Jahanǵa pandemııa taraǵaly memleketter men farmasevtıkalyq iri kompanııalar arasynda vaksına báıgesi bastalǵany belgili. Búkil álem halqy osy jańalyq belgisiz indetti toqtatyp, ómirimizdi báz-baıaǵy qalpyna keltiredi degen senimde. Alǵashqy kezdegi «emi tabyldy» degen ár habarǵa sengen jurt qazir vaksınanyń áli daıyn emes ekenin biledi, zertteýshilerdiń súıinshi habaryn taǵatsyzdana kútip otyr.
Batys synaqty soza tústi
Bul jaǵdaı memleketter úshin naǵyz básekege aınalǵan syńaıly. Batys elderi qaýipsiz ári tıimdi vaksına úshin asyǵystyqqa jol bermeı, tyńǵylyqty jumys isteımiz dep ýáde etse, Qytaı men Reseı óz vaksınasyn qoldanysqa shyǵarý úshin jantalasyp jatyr. Máselen, osy kúzde synaqtyń úshinshi kezeńine ótken eki vaksına volonterlerden «belgisiz aýrý» paıda bolǵanyna baılanysty zertteýdi ýaqytsha toqtatýǵa májbúr boldy. Ǵalymdar da mundaı jaǵdaıdyń qalypty ekenin eskertip, ózderine senýge shaqyryp álek. Negizi indetpen kúreste jańa vaksına oılap tabý ońaı sharýa emes. Bul – on jyldyqqa sozylýy múmkin uzaq prosess. Alaıda qazir barlyq kúsh pen qarajat COVID-19-dyń emin tabýǵa jumsalǵanyn eskersek, istiń jyldamyraq júrip jatqany baıqalady.
Alǵashynda Batys ǵalymdary vaksına osy jyldyń sońyna deıin tabylýy múmkin degen boljam aıtqan edi. Alaıda qyrkúıektiń basynda báıgeniń aldynda kele jatqan Oksford ýnıversıteti daıyndap jatqan vaksına synaǵy ýaqytsha toqtatyldy. Keıinnen osy jaqynda AQSh-tyń Johnson& Johnson kompanııasynyń zertteýi de qıyndyqqa ushyraǵanyn estidik. Ekeýinde de synaqtyń úshinshi kezeńinde eriktilerden «belgisiz aýrýdyń» paıda bolýy sebep boldy. Alaıda jeke qaýipsizdikke baılanysty qosymsha derekteri qupııa kúıinde qaldy. Oksford ýnıversıteti jaǵdaıdyń sheshilgenin aıtyp, synaqty jalǵastyratynyn habarlaǵanymen, vaksınaǵa degen senimge selkeý tústi. Bul rette DDU koronavırýstyń atalǵan túrine qatysty zertteýdiń áli de jetkiliksiz ekenin qaıta-qaıta eskertip jatyr. Al ǵalymdar bolsa COVID-19-dyń emi kelesi jyldyń ekinshi jartysynda, ıaǵnı 2021 jyldyń shilde-jeltoqsan aılarynda tabylyp qalýy ábden múmkin dep otyr. Bul alǵashynda aıtylǵan asyǵys tujyrymǵa qaraǵanda, qulaqqa qonymdy sekildi. Sebebi klınıkalyq kezeńdi sátti aıaqtaǵannyń ózinde vaksınany tirkeý úshin biraz kezeńnen ótip, qujattaryn túgendeý kerek eken. DDU deni saý adamdar vaksınany 2022 jylǵa deıin kútýi múmkin ekenin aıtty. О́ıtkeni indettiń emi anyqtalsa, eń birinshi bolyp densaýlyq saqtaý salasynyń qyzmetkerleri, aýrýǵa beıim egde jastaǵy turǵyndar men qosalqy syrqaty bar jandar egiledi degen ustanym bar. Odan keıin baryp vaksına qalǵan azamattarǵa egiledi.
Qazaqstan vaksınasy da synaqtyń úshinshi kezeńin kelesi jyldyń sáýir aıynda aıaqtaýdy josparlap otyr. Jaqynda DDU qazaq zertteýshileriniń ónimine klınıkalyq synaqty bastaýǵa ruqsat bergen edi. Densaýlyq saqtaý mınıstri 17 qarashada klınıkalyq synaqtyń ekinshi kezeńi aıaqtalatynyn aıtty. Sol kezde otandyq ónimniń tıimdiligi belgili bolady. Al ázirge Qazaqstan ózge memleketterden alǵash tirkelgen vaksınalardy satyp almaqshy. Barlyq synaq aıaqtalmaı jatyp daıyn bolǵan Reseı vaksınasyn alý týraly kelisim qaltada. Elimiz sondaı-aq Oksford ýnıversıteti men AstraZeneca kompanııasynyń ónimine de qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan kórinedi, ázirge taraptar kelissózder júrgizýde. Bul – otandyq vaksınaǵa degen senimsizdik emes, ol daıyn bolǵanǵa deıin halyqty indetten qutqarýdyń amaly. Elimizde vaksına óndirisine arnalǵan zaýyttyń da salynyp jatqany belgili.
Ulybrıtanııanyń vaksınasyna suranys kóp ekenin aıta ketken jón. Tipti koroldik turǵyndary bizge jetpeı qalmaı ma dep alańdap otyr. Eýrokomıssııa da osy kompanııanyń vaksınasyn alýǵa nıet bildiripti. Sarapshylar synaq kezindegi keleńsiz jaǵdaıǵa qaramastan vaksınaǵa qyzyǵýshylyq tómendemegenin aıtady, ıaǵnı satyp alǵysy keletin elder áli de kóp. Tek kóbi vaksınanyń daıyn bolǵanyn kútip otyrǵan syńaıly. Birinshi tirkelgen ónimge balǵa jınalǵan aradaı barlyq memleket kóz tigetini túsinikti de.
Azııa preparatyna senimsizdik basym
Bul jarysta úzdik bolý úshin bar kúsh-jigerin arnap jatqan elder qatarynda joǵaryda aıtqan Reseı men indettiń oshaǵy bolǵan Qytaı da bar. Soltústiktegi kórshiniń ónimi jaıly aıtyp óttik. Reseı vaksınasyn satyp alýǵa kelisken elder qatary da az emes. Barlyǵy 27 memleket qyzyǵýshylyq tanytqan eken. Sondaı-aq Reseı bul kórsetkishpen toqtap qalmaıtyn syńaıly. Jaqynda ekinshi vaksınanyń tirkelgeni belgili boldy. El prezıdenti aldaǵy ýaqytta úmit kúttirer úshinshi vaksınanyń da bar ekenin aıtyp qaldy. Osylaısha Reseı tarıhta COVID-19 indetin toqtatqan el bolýdy kózdeıtin sekildi. Árıne, bul jalǵyz orystardyń úmiti emes. Batysta Reseı vaksınasyna kúmánmen qaraýshylar qatary da kóp. Zertteýshiler onyń tıimdi bolǵanymen adam densaýlyǵyna qanshalyqty qaýipsiz ekenine shek keltirip otyr. Joǵaryda aıtqandaı, vaksına daıyndaý isi ádette uzaqqa sozylady, al Reseıde zertteýdiń tym tez ótkeni olardy alańdatady. Sebebi indetti qanshalyqty tezirek toqtatyp, burynǵy tirshiligimizge oralamyz degenmen, adam qaýipsizdigi eń joǵary qundylyq bolyp qala beredi.
Batys órkenıetiniń Reseı men Qytaıǵa kózqarasy onsyz da málim, senimsizdik tanytýy da túsinikti. Ǵylym men saıasattyń ara-jigin ajyratý qanshalyqty mańyzdy ekenin osy pandemııa kórsetkendeı. Memleketterdiń vaksına isin básekege nemese tabys kózine aınaldyrýy da qısynsyz. Keshe ǵana Qytaıda halyqqa vaksına egý bastalyp ketti degen habar Azııaǵa degen senimsizdikti odan saıyn kúsheıte tústi.
Jergilikti BAQ eldiń shyǵys óńirinde Chjeszıan provınsııasyndaǵy Iý qalasynda halyqqa vaksına salynyp jatqanyn habarlady. 60 dollardy qaltasy kóteretin kez kelgen turǵyn COVID-19-dyń emin ala alady. Indetke qarsy vaksınanyń resmı tirkelmegenin eskersek, bul árekettiń qanshalyqty izgi ekenin aıtý qıyn. Jyl basynda týra osy mekemede koronavırýsty anyqtaýǵa kezekke turǵan halyq endi vaksına alý úshin tańerteńnen jınalyp jatqan kórinedi. Sinovac kompanııasy óndirip jatqan bul vaksına qazir synaqtyń úshinshi kezeńin Brazılııa, Indonezııa jáne Túrkııada ótkizip jatyr. Al zertteý nátıjeleri qarasha aıynda belgili bolýy kerek. Baǵasyna qatysty da eshqandaı málimdeme bolmaǵan. Qytaı vaksınasy – álemde klınıkalyq synaqtyń úshinshi kezeńine ótken 8 ónimniń biri. Sondyqtan bul zertteýlerdi jiti baqylap otyrǵan halyqaralyq uıymdar men memleketter kóp. Barlyǵynyń qalaýy – birinshi bolyp tirkelgen vaksınaǵa qol jetkizý.
Al ǵalymdar qaýymy zertteýdiń etıkalyq tusyn, qaýipsizdigin basty nazarda ustaıtynyn bilemiz. Qoǵam men bılik tarapynan jasalǵan qysym zertteýdiń nátıjesine áser etpeýine barynsha tyrysatyny sózsiz. Alaıda kez kelgen jerde qaýiptiń bary belgili. COVID-19 vaksınasymen de jaǵdaıdyń saıası sıpat alýy asa qaýipti bolýy yqtımal. Keıbir BAQ Oksford ýnıversıteti daıyndap jatqan ónim ýaqytsha toqtaǵan kezde Reseı tarapynan bolǵan «aqparattyq shabýyldy» dáleldeýge tyrysyp keledi. Bul eń bedeldi qarsylastan qutylýdyń joly degen de pikirler aıtyldy. Jalpy, indet bastalǵaly jalǵan aqparattyń kóleminde shek bolmaǵany belgili. Tipti, DDU bul qubylysty qaýpi jaǵynan pandemııadan kem túspeıtin «ınfodemııa» uǵymymen aıqyndady. Týra sol sekildi endi vaksına saýdasy qyzǵan tusta taǵy bir aqparattyq tolqyndy kútýge bolatyn sekildi. Degenmen COVID-19 vaksınasy kim birinshi degen jarysqa emes, halyqtyń ıgiligine jasalǵan ǵylymı jańalyq bolaryna seneıik.