QAR QURSAÝYNDAǴY ALTAI

“Sý – tirshilik kózi” degen eken atamyz qazaq. Nesin aıtasyz, bıyl Kendi Altaı sýǵa qaryq bolatyn túri bar. Úsh-tórt aı boıy úzilissiz jaýǵan qalyń qar, qyryqty qoıyp elý gradýsqa deıin jetken úskirik aıazdy kúnder, oblysty aýdandarmen jalǵastyryp jatqan kúre joldardyń uzaq ýaqyt jıi jabylýy, olardy tazalaýǵa ketken qyrýar qarjy men shyǵyn turǵyndardyń mazasyn alyp barady. Kúrmeýi kóp Kúrshim... Mine, sáýirdiń ortasyna iligip qalsaq ta, áli kúnge oblystyń birneshe aýyldaryna jol ashylmaı tur. Al tasqyn­nyń Altaıdyń birneshe aýyldaryn topan sýǵa qaryq qylǵany, qanshama maldyń qyrylýy óz aldyna bir qıyndyq. Oblys ákimi B.Saparbaevtyń qoldaýy­men qatarynan úsh kún boıy aqparat qural­dary ókilderine tikushaq berilip, Kúr­shim, Tarbaǵataı, Kókpekti jáne Aıagóz aýdan­daryna baryp, tasqynǵa qarsy atqarylyp jatqan sharýalarmen tanysýdyń sáti tústi. Altaıdyń kóp óńirinde qalyń qar, taý etek­terindegi muzdyqtardyń murty da shaǵyl­­ǵan joq, olar mamyrdyń ortasyna qaraı erı bastamaq. Mine, qaýip sol kezde bolýy múmkin. Demek, saqtyqty kúsheıtý qajet. Osydan eki apta buryn Kúrshim aýda­nyn­daǵy Qaratoǵaı aýylynda, atap aıtqan­da, 18 naýryzda kún birden jylyp, Sary­ózek jáne Qalǵutty ózenderiniń deńgeıi kóterilgen, ári qalyń qar kúrt erip, 25 úı jaramsyz bolyp qalypty. Mal shyǵyny da oryn alǵan. Júzge tarta qoı-eshki, 26 bas iri qara ólgen. Kúrshim aýdany ákiminiń orynbasary Dúısembi Álhanov myrza atqaryp jatqan isterimen tanystyra ketti. “Qazir jaǵalaýlardy bekitý, bóget salý jumys­tary Maral­­dy, Býra­­baı, Birlik, Baraq batyr, Te­rek­­ti, Boran, Tós­qaıyń, basqa aýyl­­­­dar­da da qyzý júrip jatyr. Bar­lyq aýyl­dyq ok­rýg­­ter, eldi me­ken­der bo­ıyn­­sha 254 kóshe komıtet­teri qury­lyp, ár mú­she­si on úıge ba­qy­laý jasap oty­rady. Búginge deıin shtabtyń jıyr­madan astam oty­rysy bolyp, aý­dan­­daǵy jaǵ­daıdy talqylap otyr. Aman­shylyq bol­sa, endi úsh-tórt kún­nen keıin bóget salý jumystaryn aıaqtaımyz”, dedi aýdan ákiminiń orynbasary. Maraldy aýylyna keldik. Bul jerde qyzý eńbek. Aýyl jastaryn bylaı qoıyp eresek adamdar da Maraldy ózenine tospa jasaýǵa kirisip ketken. Uzyndyǵy 15-20 metrlik jýan terekterdi kesip ákelip, ony ózen boıyna bekitip, ortasyn tastarmen nyǵyzdaýda. Aýyldyń shetindegi taý eteginen tastardy jınap jatqan jigitterge aqsha tólenedi eken. Búginge deıin eki shaqyrym­nan astam qorshaý jasalynypty. Aýyldyń qurmetti azamaty, 80-degi qarııa Qumarbek Ánapıev pen aýyl ákimi Maqsat Kákimov bıyl qardyń jyldaǵydan tórt-bes ese kóp ekenin, bıiktigi eki metr qorshaýdy buza almaıtynyn tilge tıek etti. Aıtqandary kelsin dep oıladyq. Maraldyǵa bıýdjetten 28 mıllıon teńge bólinipti. Aýyl bolyp, bir kisideı jumylǵan maraldyqtardyń sý tas­qynyna qarsy is-áreketterine rıza boldyq. Aýdan ortalyǵy Kúrshimde de ózen arnasyn buzyp, qalyń muzdy jarý jumys­taryn óskemendik mamandar atqaryp jatyr eken. Bul jerde bizdi aýdan ákimi Altaıbek Seıitov qarsy aldy. Qazir aýdan ákimderiniń ushy-qıyry joq jumystardy ysyryp qoıyp, sý tasqynyna qarsy shuǵyl istermen shuǵyldanyp jatqanyna bir aıǵa jaqyn­dady. Oblys ákimi Berdibek Sapar­baev Kúrshim, Zaısan, Tarbaǵataı, Úrjar, bas­qa aýdandarda da úsh-tórt retten bolyp, olarǵa baǵyt-baǵdar, nusqaý berip otyra­ty­nyn kúndelikti baıqap júrmiz. Demek, ákimderdiń uıqysy azaıyp, qalaıda apatty boldyrmaý jolynda kún-tún demeı tynym tappaýda. Sý tasqynynyń aldyn alý jumystaryna 154 mıllıon teńge bólingen. Aýdandyq máslıhattyń depýtaty, “О́skemen-qurylys” seriktestiginiń dırektory Erjan Ysqaqov óziniń 170 adamymen Kúrshim ózeniniń arnasyn ózgertýde belsene eńbek etýde. – “Biz bul jumysty merziminde aıaqtaý úshin jantalasa qımyldap jatyrmyz. Traktor­shy-ekskavatorshylar Marat Mádıev, Erjan Amanbaev, Amantaı Toqyshev eren eńbek etýde. Mine, bul jigitterdi kórip tursyzdar” dep, Erjan inimiz táýligine 15-16 saǵat eńbek etip jatqan azamattardy nusqap kórsetti. Iá, Kúrshimdegi kúrmeýi kóp jumystar birtindep tyndyrylyp jatyr. Sý tasqynyn boldyrmaýda kún-tún demeı jantalasa jumys jasap jatqanda daıyndyq nátıjesin berer degen oıda qaldyq... Altaıdaǵy “myltyqsyz maıdan” Tarbaǵataı – sý tasqynynan eń kóp zardap shek­ken aýdan. Ján­tikeı, Kók­jyra aýyl­dyq okrýg­terinde sý tasqyny 17 naýryzda oryn alyp, júzdegen tur­ǵyn úı ja­ram­syz bo­lyp, myń­da­ǵan bas mal qy­ryldy. Ob­lys bas­shy­lary Tar­baǵa­taı aýdanyn erek­she baqy­laýǵa alǵan. Mu­nyń aldynda ob­lys ákimi B.Sa­par­baev úsh ret ke­lip, jaǵ­daıdy kó­zben kórgen. Sodan keıin Pre­mer-Mı­nıstr­diń birinshi oryn­­­­­basary О́mir­zaq Shó­keev bas­ta­ǵan Úki­met ko­mıs­sııa­sy shy­­­­ǵyn mól­she­rin anyq­tap ket­ken. Endi, mi­ne, ob­lys ákimi B.Sa­par­­baev pen tótenshe jaǵ­daı­dyń qalyp­ta­sýy­­na baıla­nys­ty oblystyq komıs­sııanyń tóraǵasy bolyp saılanǵan О́s­kemen qalasy­­nyń ákimi Islam Ábishev bastaǵan aqparat qural­dary ókilderi Tarbaǵataıǵa atbasyn tiredi. Jántikeı aýylynyń mańynan ótetin Boǵas ózeni qazir erkin tynys alyp jatyr. Osydan jıyrma shaqty kún buryn ózenniń arnasy tasyp, aýyl topan sýdyń astynda qaldy degenge sengiń kelmeıdi. Apat orasan zor shyǵyn ákelgen. Jántikeı aýyldyq okrýginiń ákimi Aıgúl Imanǵalıeva sý tas­qynynan 191 úıdiń turýǵa jaramsyz bolyp qalǵanyn, 3300 qoı, 1200 iri qara, 105 jyl­qynyń óleksege aınalǵanyn tilge tıek etti. Qazir úısiz qalǵandar Aqsýattaǵy mektepter men balabaqshalarǵa ornalas­qanyn, úsh mezgil tegin tamaqtanatynyn aýdan ákimi Manarbek Saparǵalıev aıtyp berdi. Oblys ákimi B. Saparbaev bastaǵan top Boǵas ózenindegi bógetti, onyń jan-jaǵyn qorshap jatqan jumystardy kórdi. Elge syıly, 80-niń seńgirine shyqqan Muhamed­kárim Baqtın kórsetip jatqan qamqorlyǵy úshin Elbasyna, Úkimetke, oblys basshy­laryna alǵysyn aıtty. Shynynda da, Tarbaǵataıǵa qarjy kelip túsip jatyr, biz barǵan kúni 7 birdeı alyp “Kamazdar” 140 tonnaǵa jýyq materıaldyq rezervten túsken kıim-keshek, taǵamdar, qajetti zattardy jetkizdi. Ony qabyldap alyp, tizim boıynsha tapsyrý arnaýly quryl­ǵan komıssııaǵa júkteldi. “Qazposhta” ókil­deri otbasynyń ár múshesine 5 myń teńgeden aqshalaı bir rettik kómek bere bastady. – Syn sátte Elbasynyń qoldaý kórsetkenin bilesizder. Bizdiń jumysqa oń baǵa bergeninen de habardar shyǵarsyzdar. Sizderge myna jaıdy túsindirgim keledi. Úısiz-kúısiz qalǵandarǵa Úkimet tegin úı salyp beredi. Al kúrdeli jóndeýge sizder ózderińiz aralasyp, isti tez bitirýge atsalys­qan­daryńyz jón. Al nesıe jaǵyna kelsek, bir otbasyna on qoıdy árqaısysyn 12 myń teńgeden bes jylǵa berdik delik. Iаǵnı, arnaıy ashylǵan esepshotqa 120 myń teńge túsedi. Onyń paıyzy múldem az, 2 paıyzdan aspas. Arada úsh jyldan keıin nesıeni tóleı bastaısyzdar. Sonda bes jylda bar-joǵy 12 myń teńgeni ǵana artyq tóleıdi ekensizder. Bankke tıesili negizgi paıyzdyq ósimdi bıýdjet kóterip almaq. Sizder endi daý-damaıdy qoıyp, aryzdanbaı naqty iske kirisseńizder oń bolar edi. Máselen, keshe Kókjyra aýy­lyn­­daǵy bógetti sý jyryp ketti dep jatyr­syz­dar. Al sizder qolǵa kúrek, ketpen, lom alyp, bógetti bekitýdiń ornyna kóshede qydyryp júrsizder. Qazir TJM-niń ondaǵan tehnıkasy, júzden astam adamy osyn­da shoǵyrlanyp, kómek kórsetýde. Jańa shatyrly qala­shyqty kórdik. Onda barlyq jaǵ­daı jasa­lyn­ǵan, – dep Kók­jyra aýy­lynda bolǵanda oblys ákimi tur­ǵyndar al­dyn­da biraz jaılar­dy túsindirip ótti. Kókjyra­lyq­tar kó­mir­diń ton­­na­sy on myń teńgege kó­teri­lip ket­kenin, azyq-túlik baǵasy­nyń retsiz qym­battap jatqanyn til­ge tıek etti. Ja­qyn­­da kókjy­ra­lyq­tar Ba­qyt­­jan Ke­mer­­­­baev degen azamat­ty aýyl ákimi etip saı­lap alypty. Biraq ta jańa­dan saılan­ǵan aýyl ákimi men jer­les­­teriniń ara­synda áli de kelispeý­shilik bardaı kó­rin­di bizge. Sebebi, olar ke­lip jat­qan gý­ma­nı­tarlyq kómek­tiń qyl­daı teń bólin­beıtinin aı­typ, qu­­ryl­ǵan komsıs­sııa­ǵa se­nim­sizdik bil­dirdi. Osyn­daı syn sátte biri­ge qımyldaý­dyń ornyna ósek-aıańǵa jol bergen kók­­jyra­lyqtarǵa oblys ákimi re­ni­shin bil­dirip, aqylyn aıtty. Budan keıin aýdan orta­lyǵy Aqsýat­taǵy № 2 orta mektepte ýa­qytsha meken­dep jatqan  Kókjyra, Jántikeı aýyldarynyń turǵyn­darymen áńgimelesken oblys ákimi B.Saparbaev shydamdylyq pen sabyrly­lyq saqtap, birige qımyldasa bul qıyn­dyq­tan da shyǵaty­nymyzdy aıtty. Zardap shekken 3400 adamǵa arnaıy esepshot ashy­lyp, mal satyp alýǵa qarjy bólinetinin jetkizdi. Budan keıin TJM-iniń ofıser­lerimen kezdesip, shatyr ishin aralap kórdi. Tıisti mekemeler basshy­laryna telefon shalyp, arzan baǵamen 200 myń tonna kómir jiberýlerin ótindi. Aqsýat­ta shtab jıynyn ótkizgen oblys ákimi aýdan aktıvi­niń jumysynda kemshi­lik­terdiń bar ekenin kózge shuqyp turyp aıtty. “Adam­dardyń qatyp qalǵan muzdy oıyp, úı mańyn tazalaýǵa kóńil bólmeýleri qalaı. Olarǵa bizder kelip jumys isteýimiz kerek pe. Mine, osy joly oblystyq ko­mıs­­sııanyń tór­aǵasy Islam Ábishevti Tar­baǵataı aýdanyna tastap ketpekpin. Ol barlyq aqsap jatqan isterdi retke keltirip, kemshilikterdi joıady degen oıdamyn. Syn sátte aqsaqaldar alqasyn kómekke shaqy­ryp, aýyzbirlikti kúsheıt­kende ǵana uta­myz. Munda problemalar bastan asady. Saly­natyn úılerdiń smeta­syn jasaýdy aıaqtaý qajet. Qansha qarjy kerek ekeni anyqtalýy tıis. Al Islam Álmahan­ulymen meniń oryn­basarym T. Túsipbekov birge qalyp, barlyq jumysty úılestirýleri tıis, dep óńir basshysy tarbaǵataılyqtarǵa salmaq saldy. Kókpektide qardyń qalyńdyǵy eki metr Tikushaqpen Kókpekti aýdanynyń aýmaǵyna kirgen kezde eriksiz ıllıýmına­tordan tómenge kóz saldyq. “Oıpyr-aý, qar qalaı qalyń túsken?”. Elektr baǵana­larynyń jartysyna jýyǵyn qar basyp qalǵan. Tipti munda qardyń murty da shaǵylmapty. Aýdan ákimi Dúısenǵazy Mýsınniń habarlaýy boıynsha tóte jol boıyndaǵy asfaltqa qondyq ta, ákim men orynbasarlaryn bortqa alyp birden aspanǵa kóterildik. Bes-alty mınótteı ushyp kelip, arnaıy tazalanǵan aýmaqqa qondyq. Qardyń qalyńdyǵy úsh-tórt metrden asady. “Orta eseppen bir, bir jarym metr qar áli erigen joq. Kún kúrt jylyp, qar erise, sýdyń bıiktigi kem degende bir metrdeı kóteriledi. Sondyqtan saqtyq sharalaryn jasaýdamyz. Aýdan sý tasqyny aımaǵynda qalýy múmkin. Táýlik boıy kezekshilik uıymdas­tyrylyp, kópirler, qubyrlar, sý kanal­dary tazartylýda. Baǵaly zattar men “dabyl shabadanyn”, eki-úsh kúnge jetetin azyq-túlik jınalǵan “qurǵaq taǵam” qory, jyly kıimder, sham, maı sham, kıim-keshek ázirlendi. Bul nusqaý­lardyń barlyǵy aýdan­dyq gazet­terde jarııalandy, turǵyn­dar alańdaýshy­lyq týǵyzǵan joq, qaıta bizge kelip, aqyl-keńesterin aıtqandar da tabyldy. Preobrajenka, Vozdvıjenka, Chernoıarka, Úlken jáne Kishi Bóken aýyldary mańynda sý tasqyny qaýpi zor, – dep aýdan ákimi D. Mýsın oblys ákimine karta boıynsha málimet berdi. Sý basý qaýpi bar óńirde eki-aq kópir bar eken. Talmenka ózeni boıyndaǵy kópirdiń mol sýdy qabyldaýy úshin onyń jan-jaǵy tazalanyp, muzy jarylypty. Ekinshi ózen boıyn­daǵy kópirde de osyn­daı ister at­qarylǵan. Aýdanǵa bólingen 19 mıl­lıon teńge orny­men jumsalǵan. О́ńir basshysy osyn­daǵy Eshkibaı jáne Qoıtas aýyly mańyndaǵy sý qoı­malaryndaǵy jaımen tanysyp bolǵan soń Samar aýy­lyn­da da qaýip­tiń az ekenine kóz jetkizdi. Senbi kúni oblys ákimi Aıagóz aýdanynda issapar­men bolyp, sý tasqynynyń aldyn alý jóninde shtab májilisin ótkizip, aýdan ákimi Nurǵalı Ázimbaevqa naqty sharalar júktedi. Al mu­nyń aldyn­da óńir basshysy Ulan aý­­danynyń sharýa­shylyq­taryn ara­laǵan. Iá, Ken­­­di Altaı­da “myl­tyqsyz maı­dan­nyń” jú­rip jat­qany bel­gi­li. Áı­teýir bir oń­dy­sy, adam­dar aman, al shyǵyn­dy kóte­rip alýǵa búkil el bolyp jumyl­ǵan. Oblys ákimi Ber­di­bek Sapar­baev­tyń sý tas­qyny­nyń al­dyn alýǵa bel sheshe kiris­kenine bir aıdan asty. Qalaı de­gen­­de de, halyq ta, basshylyq ta qam­syz otyrǵan joq. Ońdasyn ELÝBAI, Shyǵys Qazaqstan oblysy,Kúrshim, Tarbaǵataı,  Kókpekti, Aıagóz aýdandary.