Belsizdik pen bedeýliktiń sebebi

Sonaý Keńes ókimeti tu­syn­da erlerdiń belsizdigi, áıel­derdiń bedeýligi degen máseleni estigen emespiz. My­saly, bir ǵana Oıyl aýdany aýyldarynyń árqaısy­syn­da keminde 6-7 Batyr ana kezdesetin. Árbir otbasyda eń kemi 4-5 urpaq ósip-jetildi. Ol neniń arqasy? Jaılaý toly qoıdyń arqasy dep oılaımyn. Malshy­lar tórt túlik mal­dan jyl saıyn mıllıonda­ǵan tól alyp turdy. Jal­py, bizdiń ata-babalary­myz ejelden jaratylystyń syryn bilgen. Babalarymyz qoıdyń tósin, analarymyz quıymshaǵyn jep, belsizdik pen bedeýlikke ushyramaǵan. Osy Oıyldyń aýylyndaǵy áıelder perzent­hanaǵa baryp bosanýdy oıǵa almaǵan, ár aýyldaǵy elge syıly, bala-shaǵasy kóp áıel­di kindik sheshe etip, óz sha­ńy­raǵynda bosanǵan. Qazaq­ta «toǵyz aı kótergenge tart­paıdy, jerden kóterip al­ǵan kindik sheshege tartady» degen sóz sodan qalǵan.

Torǵaı óńirindegi Aman­geldi, Jangeldın aýdandary týraly aıtatyn bolsaq, jaǵdaı osyǵan uqsas. Atalǵan aýdandardan da Batyr analar kóp shyqty. Olar kelinderi men qyzdaryna kópbala­ly bolýdy nasıhattap kel­di. Qazaqtyń izgi dástúr­lerin saq­tady. Negizinen qoı sharýa­shy­lyǵymen aınalysyp, qoı­dyń tósi men jam­basynyń qasıe­tin jaqsy bildi. Belsiz­dik pen bedeýliktiń aldyn aldy. Sońǵy bir derekterden áıelderdiń otyz paıyzy bedeý, al erlerdiń on alty paıyzy belsiz degen málimetti kórdim. Sonda bul sumdyq qaıdan paıda boldy?

Meniń oıyma el Úkimetin basqarǵan Qajygeldınniń 30 mıllıon qozy men 50 mıllıon saýlyqty tirisin tirideı, qaıbirin et kúıinde ushaqpen, kóliktermen shetelge satyp, halq­ymyzǵa ǵa­syr­dan-ǵasyrǵa ketetin qas­tan­dyq jasaǵany túse be­redi. Sol jyldary qoıdy ushaq­qa tıep júrgen Qumkól sha­rýa­shy­lyǵynyń azamaty Qılybaı qytaıdyń araǵyna ýlanyp qaıtys boldy. Sonda Syrlybaı esimdi dosynyń ázildep:

Qıly eken bizdiń Qılekeń,

Zamandasyna syıly eken.

Naryqtyń tartpaı azabyn,

О́lip ketken mıly eken, – degenin áli umytqamyz joq. Qoıdan aıyrylǵan halyqtyń belsizdik pen bedeýlik deıtin dertke tap bolatynyn ol kezde kim bilipti?

Bul derttiń sebepteri jeter­­lik. Qazir kesar de­gen­­niń de kesiri tıip jatyr. Dári­ger­ler aqsha úshin áıel­der­diń ishin jaryp, onyń sońy ekinshi ret bala kóterýge qıyndyq týǵy­zady. Baıaǵyda, ıaǵnı 1947 jyly Stalın abort jasat­­qan áıelder men olarǵa kómek­tesken dárigerlerdi 25 jyl túrmege jabý týraly zań shy­ǵar­ǵan. Sóıtip SSSR-diń demo­grafııalyq ósimin jolǵa qoı­ǵan. Búgin bizde túsik tas­taý jasyryn júrip jatyr. Oǵan «qoı» dep jatqan eshkim joq.

Osynyń ishinde qoǵamǵa eń aýyr tıgen jaǵdaı – Qajy­geldınniń qoıdy qurtqan qastandyǵy der edim. Munyń bári 1500 eldi mekenniń qu­ryp, halyqtyń qalaǵa bosyp kelýine túrtki boldy. Demo­grafııalyq ósim tejeldi. Qazir respýblıkamyzdyń árbir úlken qalalarynda páter kezeginde turýshylardyń sany 500 myńnan asady. Solar­dyń kóbi aýyldan bosyp kel­gender. Keńes zamanynda aýyl­daǵy shopandardyń áıel­deri Batyr ana atanǵan. Olar­dyń ul-qyzdary qalaǵa kel­geli «bir bala, bir mysyq, bir ıt» tártibine elikteı bas­tady. Qazaqta «ekeýdiń biri ólse biri qalar, biri ólse nesi qalar?» degen sóz qartaı­ǵanda qý bas atanbaýdan saq­tandyratyn.

Búginde elimizdiń mektep­terinde 3 mln 300 myń oqýshy bar. Esepteı berińiz, 19 mıllıon halyqqa shaqqanda demo­grafııalyq ósimniń qansha­lyqty tejelgenin baıqaısyz. Álemdegi qartaıǵan mem­le­ket­terdiń qataryna qosyl­masaq jarar edi dep qaýip­tenemin. Sondaı-aq neke buzý kórsetkishi boıynsha da álemde onynshy orynda ekenbiz. Alla saqtasyn.

Endi meniń usynysym bar. Úkimetimiz Oral, Aqtóbe, Qostanaı oblystarynyń qoı sharýashylyǵy damyǵan mekenderine Mońǵolııadan 10 mln qoı ákelip, ósirse jón bolar edi dep oılaımyn. Aýyl sharýashylyq mınıstrligi, Qarjy mınıstrligi biri­gip, elge bólingen qarjyny nátı­jeli paıdalanyp, maldy ósirip, eldiń erteńine alańdaǵany jón-aý. Sonda ǵana Prezıdentimizdiń halyq­qa Joldaýynyń nátıjesin kórer edik. Demografııalyq ósim­­niń tejelýin búkil ha­lyq bolyp oılanýǵa tıis­piz, qoryta aıtqanda, demo­gra­fııa­lyq ahýal jaqsarǵanda ǵana elimizdiń ósip-órkendeýi nátıjeli bolmaq.

Tabyl QULIIаS