Búginde Qazaqstannyń tótenshe jaǵdaılar uıymynyń qurylǵanyna shırek ǵasyrdaı ýaqyt ótti. Qanshama adam ómirine arasha túsip, kómekke muqtaj jandardyń alǵysyn arqalaǵan almatylyq qutqarýshylar árdaıym kómekke daıyn. Almaty qalasyndaǵy Tótenshe jaǵdaılar qyzmeti jylyna myńdaǵan shuǵyl dabyldarǵa shyǵyp, 600-den astam adam qaýipti aımaqtardan qutqarylǵan. Shuǵyl qońyraýlarǵa oraı 500-den astam oqıǵa ornynda jedel medısınalyq kómek kórsetilgen. Kez kelgen apatty jaǵdaılardyń aldyn alýda shtattaǵy qutqarýshylar quramymen ǵana júzege asyrý múmkin emes. Sondyqtan azamattyq qorǵaýdyń aýmaqtyq ishki júıesi qalyptasqan. Búginde tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý maqsatynda 19 qyzmet túrlerinen azamattyq qorǵaý júıesi qurylyp, ártúrli profıldegi 1,5 myńnan astam qutqarýshy jumys isteıdi. Shuǵyl qyzmetke 350-den astam qutqarýshy men 150 birlikten astam tehnıka táýlik saıyn qala qaýipsizdiginiń qyraǵy kúzetinde. Almaty qalasy Tótenshe jaǵdaılar departamentiniń bastyǵy, О́rt sóndirý qyzmetiniń general-maıory Serik Áýbákirovpen áńgimemizde ońtústik astananyń órt sóndirýshileri men qutqarýshylarynyń qyzmetine qatysty suraqtarymyzdy qoıǵan edik.
– Serik Ǵabdoluly, kez kelgen apattyń aldyn alýda, shuǵyl kómek kórsetýde qurylym mamandarmen, zamanaýı tehnıkamen tolyqqandy jaraqtalǵan ba?
– Tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne boldyrmaý, órt qaýipsizdigi men azamattyq qorǵanysty qamtamasyz etý, zardap shekkenderge shuǵyl medısınalyq jáne psıhologııalyq kómek kórsetý departamenttiń negizgi jumysy. Munymen qosa azamattyq qorǵaý salasyndaǵy memlekettik saıasatty iske asyrý, qaladaǵy azamattyq qorǵaý júıesiniń damýyn qamtamasyz etý, órt qaýipsizdigi jáne azamattyq qorǵanys salasyndaǵy memlekettik baqylaý (tekserý), órttiń aldyn alý jáne sóndirý de mekemeniń negizgi mindeti. Búginde departament órt sóndirýshilerdi, súńgýirlerdi, alpınısterdi, kınologtar men apattar medısınasy, selden qorǵaý boıynsha mamandardy, azamattyq qorǵanys áskerı qyzmetkerlerin biriktirip otyr ári óz avıasııasy bar. Tótenshe jaǵdaıda qala polısııasy, Ulttyq Ulan, medısına qyzmetkerleri, kommýnaldyq jáne qalanyń avarııalyq qyzmetimen birlese jumys isteıdi. Osy oraıda Almaty bizdiń kúshimizben kommýnaldyq "109- Qutqarý qyzmeti" qurylǵan jalǵyz qala ekenin aıta ketkim keledi.
– О́rt qaýipsizdigi týyndaǵanda qandaı quralylǵylar paıdalanylady? Almaty garnızonynda zamanaýı turǵydan tehnıkamen jaraqtalǵan ba?
– Atap ótetin basty másele, Almatydaǵy tótenshe jaǵdaılardyń 98 paıyzy órt saldarynan týyndap jatady. Qalada jylyna orta eseppen 600-ge deıin órt shyǵady. Saldarynan adam ólimi oryn alyp, jekelegen múlikter men qurylystar qırap jatady. О́rt sóndirý qyzmetiniń Almaty garnızony elimizdegi eń ozyq mekeme desem artyq emes. Jabdyqtaý jáne daıyndyq turǵysynan garnızon bir ýaqytta eki nemese odan da kóp órt sóndire alady. Kez kelgen iri megapolıs arhıtektýralyq jaǵynan kúrdeli qurylymdarmen, adamdar shóp shoǵyrlanǵan bıik ǵımarattary, joldaǵy keptelisterimen erekshelenedi. Osy oraı halyqaralyq tájirıbeni, zamanaýı jetistikterdi eskere otyryp, tıisti mınıstrlikke jáne qala ákimdigine tehnıkamen jaraqtandyrý boıynsha usynystar engizemiz. Garnızonda kez kelgen ǵımarattyń 30-qabatynan zardap shekkenderdi qutqara alatyn (91 m) elimizdegi eń bıik kótergish, barlyq aýdandaryndaǵy órt sóndirý bólimshelerinde jumys bıiktigi keminde 32 metr (10 qabat) bolatyn avtobaspaldaqtarmen qamtylǵan. Almatynyń shet aýdandaryndaǵy sý tapshylyǵy bar. Sondyqtan da syıymdylyǵy 30 tonna avtosısterna "jyljymaly rezervýar" jumys isteıdi. Sý búrketin nemese usaq dıspersti kólik quraldary da bar. Keı jaǵdaılarda qala kósheleriniń tarlyǵy shuǵyl qyzmetke kedergi bolyp jatady. Sondyqtan da Almaty motosıkldi órt sóndirý ekıpajy engizilgen elimizdegi alǵashqy qala bolyp tabylady. Olardyń ázirge 6-ýy jumystar qoldanysta. Úsh jylda motoekıpaj qutqarýshylary 328 baǵytqa shyǵyp, 6 adamnyń ómirine arasha tústi. Sonymen birge garnızon balshyq sorǵylarymen jabdyqtalýda. Garnızon mamandary kópfýnksıonaldy órt sóndirý kólikterimen jabdyqtaý kýrsynan ótip jatyrmyz. Mysaly, garnızonda eki avtokólik bar, olar órtti sóndirýmen qatar, jylý júıesinde apat bolǵan jaǵdaıda, kommýnaldyq brıgadalar órtti sóndirgen ýaqytta ortasha kóp páterli ortasha eki úıdi óziniń jylý júıesine aýystyryp, balabaqshaǵa nemese shaǵyn mektepke ýaqytsha elektr qýatyn bere alady. Qalamyzda kún saıyn daıyn kúıinde tik jáne kóldeneń sóndirý júıelerimen jabdyqtalǵan 3-ten 5-ke deıin áskerı kezekshiliktegi tikushaqtar bar. Sońǵy bes jyl ishinde garnızon 60-tan astam órt sóndirý jáne arnaıy avarııalyq-qutqarý tehnıkalarymen tolyqtyryldy.
– Geografııalyq jaǵdaıyna baılanysty qalada jer silkinisi men sel qateriniń qaýpi joǵary. Qaýipsizdik bólimsheleri selge qarsy turýǵa daıyn ba?
– Almaty úshin seısmıkalyq qaýip pen sel júrý qateriniń bolýy taýly aýmaqta ornalasqandyǵymen baılanysty. Kúshti jer silkinisi Almatydan joǵary tórt shatqaldyń joǵarǵy aǵysynda ornalasqan morena kólderiniń týyndaýy múmkin. Bizdiń taýlarda osyndaı 47 kól bar, onyń 7-ýi "Qazseldenqorǵaý" mekemesiniń muqııat qadaǵalaýynda. Bul bólimsheniń mamandary jyl saıyn sýdyń tolyp ketýine jol bermeýin baqylaıdy. Drenajdy arnalar tazartylyp, tereńdete jáne keńeıtiledi. Jaz boıy erip aǵyp jatqan qardyń mólsherin qadaǵalap, aǵyn sýdyń túsý qarqyndylyǵyn da baqylaıdy. Mysaly, bıylǵy jyldyń jaz aıynyń basynda barlyq 7 kóldiń jalpy kólemi 1,2 mıllıon tekshe metr sýdy qurasa, 5 mıllıon tekshe metrden astamy tógildi. Eger muzdyqtardyń erýinen bolatyn salalar bolmasa, barlyq kólderdi 5 ret qurǵatýǵa bolatyn edi. Búginde maýsymdyq jumystarmen qatar, Almaty qalasy ákimdiginiń qoldaýymen sel qaýipsizdigi máseleleri júıeli túrde sheshilýde. "Aıýsaı" men "Aqsaı" shatqaldarynda selden qorǵaıtyn sel júretin bógetter turǵyzý qajet. Sonymen qatar, Aqsaı shatqalynda eshqashan bóget bolǵan emes, sel qaýpi qalanyń Naýryzbaı, Áýezov jáne Alataý aýdandarynyń edáýir bóligin qamtýy múmkin. Departament úsh jyl boıy Úlken jáne Kishi Almaty, Qarǵaly jáne Aqsaı ózenderiniń basseınderinde sel qaýpiniń avtomattandyrylǵan monıtorıngin júzege asyrady. Aldymen Geografııa ınstıtýtynyń ǵylymı áleýetine súıene otyryp, baqylaýlar júrgizýge arnalǵan parametrler men aspaptar (ádister) anyqtalǵan jáne ǵylymı negizdelgen, stansanyń ornalasqan jerleri, ólsheý kezeńi men jıiligi tekserilgen ádis jasaldy. Jobalyq bóligi jasalyp, birinshi kezeńde byltyr jáne aǵymdaǵy jyly 31 baqylaý beketteriniń 10-y paıdalanýǵa berildi. О́tken jyldyń tamyzynda Qarǵaly shatqalyndaǵy № 1 kól beketiniń baqylaýshysy sýda erneýindegi ózgeristi tańǵy saǵat 6-larda baıqaǵan. Kól 7 metrge deıin tómendegen. Bul sýdyń qysymmen topyraqty buzyp, erneýinen asatynyn bildiredi. Mundaı aǵyndar jol boıynda tastar men aǵashtardy aǵyza otyryp jınap kúsh alyp, kólemi 10-20 esege deıin ulǵaıady. Osy kezden bastap sel 1-1,5 saǵatta eldi mekenge jetýi boljanady.
– Sıfrlandyrý kezeńi qaladaǵy barlyq júıelerdiń jumysyn jeńildetýge múmkindik berýde. Buryndary saǵattap kútetin aqparattardy shuǵyl alýǵa bolady. Bul óz kezeginde qutqarýshylar qyzmetin de jeńildetken bolar.
– Árıne. Búginde baqylaý júıesi avtomatty rejimde onlaın baqylaý jasaıdy. Árbir parametr jazylyp, málimetter bazasyna engiziledi, bul bolashaqta qaýipti jaǵdaılardy boljaýǵa múmkindik beredi. Oqıǵa bolǵan kezde, júıe "Qazseldenqorǵaý" men TJ Departamentiniń dıspetcherlik bólimindegi adamǵa sıgnal beredi jáne eskertý sırenalaryn qosý týraly ótinish jasaıdy. Eger arnaıy baǵdarlany "Aqyldy qala" júıesine qossaq, sý basýy múmkin jerlerde elektr qýaty men gazdy avtomatty túrde óshirýge bolady. Seısmologııa ınstıtýtymen birge jer silkinisi týraly aldyn ala eskertý júıesin qurýdyń jobalyq-smetalyq qujattamasyn ázirleýge kiristi. Jer silkinisin boljaý múmkin emes. Almatyda jylyna epısentri 500 shaqyrymǵa jetetin 200-deı jer silkinisteri bolyp turady. Epısentrden shyqqan árbir tolqyn 8 sekýndta 100 shaqyrymdy qamtıdy dep eseptesek, seısmıkalyq datchıkterdi qalanyń aınalasyna durys ornalastyrý arqyly jer dúmpýlerin jazyp, birneshe ondaǵan sekýnd ishinde olardyń jaqyndaǵanyn eskertedi. Muny avtomatty rejimde "Dármen" mobıldi qosymshasy arqyly júzege asyrýdy josparlap otyrmyz. Shartty túrde alsaq, smartfon arqyly 30 sekýnd ishinde 5 balldyq jer silkinisi bolatyny týraly habarlama alady. "Aqyldy qala" júıesiniń ıntegrasııalanýy metrodaǵy poıyzdardy birneshe sekýnd ishinde toqtatyp, qaýpin azaıtýǵa bolady. Sonymen qatar gazben jabdyqtaýdy óshirip, úıindiler arasyndaǵy iri órtten saqtanýǵa bolady.
– Áńgimeńizge rahmet.