Jańaqalanyń jaǵdaıy alańdatady

О́ńirdiń basty sý kózderi – Jaıyq, Shaǵan, Derkól, Saryózen, Qaraózen bastaýyn joǵarydaǵy Reseı Federasııasynan alady. Bul ózenderdiń qaı-qaısysynyń da kemeri sońǵy kezde kemip, jylap aǵatyn boldy. Onyń bir sebebi keıingi jyldary qaıtalanyp otyrǵan qurǵaqshylyq bolsa, sýdy bas­taýynan býyp, saýdaǵa salyp otyrǵan kórshi memleketke qylar qaýqar taǵy joq.

Jaıyqtyń janaıqaıyn jaqynda ǵana jazǵanbyz. Oblystyń ońtústik bóliginde jatqan burynǵy Bókeılik, qazirgi Jańaqala, Bókeı ordasy, Jánibek, Qaztalov aýdandary tikeleı Reseıden keletin sýǵa muqtaj. Buryn Qaraózen men Saryózen kóktem men kúzde tasyp aǵyp, Naryn qumynyń shetine deıin shalqyp jatatyn. Áıgili Qamys-Samar kólderi, aqqý ushyp, qaz qonǵan aıdyndar, Mahambet jyrlaǵan «qoǵaly kólder, qom sýlar» búginde kózden bul-bul ushqan.

«Buryn Jańaqala aýmaǵynda úlkendi-kishili 16 kól bar edi. Sońǵy úsh jyl ishinde eki-aq kól qal­dy, qalǵany qurǵap ketti. Bu­ǵan negizgi sebep – Jaıyq óze­ni­niń deńgeıi tómendeýinen». Bul – qýańshylyqtan eń qatty zar­dap shegip otyrǵan Jańaqala aýda­nynyń ákimi Naýryzbaı Qara­ǵoı­shınniń sózi.

Biraq aqıqatyn aıtý kerek, Jaıyq ózeni Jańaqalaǵa qaraı aqpaıdy, Kaspııge quıady. Jaıyqtyń sýyn jasandy arnalar arqyly ońtústik aýdandarǵa burý – adam qolymen jasalǵan áreket. Qamys-Samar kólderiniń negizgi qoregi, tabıǵı tynysy joǵaryda aıtylǵan Saryózen men Qaraózen bolatyn.

Shóldegen mal, sharasyz sharýa

Kúni keshege deıin Jańaqala aýda­ny salystyrmaly túrde alǵan­da Batys Qazaqstan obly­sy­nyń eń baqýatty óńiri sanaldy. Aýdannyń negizgi baǵyty – mal sharýashylyǵy. Munda 24 myńdaı halyq tursa, 518 sharýa qojalyǵy tirkelgen. Statı­stı­ka­lyq málimetterge qarasaq, mal basy turaqty ósip keledi. Qazirgi tańda Jańaqala aýdany boıynsha ­­­­­70 919 bas sıyr, 182 028 qoı-eshki, 27 960 jylqy jáne 659 túıe bar eken. Bıylǵy 8 aıda aýdanda 8 122,0 mln teńgeniń aýyl sharýashylyǵy ónimi óndirilgen. Sharýa­lar malyn asyldandyryp, sońǵy úsh jylda alys-jaqyn shetelden asyl tuqymdy 3 584 sıyr, 426 qoı, 56 jylqy satyp alypty.

Alaıda osy jetistiktiń bári sý tap­shy­lyǵynan qurdymǵa ketýi ábden múm­kin. Sharýalar qazirdiń ózinde dabyl qaǵyp, berisi aýdan ákimi, árisi respýb­lı­kadan kómek suraýda.

– Mal ishetin sý joq. Sońǵy eki jyldan beri kórip kele jat­qa­n­ymyz osy. Aýdan ákimine talaı bardyq, biraq aýdan ákimdigi deńgeıinde sheshiletin is emes. Myńdaǵan mal balshyqqa batyp qyrylatyn túri bar. «Sý joq, Reseı bermeı jatyr» deıdi, biraq aýyldaǵy qazaq malsyz otyra almaıdy ǵoı. Qalaı bolǵanda da bul másele tezirek sheshilýi kerek. О́te qıyn bolyp tur, – deıdi Jańaqala aýdanynyń turǵyny Jeńisbek Ahmetov.

Ádilbek Janbolatov ta Jańa­qa­la aýdanynyń tur­ǵy­ny, Qo­ńyrsaı arnasynyń jaǵa­la­ýyn­da mal ustap otyr­ǵan Oń­sary degen sharýa qoja­ly­ǵy­nyń ıesi.

– О́zekti másele – sý kelmeı jatyr. Jyldan-jylǵa mal ishe­tin sý joq. Bıyl shóp te, mal azyǵy da tapshy. Shópti basqa aýdannan bolsa da satyp alarmyz, al sýdy qaıtemiz?. Sý óte tapshy. Bıyl jaz boıy úsh qudyq qazdyq. Alǵashynda shyqqan sý alǵaý, az-maz ashylaý edi. Keıin tipti ýdaı bolyp ketti. Úkimetten kó­mek suraımyz, – deıdi Ádilbek Janbolatuly.

Ádilbektiń sharýashylyǵynda 100-ge tarta sıyr, 400-deı qoı, 5-6 úıir jylqy bar. Búginde osy maldyń sý ishemin dep baryp balshyqqa batyp qalýy kóbeıgen. Tipti kún saıyn deýge bolady.

«Memlekettiń ózi mal sharýa­shy­lyǵyn damytý kerek» degen soń bárimiz nesıe aldyq, tórt túlik maldy kóbeıttik. Sol mal­dyń tólimen nesıemizdi jaýyp otyr edik. Alda ne bolatynyn bilmeımiz. Qıyn bolǵaly tur» deıdi jańaqalalyq sharýalar.

Halyqtyń talaby

Jaqynda Jańaqala aýda­ny­nyń turǵyndary men sharýa qo­ja­lyqtary basshylary birigip, my­na­daı aryz jazdy:

«Bıyl jyl basynan bastap aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna baılanysty aýdanda mal azyǵyn daıyndaý, maldy sýarý jaǵdaıy kúrdeli másele bolyp otyr. Bıyl aýdanǵa sýdyń az mólsherde be­rilýine baılanysty sýdy tek maldyń ishýine paıdalanyp, shabyndyq, kóldikterge shy­ǵarmaý jóninde kelistik. Bar­lyq sharýa qojalyǵy osy keli­sim­di ustap keldik. Alaıda qa­zir­gi tańda Kóshim kanalynan kele­tin sý óz deńgeıinde baratyn je­ri­ne jetpeı, Jaltyrkól kóli qur­ǵap qaldy. Qaztalov aýdany, Tal­dyapan eldi mekeni, Qaısha qudyq kanaly arqyly keletin sý múldem joq. Atap aıtqanda, Pıatımar aýyldyq okrýgi Aqqus eldi mekeninen bastap Masteksaı aýyldyq okrýgi, Muqyr eldi mekeni aralyǵyndaǵy kanaldar túgel qurǵap, sol kanaldardyń irgesinde ornalasqan eldi mekender men sharýa qojalyqtaryna sý jetpeı, mal baǵý qıyndap otyr. Osy jaǵdaıdy oblys basshysyna nemese Úkimet basshylaryna deıin jetkizip, sý máselesin sheship berýińizdi suraımyz».

Sharasy taýsylyp, sheginerge jer qalmaǵan jańaqalalyq sharýalar aýdan ákimimen birneshe márte kezdesip, óńirge kelgen oblys ákiminiń birinshi orynbasary Muhtar Mankeevke de máseleni tótesinen qoıdy.

– Jańaqala aýdanynyń sýlandyrý júıesi negizinen Kóshim, Qaraózen men Saryózenge baıla­nys­ty. Al bul ózenderdiń sý kólemi Reseı Federasııasy aýma­ǵynda ornalasqan sý qoıma­la­­ryndaǵy sý qoryna tikeleı tá­ýeldi. Sońǵy 3 jylda osy ózen­derden keletin sý kólemi óte az bolǵandyqtan aýdanda sý tap­shy­lyǵy baıqalyp otyr, – deıdi aýdan ákimi N.Qaraǵoıshın.

Jańaqalada sý tapshylyǵy sońǵy birneshe jyldan beri qaı­ta­lanyp otyr. Nege másele der kezinde sheshilmeıdi? Ne­lik­ten aldyn ala qam jasalmaıdy?

Bıyl mal azyǵy tapshy­ly­ǵy­nan shóptiń baǵasy aspandap ket­ti. Áli jetken qojalyqtar alys aýdandardan tasyp ákelýde. Nege aýdan basshylary osy isti orta­lyqtan uıymdastyryp, mal­shy­larǵa kómektespeıdi? Jo­ǵa­ry­daǵy qıyndyqtar sebebinen sharýalar bank aldyndaǵy nesıe­sin ýaqytynda tóleı almaı qalý qaýpi tónip tur. Mundaı jaǵ­daı­da olarǵa jeńildik, nesıe kanıkýly bola ma? Álde árkim óz qaı­ǵy­symen betpe bet qala bere me?

Mine, aýyl halqyn alańdatqan másele osy.

– Jańaqalada adal eńbek etip, nesıe alyp, mal basyn kóbeıtken sharýalar kóp. Biraq olardyń aldaǵy qystan qalaı shyǵatyny belgisiz. Memleket tarapynan, joǵarydan qoldaý bolmasa, qa­zir­gi qysyltaıań halden qalaı shy­ǵatynymyzdy túsinbeımin, – deıdi aýyl kásipkeri Talǵat Báı­kenov.

Kútken sý kele me?

Negizi, Qaraózen men Sary­ózen­ge Reseı jaǵynan keletin sý qarjyǵa ǵana tirelip tur. Aqysy tólense, orys­tar sýdy sol sátte qajetti kólemde jibe­rý­ge ázir. 2020 jyly Qaraózen men Saryózenge sý satyp alý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 1 439,0 mln teńge bólingen. Bul 80,3 mln tekshe metr sý alýǵa jetedi. Al Batys Qazaqstan oblysy qosymsha taǵy 1 mlrd teń­ge­niń jobalyq qujatyn jasap, res­pýblıkadan qarjy suraǵan. Bul jyl basynan beri kóterilip kele jatqan, ázirge sheshilmegen má­sele bolatyn. Qazirgi qıyn jaǵ­daı, jańaqalalyq sharýa­lar­dyń janaıqaıy tıisti oryn­dar­dyń qulaǵyna jetken tárizdi.

– Bıyl Reseıden qajetti sý mólsherin alý úshin respýblıka bıýdjetinen Batys Qazaqstan oblysyna 2 mlrd teńge bólindi. Qazirgi jaǵdaıdy eskerip, taǵy da qoldap otyr, sheshim shyqty. Reseı taraby bizdiń ózenderge sý berýdi ádette qazan aıynda toqtatatyn edi. Bıyl 24 qarashaǵa deıin sozyp otyr. Qazir 3 tekshemetrge deıin sý berilip jatyr. Buıyrsa 1-2 aptada sý bolady, – deıdi oblys ákiminiń orynbasary Amanjol Alpysbaev.

Statıstıkalyq derekterge qarasaq, Jańaqala aýdanynda ózin ózi jumyspen qamtýshylardyń sany byltyrǵydan azaıǵan. О́zen-kól tartylyp, ornynda qal­ǵan tuzdy topyraq aýaǵa ushyp, ekologııalyq apattyń da aýy­ly alys emes sııaqty.

«Qoǵaly kólder, qom sýlar,

Kimderge qonys bolmaǵan?!», dep Mahambet jyrlaǵan qutty qonys, balyǵy taıdaı týlaǵan bara­qatty ólke – Jańaqala jeri­ne kómek kerek. Shuǵyl.

Batys Qazaqstan oblysy