* Prezıdent tapsyrmasy qalaı oryndalýda?
búgingi qordalanyp qalǵan túıindi máselelerdi túbegeıli sheshpeıtinin Petropavldaǵy jaǵdaıdan anyq baıqaýǵa bolady
Áleýmettik salada kúrmeýi qıyn jaıttardyń biri – balabaqshalardaǵy oryn jetispeýshiligi. Máseleniń áli ótkir kúıde qalǵanyn Prezıdent Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda qadap aıtty. Búginde sábı dúnıege kelisimen mektepke deıingi mekeme kezegine qoıý úrdisiniń jappaı sıpat alǵany eshkimge tańsyq emes. Oblys ortalyǵynda 2 jasqa deıingi 5 myńnan astam sábıdiń tizimde turýy, pisýi jetken tolǵaqty problemanyń jýyq arada sheshimin tappaıtynyn ańǵartqandaı.
Balabaqsha tapshylyǵyn joıý úshin endi qaıtpek kerek degen saýalǵa jaýap izdeýge tyrystyq.
* Prezıdent tapsyrmasy qalaı oryndalýda?
búgingi qordalanyp qalǵan túıindi máselelerdi túbegeıli sheshpeıtinin Petropavldaǵy jaǵdaıdan anyq baıqaýǵa bolady
Áleýmettik salada kúrmeýi qıyn jaıttardyń biri – balabaqshalardaǵy oryn jetispeýshiligi. Máseleniń áli ótkir kúıde qalǵanyn Prezıdent Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda qadap aıtty. Búginde sábı dúnıege kelisimen mektepke deıingi mekeme kezegine qoıý úrdisiniń jappaı sıpat alǵany eshkimge tańsyq emes. Oblys ortalyǵynda 2 jasqa deıingi 5 myńnan astam sábıdiń tizimde turýy, pisýi jetken tolǵaqty problemanyń jýyq arada sheshimin tappaıtynyn ańǵartqandaı.
Balabaqsha tapshylyǵyn joıý úshin endi qaıtpek kerek degen saýalǵa jaýap izdeýge tyrystyq.
Kezek sany azaıar emes
Maqalany daıarlaý barysynda «Elbasynyń bastamasymen «Balapan» baǵdarlamasy qabyldanbaǵanda jas otaý ıeleri ábden tyǵyryqqa tirelgendeı eken», degen pikirlerdi jıi estidik. Aıtýlary durys. Qýatty joba el kóleminde júzege asyrylǵannan beri 4 myńnan astam balabaqshalar men shaǵyn ortalyqtardyń iske qosylýy, Memleket basshysynyń sheshimimen 2020 jylǵa deıin uzartylýy ana men balaǵa, ult densaýlyǵyna jasalyp jatqan keshendi sharalardyń mysqaldaı ǵana bir mysalyn tanytsa kerek.
2010-2014 jyldarǵa arnalǵan atalmysh baǵdarlamanyń birinshi kezeńi Qyzyljar óńirinde de iske qozǵaý salyp, úlken serpin týǵyzǵanyn derekter aıǵaqtaıdy. Sońǵy 3 jylda mektepke deıingi mekemelerdiń sany 1,6 esege kóbeıip, 72 balabaqsha, 509 shaǵyn ortalyq, 1 «mektep-balabaqsha» kesheni boı kótergen. Olardy qarjylandyrýǵa 2,5 mıllıard teńge jumsalǵan. Osy kezeń aralyǵynda Petropavl qalasynda, Taıynsha, Beskól kentterinde zamanaýı talaptarǵa saı jabdyqtalǵan 880 oryndy 3 balabaqsha paıdalanýǵa berilgen. Esil, M.Jumabaev, Aqjar aýdandarynda burynǵy balabaqshalar qalpyna keltirilgen. Bıyl «Balapan» baǵdarlamasyn oryndaýǵa 1,4 mıllıard teńge qarastyrylǵan. Búgingi tańda balalardy mektepke deıingi mekemelermen qamtý 3 pen 6 jas aralyǵy boıynsha – 88,6, 1 men 6 jastaǵylar boıynsha– 64,1 paıyzǵa jetip otyr. Jyl aıaǵyna deıin kórsetkishtiń óse túseri kúmánsiz.
Aýdandar mektepke deıingi bilim berýmen 100 paıyz qamtýdy 2014 jyldyń ekinshi jartysyna deıin oryndaý múmkindigin qarastyryp otyrsa, oblys ortalyǵynda ońaılyqpen sheshiler túri kórinbeıdi. Qazir jumys isteıtin 27 balabaqsha men 23 shaǵyn ortalyqqa 6429 búldirshin tartylǵan. Al, kezekte turýshylardyń sany – 9526. Olardan 3 pen 6 jasqa deıingi búldirshinderdi qamtý deńgeıi – 75,9 paıyz ǵana. Jalpy, tizim boıynsha kórsetkish 50 paıyzǵa da jetpeıdi. Baǵdarlama qolǵa alynǵannan beri 2368 oryn berilse, sońǵy jyldary qarqynnyń saıabyrsyp qalǵany baıqalady. Máselen, bıyl 628 oryn ashý josparlansa, kelesi jylǵy meje – 380 oryn ǵana. Nege degen saýalymyzǵa qalalyq bilim bóliminiń basshysy Gúlmıra Kárimova sońǵy jyldary óńirimizde bala týý kórsetkishiniń jaqsarǵanyn, 2018 jylǵa deıin respýblıkalyq qarajatqa balabaqshalar salynbaıtynyn, mektepterde shaǵyn ortalyqtar ashý múmkindiginiń sarqylǵanyn, jańa ǵımarattar turǵyzýǵa jer telimderiniń tapshylyǵyn kóldeneń tartty. Úsh jasqa tolmaǵan búldirshinderdiń úıde bolatynyn eskersek, kezekke turýshylar arasynda 4 jasqa deıingilerdiń úlesi tym basym. Balabaqsha, bala ómirimen qoıan-qoltyq aralasatyn tárbıeshi mamandarynyń jetispeýi de oılantpaı qoımaıdy. Endigi úmit kásipkerlerdiń qoldaýy men burynǵy balabaqshalardyń qaıtarylýyna kelip tireledi. Alaıda, bul baǵyttarda da problemalar az bolmaı shyqty.
Jekeshelengen ǵımarattardy qaıtarý – mashaqat
Bir kezderi Petropavl qalasynda 80-ge jýyq balabaqsha bolǵan eken. Senińiz, senbeńiz – aqıqaty osy! Jekeshelendirý tusynda ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketken. 30-ǵa jýyǵy jeke adamdarǵa satylsa, bir bóligine mekeme, uıymdar ıelik etken.
Oblystyq ákimdiktiń bir otyrysynda aımaq basshysy Samat Eskendirov «Balapan» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý barysyndaǵy kemshilikterdi atap kórsetip, burynǵy balabaqshalardy múmkindiginshe kommýnaldyq menshikke alyp, qalpyna keltirý jumystaryn tezdetýdi, memleket-jekemenshik seriktestik áleýetin keńinen paıdalanýdy tıisti oryndarǵa mindettegen bolatyn. Osydan keıin ózgelerdiń qanjyǵasynda ketken nysandardyń tizimi alynyp, qaıtarý tetikteri qarastyryldy. Osy kúni memlekettik organdar men uıymdar qonystanǵan balabaqsha ǵımarattary bosatylyp, kúrdeli jóndeý júrgizilýde. Atap aıtsaq, áleýmettik qamsyzdandyrý bóliminiń ǵımaratyn 80 oryndy balabaqshaǵa aınaldyrý jumysy aıaqtalýǵa jaqyn. «Sana» pedagogıkalyq kolledjine 64 sábı ornalasatyn bolady. SQMÝ-diń burynǵy ǵımaraty 280 orynǵa laıyqtalmaq. Keleshekte kópqabatty kommýnaldyq úılerdiń birinshi qabatyn tárbıe oshaqtary etý, bos ǵımarattardy satyp alý jaıy oılastyrylǵan. Balabaqshalar sanyn barynsha kóbeıtýdiń basqa joldary da qarastyrylǵan. Alaıda, laýazymdy sheneýnikterdiń baspanasyna, túrli óndiris oryndaryna aınalǵan nysandardy kommýnaldyq menshikke alý–qıynnyń qıyny. Máselen, bıyl qaıtarylý kerek dep túıindelgen burynǵy 10 balabaqshanyń 7-ýin OSES sanıtarlyq-gıgıenalyq talaptarǵa múldem saı kelmeıtinin aıǵaqtap, jaramsyz dep tapqan. Mundaı tujyrym jaǵdaıdy kúrdelendire túseri anyq.
Al, memleket-jekemenshik seriktestik júıesine iri sharýashylyqtardy tartý óris alǵanymen, jeke kásipkerlerdiń ynta-yqylasy áli tómen. Onyń sebebin «Ilııasov» JK jetekshisi Baldyrǵan Ilııasov bylaı túsindirip berdi.
– Jańa balabaqsha ashý úshin biraz júgirýge týra keldi. Bir jaǵynan, túsinikti de. Tıisti oryndardyń talaptaryn oryndamaı bolmaıdy. Máselen, ǵımarattyń jeke, janynda jer telimderi, ár balaǵa kemi eki sharshy metr paıdaly alań bolýy shart. Biz qalanyń shetkeri aýmaǵynda ornalasqan Jumysshy yqsham aýdanynan tigin atelesiniń ıesiz qalǵan ǵımaratyn satyp alý úshin «Bıznestiń jol kartasy» baǵdarlamasy aıasynda bankten qomaqty nesıe alyp, kúrdeli jóndeý júrgizdik. Áý basta 73 orynǵa yńǵaılap edik, jer teliminiń azdyǵynan SES ruqsat bermedi. Sosyn 32 oryndy shaǵyn ortalyqqa beıimdedik. Keıin ákimdiktiń qoldaýymen qosymsha jer telimderin alyp, josparymyzdy iske asyrdyq. Qujattardy rásimdeýde, nesıe alýda bıýrokrattyq kedergiler men qaǵazbastylyq kóp kezdesti. Sonyń saldarynan ýaqyt jaǵynan biraz utylǵanymyz ras.
Demek, memleket-jekemenshik seriktestik sheńberinde balabaqshalar men shaǵyn ortalyqtar uıymdastyrý jeńil sharýa emes degen sóz. Bankter tarapynan kepildik múlikterge qoıylatyn qatań talaptardy bylaı qoıǵanda ǵımarattardy balabaqshaǵa sáıkestendirý, kommýnıkasııalyq jeliler tartý, basqa da mindetterdi oryndaýǵa ekiniń biri shydas bermeıtini aıtpasa da túsinikti. Júıkeni juqartatyn osyndaı qolaısyzdyqtardan keıin qandaı qyzyǵýshylyq kútýge bolady? Bar-joǵy 14 jekemenshik balabaqshanyń qurylǵany sondyqtan. Al, búginde ekijaqty memorandým aıasynda ashylýǵa tıis balabaqshalardan qarjylandyrylǵany sanaýly ǵana. «Taıram» JShS 50 oryndy shaǵyn ortalyq ashýǵa qansha árekettense de, mashaqatyn tartyp keledi. Qalǵandarynyń saıda sany, qumda izi joq. Elbasy erekshe nazar aýdarǵan memleket-jekemenshik seriktestik júıesin damytý isine kásipkerlik jáne ónerkásip basqarmasy belsene atsalysýdyń ornyna syrttaı baqylaýshy retinde ǵana qalǵan sııaqty.
Biz qalanyń esebine qaıtarylýǵa tıis burynǵy balabaqshalardyń tizimin qaraı otyryp ishki múmkindikterdiń áli taýsylmaǵanyn, shyndap kúsh salsa, talaıynyń ortaq menshikke alynaryn jobaladyq. Ázirge úmit az, kúdik mol.
BET QATTALYP JATQANDA. Oblystyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý departamentiniń 140 orynǵa shaqtalǵan «Ashyq aspan» balabaqshasy talaptarǵa saı kelmeıdi degen usynysyn sot qoldap, jabýǵa sheshim qabyldady. Al menshik ıesi Nına Maskevıchtiń qarsy talap-aryz túsirgeni málim boldy.
Bir jaǵy túzetilip jatsa, ekinshi ushynan qııýy qashqan shetin máselelerdiń ashy ishekteı shubatylyp shyǵa kelgeni kósegeni kógerte qoımasy anyq. Jaǵdaı osylaı qalyptasa berse, aldymen kishkentaı búldirshinder men ata-analar zardap kóretini daýsyz. Budan keıin óńirde «Balapan» baǵdarlamasy oryndalmaı jatsa, tańdanbaspyz.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan».
Soltústik Qazaqstan oblysy.