq aýlaýshylarmen de, «memlekettik jospardy asyra oryndaýshylarmen» de eki bilegin sybanyp, aıqasqa shyǵady. Keıipkerdiń tabıǵatqa janashyrlyǵy bizdiń óńimiz túgili túsimizge kirmegen – tyń, tosyn ádis-tásil. Aqbókendi túnde projektor jaryǵymen aýlaıdy degendi estigenbiz, endi minekeı, balyqty da sóıtip aýlaıtyndyǵy bylaı tursyn, ý shashyp, qytaıy tormen tuzaqtaıtyny kún saıyn tus-tustan dúńk-dúńk estilip jatady. Mundaı sumdyqty estigen Esbergen jyndanyp ketýge shaq qalady. Jasy jer ortasyna taıasa da boıdaǵy kúsh-qýatyn jınap, álgindeı tabıǵatqa jasalǵan aıýandyqtyń jolyna tosqaýyl qoıýǵa tyrysady. Sý astyna súńgip aýdyń kózin toz-tozyn shyǵara qıyp, balyq órisine jol ashady; balyq shoǵyryn ýly aımaqtap qaqpaılap ári áketedi.
Bul – tabıǵatqa jasalǵan úlken qamqorlyq edi. Jaǵalaýlyqtar Esbergenniń týǵan jerge asyǵys qonys aýdarǵanyn kórse de, onyń arǵy astarynda qandaı maqsat jatqandyǵyn túsinbeıdi. Bir joly muz ústinde brakonerler men saýdagerler masaırap, ózderinshe esebimiz túgeldendi ǵoı dep toılap jatqan tusta sý astymen júzip kelgen Esbergen sol tusqa dınament qoıyp, jaryp jiberedi. Záreleri ushyp, jan-jaqqa tyraǵaılap qashqandar endi qaıtyp bul mańǵa jolamaıdy. Aýyldyń aqsaqal-qarasaqaldaryna da Esbergen júris-turysynyń syryn ashpaıdy. Sý astyna súńgıtin sebebi, balyqtyń saǵaǵyna jabysqan túımedeı dári izdep júr-mis. Ol dári kisini qartaıtpaıdy-mys...
Jazýshy bul epızodty da ómir shyndyǵymen jymdastyra bilgen. Esbergen men poshtashy kelinshek Jibek arasyndaǵy sezim tebireniske toly. Ádemi súıispenshilik ıirimi ózinshe óris tapqan. Aradan talaı ýaqyt bosqa ótse de Esbergen aqyrynda sózimizdiń basynda mysal etken Kýstonyń tirligin qaıtalaıdy: men nege o shaldan sorly bolýym kerek dep, ishteı silkinip, kóktem aılarynda ólgenin bilmeı jantalasyp, jaǵalaýǵa ýyldyryq shashýǵa shyǵatyn balyqtar álemin kınoǵa túsiredi.
«Juldyz» jýrnaly shyntýaıtyna kelgende, bizdiń «Drýjba narodov», «Novyı mır», «Roman-gazetamyz» ǵoı. Baıaǵyda 200-300 myń danamen taraıtyn ádebı jýrnaldyń pásin sál túsirip aldyq. Onyń sebep-saldary shashetekten. «Juldyzǵa» shyǵý – juldyzǵa jetýmen birdeı. Bir kezde osyndaı da túsinik qalyptasqan-dy. Jazýshy Qýanysh Jıenbaıdyń jýrnaldaǵy atalmysh dúnıesin jeke kitap dep qabyldaǵanymyz jón. Túptep kelgende, tabıǵatqa jahandyq turǵydan janashyrlyq jasaǵan Esbergen – biz izdep júrgen ádebıetimizdegi tosyn beıne.
Tolybaı ABYLAEV,
aqyn, Jazýshylar odaǵynyń múshesi
Qyzylorda oblysy