Aınymas sertinen, kıeli Mańǵystaý
Keshe Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde Mańǵystaý oblysynyń ákimi Alık Aıdarbaev baspasóz máslıhatyn ótkizdi. Onda atalǵan óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy, turǵyndardyń ótkir turǵan máseleleri, memlekettik jáne salalyq baǵdarlamalardyń oblysta júzege asyrylý barysy, sondaı-aq, Memleket basshysynyń 11 qazanda júktegen tapsyrmalarynyń oryndalý sharalary baıandaldy.
Brıfıngti júrgizgen Altaı Ábıbýllaev áýeli jınalǵan qaýymdy Ulttyq valıýtamyz – teńge kúnimen quttyqtap, tól aqshamyzdyń mán-mańyzyn taratyp aıtty. Sóıtip, osyndaı aıtýly kúnmen sáıkes kelgen Mańǵystaý oblysynyń esepti sharasyna toqtaldy. Qoınaýy san qyrly qazynaǵa toly Qart túbekte Mendeleev kestesindegi barlyq hımııalyq elementter bar. О́ńir elimizdegi Atyraý, Aqtóbe oblystarymen jáne Túrkimenstan, О́zbekstan elderimen shekaralasady, degen Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetiniń ókili, baspasóz máslıhatynda sóz bolatyn taqyryptardy atap ótti.
Aınymas sertinen, kıeli Mańǵystaý
Keshe Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde Mańǵystaý oblysynyń ákimi Alık Aıdarbaev baspasóz máslıhatyn ótkizdi. Onda atalǵan óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy, turǵyndardyń ótkir turǵan máseleleri, memlekettik jáne salalyq baǵdarlamalardyń oblysta júzege asyrylý barysy, sondaı-aq, Memleket basshysynyń 11 qazanda júktegen tapsyrmalarynyń oryndalý sharalary baıandaldy.
Brıfıngti júrgizgen Altaı Ábıbýllaev áýeli jınalǵan qaýymdy Ulttyq valıýtamyz – teńge kúnimen quttyqtap, tól aqshamyzdyń mán-mańyzyn taratyp aıtty. Sóıtip, osyndaı aıtýly kúnmen sáıkes kelgen Mańǵystaý oblysynyń esepti sharasyna toqtaldy. Qoınaýy san qyrly qazynaǵa toly Qart túbekte Mendeleev kestesindegi barlyq hımııalyq elementter bar. О́ńir elimizdegi Atyraý, Aqtóbe oblystarymen jáne Túrkimenstan, О́zbekstan elderimen shekaralasady, degen Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetiniń ókili, baspasóz máslıhatynda sóz bolatyn taqyryptardy atap ótti.
Qart túbektegi eldiń qatparly tynys-tirshiligi jóninde oblys ákiminiń gazetimizdegi materıalynda jan-jaqty aıtylatyn bolǵandyqtan, biz negizinen sharanyń ekinshi bólimindegi suraq-jaýapta kóterilgen máselelerdi sóz qylamyz. Birden aıtalyq, oblys ákimine jýrnalısterdiń tópeletip qoıǵan suraqtarynyń bárine birdeı jaýap berý ońaıǵa soqqan joq. Saýaldyń basy – Aqtaýda «jasap» óndirilgen planshetterge qatysty boldy. «О́tirik óndirilip jatqan ónimnen óńir basshysy Siz, qalaı beıhabar qaldyńyz?», – dep surady tilshi. Ákim qazirgi kúnde bul qylmysty ispen quqyq qorǵaý oryndary shuǵyldanyp jatqanyn, onyń anyq-qanyǵy belgili bolǵanda bul suraqqa tolyq qandy jaýap beretinin aıtty.
Baspasóz máslıhatynda Jańaózen týraly da áńgime qozǵaldy. Ákimniń aıtqanyna sensek, ondaǵy jaǵdaı qalypty. Tipti, qala kún ozǵan saıyn jaqsaryp ta keledi eken. Áıtkenmen, monaqalada máseleler joq emes. Máselen, jumys oryndary, ıaǵnı tirshiliktiń tabys kózderi tek munaı-gaz salasynda ǵana bolǵandyqtan, 120 myńnan astam adam ómir súrip otyrǵan qaladaǵy turǵyndardyń bárin jumyspen qamtý múmkin bolmaı tur eken. Kezinde osy qalanyń 60-70 myń jumysshy-munaıshy turǵyndarymen túbekte jylyna 16 mln. tonna munaı shyǵarylǵan bolsa, búginde bul jerden 5-6 mln. tonna ǵana munaı óndiriledi, dedi ákim.
Jańaózendegi halyq sany tek syrttan kóship kelip jatqan adamdardyń ǵana esebinen emes, tabıǵı ósimmen de kóbeıip jatyr. Jyl saıyn Jańaózende 3 myńnan astam náreste dúnıege keledi, dep jalǵady sózin A.Aıdarbaev. О́ńirde aýyl sharýashylyǵyn damytý óte qıyn ekenin aıtqan oblys ákimi, qaıtkenmen salany ońaltý sharalarynyń úzilissiz jalǵasyp jatqanyn tilge tıek etti. Tipti óńir turǵyndarynyń óndirgen mal etin sonda jumys istep jatqan alpaýyt munaı kompanııalaryna ótkizý sharalaryn da myqtap qolǵa alypty. Buǵan deıin jergilikti maldyń etin jumysshy-qyzmetkerleriniń taǵamyna paıdalanbaı kelgen iri óndiris oshaqtary, buıyrtsa, budan bylaı mańǵystaýlyqtardyń bordaqysyn qoralarynan soıdyryp áketetin bolady eken.
Qart túbektiń ahýaly tym nashar dep oılaǵan áriptesterimizge de laıyqty jaýap berildi. «Mańǵystaý oblysy Almaty qalasy men Atyraý oblysy quraıtyn respýblıkalyq bıýdjet «donorlary» úshtiginiń biri bolyp tabylady. Munaı-gaz óndirý sektory memlekettik bıýdjet pen Ulttyq qorǵa quıylatyn túsimderdiń úlken bóligin quraıdy. Máselen, 2013 jyldyń 9 aıynda túsimderdiń jalpy kólemi 662 mlrd. teńgege jetken», dedi oblys basshysy. Onyń aıtýyna qaraǵanda, aǵymdaǵy jyldyń 9 aıynda óńirde 13,4 mln. tonna munaı óndirilgen. Nátıjesinde oblysta halyq sany artyp jatqan kórinedi.
«Eń aldymen, oblystyń basty baılyǵy – óńir turǵyndary jaıynda aıtar bolsaq, halyq sany artýda. Búginde oblystaǵy halyq sany 580 myń adamǵa jetti. Kún saıyn Mańǵystaý perzenthanalarynda 50 sábı dúnıege keledi. Týý kórsetkishi boıynsha oblys respýblıkada 1-shi orynǵa ıe. Sonymen qatar, ishki mıgrasııanyń da artqanyn atap ótkim keledi. Bul bizdiń óńirdiń sátti damyǵanyn jáne keleshegi bar ekenin kórsetedi. Jyl basynan beri oblystaǵy halyq sany 14,6 myń adamǵa kóbeıdi, dep sózin bir qaıyrdy», A.Aıdarbaev. Oblysta halyq sanynyń ósýine baılanysty turǵyn úı baǵdarlamasy da jemisti júzege asyp jatyr eken.
«Sondaı-aq, jer telimderine degen suranys ta óte joǵary. Búgingi kúni osy másele boıynsha ákimdikterge berilgen ótinishterdiń sany 146 myńnan asady», dedi oblys basshysy.
Nurbaı ELMURATOV,
«Egemen Qazaqstan».
Aımaqtyń ajary da, aıbyny da arta túsedi
Respýblıkamyzdyń ońtústik-batys bóliginde ornalasqan Mańǵystaý oblysy Túrkimenstanmen, Kaspıı teńizi arqyly Ázerbaıjan, Iran, Reseımen shektesedi. Oblys 1973 jyly 20 naýryzda quryldy. 1988 jyldyń 2 maýsymynda taratylyp, 1990 jyldyń 17 tamyzynda tarıhı «Mańǵystaý» degen atpen qaıta oblys bolyp quryldy. Oblys ortalyǵy – Aqtaý qalasy. Mańǵystaý oblysynyń jer kólemi 16 564,2 myń ga quraıdy. Jer qoınaýy munaı, gaz, fosforıt, kómir, marganes, ártúrli tuzdar, ulýtas qorlaryna baı. Mańǵystaý oblysy – Qazaqstannyń negizgi donor óńirleriniń biri. Oblystyń ekonomıkalyq belsendiligi óńirdegi paıdaly qazbalardyń kóp bolýyna, sonyń ishinde, munaı jáne gaz ken oryndarynyń ıgerilýine baılanysty. Sońǵy 20 jyldyń ishinde Kaspıı teńizinde ornalasqan kóptegen iri munaı jáne gaz ken oryndary ıgerile bastady.
Memleket basshysy aıtqandaı, Qazaqstannyń myqty bolýy eń aldymen aımaqtardyń myqty bolýyn qajet etedi. Sol sebepti munaıly Mańǵystaýda elimizdiń damýyna ár salada úles qosyp, ózinde bar múmkindikti keń kólemde kádege jaratý baǵytyndaǵy jumystar negizge alynǵan. Memleketimiz ekonomıkany sapalyq turǵydan ósirýdi qamtamasyz etýge, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn odan ári iske asyrýǵa, halyqtyń ál-aýqaty men ómir súrý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan negizgi baǵdarlamalardy basshylyqqa ala otyryp, damý jolyn tańdady. Demek, Mańǵystaý oblysyn áleýmettik-ekonomıkalyq turǵyda nyǵaıta túsý, turǵyndar ahýalyn arttyrý sharalary Elbasy N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda qoıylǵan tapsyrmalarǵa, sondaı-aq basym memlekettik jáne strategııalyq, salalyq baǵdarlamalarǵa sáıkes quraldy. Kıeli Mańǵystaýda qazir munaı-gaz óndirý sektoryn, óńdeý salasyn damytý, aımaqtyń tranzıttik áleýetin arttyrý, qurylys ındýstrııasyn, týrızm men agroónerkásip keshenin damytý, sondaı-aq turaqty damý jobalaryn órkendetý basym baǵyttar bolyp tabylady.
Jyl bastalǵaly bergi 10 aı Mańǵystaý óńiri úshin qolaısyz bolǵan joq, oblystyń jalpy damýynda jaqsy kórsetkishterge qol jetkizdik. Bul aralyqta Mańǵystaý oblysy respýblıka boıynsha ónerkásiptik ónimdi shyǵarý kóleminen 2-shi, qurylys jumystary boıynsha 6-shy, jumyskerlerdiń ortasha aılyq nomınaldy eńbekaqysy mólsheri boıynsha 2-shi oryn bıiginen kórindi. Sondaı-aq, Mańǵystaý oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq bet-beınesin tanyta túsý úshin, taǵy da derekterge súıener bolsaq, oblys 2012 jyl qorytyndysy boıynsha damý deńgeıiniń reıtınginde 4-shi orynǵa taban tirep, jan basyna shaqqandaǵy ınvestısııa kólemi boıynsha óńirler arasynan 3-orynǵa ıe boldy. О́nerkásiptik óndiris kólemi boıynsha 2012 jyly 2,17 trln. teńge, 2013 jyldyń 10 aıynda 1,66 trln. teńge qurap, 2-orynnan kórindi. Jyl basynan beri Mańǵystaý oblysynan respýblıkalyq bıýdjetke túsimder ósiminiń qarqyny 22%-ǵa ósti.
Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlama aımaqtardyń alǵa basýyna, sol arqyly elimizdiń nyǵaıýyna serpin bergen bastama boldy. Baspasóz betterinde jazylyp júrgendeı, Mańǵystaý qazir alyp alańǵa aınaldy, óńirden qazir damýdyń jańasha qarqyny baıqalady. 2010-2012 jyldary oblysta 23 joba aıaqtalyp, 1 828 turaqty jumys orny quryldy. Bıyl jalpy quny 280,1 mlrd. teńge bolatyn, jańadan 8,8 myń jumys ornyn quratyn 34 joba engizildi. Onyń 2-ýi Respýblıkalyq kartanyń enshisinde, qalǵany óńirlik deńgeıdegi jobalar. Jýyq arada bizdiń aldymyzda eki jobany el ıgiligine usynyp, tusaýyn kesý qýanyshy tur. Olardyń biri – Aqtaý qalasyndaǵy «Caspi Bitum» BK» JShS-niń «Aqtaý plastıkalyq massalar zaýytynda jol bıtýmdaryn óndirý» jobasy bolsa, ekinshisi – «Kaspıı Sement» JShS-niń Shetpe aýylyndaǵy sement zaýyty.
Oblysta shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýǵa qoldaý kórsetilip keledi. Nátıjesinde shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynda 26 myń kásipkerlik sýbektisi tirkelip, 83,4 myń adam jumyspen qamtyldy. Bul oraıda «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyn iske asyrýdyń yqpalyn aıta ketýge tıispiz, atalmysh baǵdarlama aıasynda aǵymdaǵy jyly 3,175 mlrd. teńge somasyna 35 joba maquldandy.
Aımaqta elimizdegi eń iri munaı óndirýshi kásiporyndar, ıaǵnı óńirdegi óndiristiń 31 paıyzdan astamyn, respýblıka boıynsha 8 paıyzyn qamtamasyz etetin «Mańǵystaýmunaıgaz» AQ, «Qazmunaıgaz» BО́» AQ-tyń 100% enshiles kompanııasy bolyp tabylatyn «О́zenmunaıgaz» AQ, Mańǵystaý oblysyndaǵy aldyńǵy qatarly munaı óndirýshi kásiporyndardyń úzdik úshtigine kiretin «Qarajanbasmunaı» AQ, Aqtaý mańyndaǵy Dońǵa ken ornynyń 60 paıyzdyq úlesi men operatorlyq quqyǵyna ıe «MaerskOil» kompanııalary bar. Bulardyń barlyǵynda da jańa tehnologııalarmen jabdyqtaý jumystary júzege asýda. Sondaı-aq, munaıshylardyń turmysyn jaqsartýǵa erekshe kóńil bólinedi.
Mańǵystaý – ejelden toǵyz joldyń toraby. Qazirgi tańda bul múmkindiktiń mańyzy arta tústi. Sondyqtan kóliktik-logıstıkalyq áleýettiń damýy – óńirlik ekonomıkany ártaraptandyrýdyń basym baǵyty bolyp otyr. О́ńirde ótken jyly «О́zen – Túrkimenstanmen memlekettik shekara» temirjoly qurylysy aıaqtalyp, «Jezqazǵan –Beıneý» temirjol bóliginiń qurylysy bastaldy. «Atyraý – Aqtaý» avtomobıl jolyn qaıta qurylymdaý jumystary men Aqtaý portyndaǵy ınfraqurylymdardy jetildirý jumystary jalǵasýda. Jol qashyqtyǵyn qysqartyp, júk tasymaldaý áleýetin arttyratyn bul joldardyń elimiz úshin mańyzy asa zor.
Oralman aǵaıyndardyń úzdiksiz kóship kelýi oblysta turǵyndar sanynyń kúrt artýyna sebep boldy. Búginde óńirde 580 myń adam turady, jyl saıynǵy ósý qarqyny shamamen 4 paıyzdy qurap otyr. Bul bizge tek óńirdiń syrtqy beınesin qalyptastyrýmen shektelmeı, ishki ózekti máselelerdi únemi nazarda ustap, tıisinshe sheship otyrý qajet ekendigin uqtyrady. Bul oblysta turǵyn úı, mektep, balabaqsha, emhana, ózge de áleýmettik nysandar qurylystary qarqyn almasa, ekpinin báseńdetýge bolmaıtyndyǵyn ańǵartady. Biz aldaǵy ýaqytta da buǵan deıin jasalǵan jumystardy jalǵastyryp, ári qaraı jańashyldyqpen jumys júrgize beretin bolamyz.
Alık AIDARBAEV,
Mańǵystaý oblysynyń ákimi.
Derek pen dáıek
Bıyl oblysta qurylys jumystaryn júrgizýge bólingen 25 mlrd. teńgeniń 7 mlrd. 500 mln.-y bilim berý nysandaryn salýǵa arnalǵan. Qazirgi tańda qurylys jumystary júrip jatqan 9 mekteptiń 7-ýi bıyl, 2-ýi kelesi jyly paıdalanýǵa berilmek.
«Qoljetimdi baspana-2020» baǵdarlamasy boıynsha turǵyn úı qurylysyn salýǵa 6 mlrd. 580 mln. teńge bólingen. Onyń 1 mlrd. 50 mln. teńgesi jaldamaly turǵyn úı salýǵa arnalǵan. Bul baǵyttaǵy qurylys jumystary Qaraqııa, Túpqaraǵan, Mańǵystaý, Beıneý aýdandarynda júrýde.
3 mlrd. 100 mln. teńge turǵyn úı qurylys jınaqtaý júıesi boıynsha bólindi. Aqtaý qalasyndaǵy 40 pəterlik 5 úı, jas otbasylar úshin 100 pəterlik turǵyn úı salynýda. Respýblıkalyq bıýdjetten 10 mlrd. teńge kólemindegi qarjy tozyǵy jetken turǵyn úılerdi buzyp, ornyna basqa úı salý úshin bólindi.
«Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasy aıasynda aýyldarda dərigerlik ambýlatorııalar salýǵa 1 mlrd. 123 mln. teńge bólingen. Beıneý, Mańǵystaý jáne Munaıly aýdandarynda qurylysy júrip jatqan 9 dərigerlik ambýlatorııa bıyl paıdalanýǵa beriledi dep kútilýde.
Jyl basynan beri 9,5 myń adam jumyspen qamtý organdaryna tirkelse, qazirgi tańda olardyń 6 myńnan astamy jumyspen qamtyldy.
Jyl basynan beri óńir kəsiporyndarynda kəsipkerlik sýbektilerinde 16 myńnan astam jańa jumys oryndary quryldy. Al ótken jyly osy ýaqytta 14420 jumys orny ashylǵan bolatyn. Salystyrmaly túrde aıtar bolsaq, ashylǵan jumys oryndary sany jaǵynan Aqtaý, Jańaózen qalalarynda, Qaraqııa, Beıneý, Munaıly, Mańǵystaý aýdandarynda ótken jylǵydan kóp, al Túpqaraǵan aýdanynda 800-ge azaıǵan. Áıtse de, Qashaǵan jobasynyń iske qosylýy bul aımaqqa oń áserin tıgizedi dep kútilýde.
Mańǵystaýda jumyssyzdyq deńgeıi 6 paıyzdy quraıdy.
«Jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda feldsherlik-akýsherlik pýnktter men avtokólik joldarynyń qurylysy, mádenıet úılerin, balabaqshalardy kúrdeli jóndeýden ótkizýge baǵyttalǵan 87 joba júzege asyrylýda.
«QR aýyl sharýashylyǵyn qoldaý qory» AQ-tyń ókildigi Mańǵystaýda 80 adamǵa 200 mln. teńge nesıe berdi. Osy 80 adam 177 jumys ornyn ashady dep kútilýde. Quny 118,9 mln. teńge turatyn 48 joba agroónerkəsiptik keshendi damytýǵa, 14 joba jeńil ónerkəsipke baǵyttalǵan.
Respýblıkalyq kórsetkish boıynsha Mańǵystaýda óndiristiń ónerkəsiptik úlesi – 12,5 paıyz.
«Jergilikti ózin ózi basqarý» baǵdarlamasy sheńberinde aýyldyq jerlerdi kórkeıtýge 216 mln. teńge baǵyttalsa, 40 joba eldi mekenderdiń eńsesin kóterýge arnalǵan.
2013 jyly «2012-2020 jyldarǵa arnalǵan Jańaózen qalasyn damytýdyń keshendi josparyn» júzege asyrý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 8,7 mlrd. teńge, jergilikti bıýdjetten – 795,8 mln. teńge, barlyǵy 9,4 mlrd. teńge bólingen. Shaǵyn qalalar sanatyndaǵy Jańaózenge respýblıkalyq bıýdjetten bólingen 1,2 mlrd. teńge munaıly qala men onyń mańaıyndaǵy Teńge kentin, sondaı-aq Qyzylsaı aýylyn abattandyrýǵa, kəsipkerlikti qoldaýǵa jáne aýyldardyń ınfraqurylymyn jasaýǵa jumsalýda.
Bıyl Mańǵystaý oblysynyń mal sharýashylyǵyn damytýǵa respýblıkalyq jəne jergilikti bıýdjetterden 77 mln. teńge bólindi. Memlekettik veterınarlyq uıymdardy materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrý úshin 216,1 mln. teńge bólinip, qazir jabdyqtar jetkizilýde.
Oblysymyzdyń sýarmaly jeriniń jalpy alańy – 1200 gektar, onyń 750-770 gektary kókónis-baqsha ónimderin ósirý úshin ıgerilýde. Aımaǵymyzda ósimdik sharýashylyǵyn ulǵaıtý jańa tehnologııalardy engizý men daqyldardyń joǵary ónimdi túrlerin ósirý jolymen iske asyrylady. Qazir aımaqta 6,2 gektar alańǵa ornalasqan 6 jylyjaı turǵyndardy kókónispen qamtamasyz etýde.
Qýatty qos zaýyt qurylysy júrýde
Mańǵystaýdyń qula dalasynyń qushaǵy – qazba baılyqtardyń tunbasy. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy ólkede bardy uqsatyp, halyq ıgiligine jaratý qajettigin uqtyrdy. Istiń yńǵaıyn bilip, qolda bardy kádege asyra alatyn kásipkerler men mamandar iske kirisip-aq ketti.
Jol-kólik salasyn damytý, jol sapasy men baǵyttaryn arttyrý boıynsha serpindi jumystardy qolǵa alǵan elimizde jol qurylysy úshin qajetti materıaldyń biri – bıtým. Osy buıym endi Mańǵystaýda óndiriledi. Respýblıkalyq ındýstrııalandyrý kartasy aıasynda osydan úsh jyl buryn irgetasy qalanǵan zaýyt qurylysy jobasynyń quny 43,5 mlrd. teńge bolsa, zaýyttyń qurylysy 38,3 mlrd. teńgeni quraıdy. Elimizdiń «Munaı jáne gaz» ınstıtýty jobalaǵan jobanyń qurylys jumystaryn «KazStroıServıs» memlekettik qurylys kompanııasy» AQ men «CITIC Kazakhstan» kompanııasy júrgizip jatyr. Mindetteri de saralanǵan. «KazStroıServıs» Ulttyq memlekettik qurylys kompanııasy» AQ qurylys-montaj jumystaryn, jalpy zaýyttyq qural-jabdyqtardy jetkizýge mindetti bolsa, «CITIC Kazakhstan» kompanııasy ELOÝ-AVT tehnologııalyq qural-jabdyqtaryn jetkizý, bıtýmdardy túrlendirý, olardy ólshep, bólshekteýmen aınalysady. «Alystan arbalaǵansha, jaqynnan dorbala» degendeı, shıkizat kózi qashyq emes – Qarajanbas ken orny. Jańa zaýyt jylyna 1 mln. tonna munaı paıdalana otyryp, jyl boıy 406 myń tonna jol bıtýmyn óndirýdi mejelegen. Onyń ishinde 161 myń tonna túrlendirilgen bıtým, benzın-dızel fraksııasy 255 myń tonna, vakýýmdyq gazoıl kólemi 330 myń tonnadan kem bolmaıdy dep otyr. 300-ge jýyq turaqty jumys ornyn usynyp, el ekonomıkasynyń damýyna úles qosatyn zaýyt jyl sońyna deıin paıdalanýǵa beriletin bolady. Úlken jolǵa saqadaı-saı jańa zaýyt qazir sahnaǵa shyǵatyn ánshideı boıyn túzep, sońǵy daıyndyqtaryn júrgizip, is-áreketin pysyqtaý ústinde. Zaýyttyń tehnologııalyq bloktarynda tehnologııalyq qural-jabdyqtar synaqtan ótti, aýamen tekserý jumystary jasaldy. Jylý almastyrǵyshtar men ydystyq qural-jabdyqtardy, kolonnalardy jylýmen oqshaýlaý jumystary da márege jetti. Kabelder tóseý, olardy baqylaý-ólsheý, avtomatıka quraldaryna suryptaý jelisiniń elektr jylytqyshtaryn montajdaý jónindegi jumystar tııanaqtalýda. «Salqyndaı» synnan ótken jabdyqtardy endi «ystyqtaı» synnan ótkizý jumystar júrýde. Aldyn ala otandyq munaı óńdeý zaýyttarynda – 36, Qytaıda 33 maman tájirıbeden ótti. Aqtaýdaǵy H.О́zbekqalıev atyndaǵy Mańǵystaý polıtehnıkalyq kolledji men Sh.Esenov atyndaǵy KMTjIÝ-diń 20-ǵa tarta túlegi, sonymen qatar, Aqtaý qalalyq ákimdiginiń qoldaýymen balalar úıiniń tárbıelenýshisi de zaýytqa jumysqa ornalasty.
Osy jyly bıtým óndiretin zaýyt iske qosylatyn Mańǵystaýda sement zaýytynyń tusaýy kesiletin kún de qashyq emes. Bul sement zaýytynyń ekonomıkadaǵy mańyzyn aıtpaǵannyń ózinde, ol buǵan deıin iri kásiporny bolyp kórmegen Shetpe kentindegi eń alǵashqy iri zaýyt bolýymen erekshelenedi. Ońtústik Shetpe, Aýsar ken oryndarynyń shıkizatyn taýar óndirýge tutynatyn zaýyt qurylysy jumystary eńserildi. Istiń oraıyn bilgenge qıyn eshteńe joq, shıki ónim alý úshin ken oryndaryna jol salyp, 6 shaqyrymdyq temir jol tósep, burynǵy temir jol jelisin jóndeýden ótkizip, elektrmen jabdyqtaý ortalyǵynyń qurylysyn salǵan «Kaspıı Sement» JShS aldymen zaýyt mańynyń ınfraqurylymyn júzege asyryp aldy. Jerasty sý kózderin paıdalaný úshin 7 uńǵyma qazyp, sý daıyndaý nysanynyń qurylysyn aldyńǵy kezekte qolǵa aldy. Jumysshylar úshin 150 oryndyq vahtalyq kent salyndy. Quny 100 mln. eýro turatyn zaýyttyń qurylys jumystaryna 800 adam jumylsa, ol óz qýatyna engen sátte 300 adamnyń nápaqa aıyratyn orny bolmaq.
О́ńirdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalaryna qarap, qurylysqa, munaı salasyna, kúndelikti turmysqa qajetti irili-usaqty buıymdar, azyq-túlik ónimderin shyǵaratyn kásiporyndardy kóbeıtýdi mejelep otyrǵandyǵyn ańǵarýǵa bolady. Jaqsy bastamanyń jolda qalmaýy ǵana jasampazdyqqa bastaıdy.
«Egemen-aqparat».
Jańaózende jaqsy is kóp
О́lkede munaı ken ornynyń ashylýyna baılanysty 1968 jyly irgetasy qalanǵan Jańaózen qalasy áý basta 40 myń turǵynǵa laıyqtalyp salynǵanmen, búginde irgeles ornalasqan Qyzylsaı, Teńge, Rahat aýyldarymen birge 128 myńnan astam turǵynnyń mekenine aınaldy. Munaıshylar mekeni Jańaózen – elimizdiń iri munaı-gaz óńdeý-óndirý ortalyǵy bolyp sanalady.
Memleket basshysynyń shaǵyn qalalardy damytý baǵytyndaǵy tapsyrmasyna oraı, Jańaózen jańa tynysyn ashty. Kóshelerdi jelekke bólep, jaryqtandyryp, turǵyn úılerdi jańartý arqyly burynǵy shań qushaǵyna oranǵan surqaı qalanyń kórkin arttyrý jumystary úzdiksiz júrgizilip keledi. Eń bastysy – qalanyń áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerin utymdy sheshý jáne halyqtyń turmys sapasyn jaqsartý.
Bul jumystardy júrgizý barysynda biz baǵdarsham retinde memlekettik baǵdarlamalardy, keshendi josparlardy basshylyqqa alamyz. Qazirgi tańda Jańaózendi damytý úshin júrgizilip jatqan jumystar bir izge túsip, keń sıpatqa ıe boldy.
Qaladaǵy ónerkásip óndirisiniń negizgi kólemin, munaı jáne gaz óndirýdiń ósimi men turaqtylyǵyn «О́zenmunaıgaz» AQ pen «QazGО́Z» JShS quraıdy. Bıyl jyl basynan beri kórsetkish eki esege jýyq artyp, 101,1 mlrd. teńgeniń ónimi óndirildi.
«Jańaózen qalasynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń 2012-2020 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary» aıasynda Teńge, Qyzylsaı eldi mekenderinde dárigerlik ambýlatorııalar men mádenıet úıleri, Qyzylsaı selosynda 4 páterlik mýnısıpaldyq kommýnaldyq 2 turǵyn úı, «QazMunaıGaz» AQ esebinen eki 200 páterlik kommýnaldyq turǵyn úı turǵyndar ıgiligine paıdalanýǵa berildi.
Úkimet tarapynan munaıshylar qalasyn damytý úshin barlyq jaǵdaılar jasalyp otyr. Qalada qurylys jumystary qarqyndy. Jańadan salynǵan «Raýan» shaǵyn aýdanynan áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan otbasylarǵa, bıýdjettik sala qyzmetkerlerine páterler berilip, balabaqsha jáne shaǵyn ortalyq ashyldy. Shaǵyn aýdannan ishki ister basqarmasy qyzmetkerlerine arnalǵan 160 páterlik turǵyn úı qurylysy bastaldy.
Qalamyzda jylý jelilerin qaıta jańǵyrtý men keńeıtý jumystary tolyq aıaqtaldy.
«Jańaózen qalasynda kásipkerlikti damytýdyń 2012-2014 jyldarǵa arnalǵan arnaıy jospary» qabyldanyp, kásibin ashamyn degen azamattarǵa úlken qoldaý kórsetilýde. 2013 jyldyń basynan beri 16 kásipkerlik joba qarjylandyryldy. Respýblıkada tuńǵysh ret kásipkerlikti qoldaý, damytý maqsatynda qalamyzda qurylǵan «Bıznes-Inkýbator» ortalyǵyndaǵy kásipkerler sany búgingi tańda 45-ke jetip, 140 adam jumys jasap jatyr. Sonymen birge, osy baǵytta qala boıynsha qus fermasy, bınt kesý sehy, qonaqúı kesheni qurylysy sekildi 3 ınvestısııalyq jobany júzege asyrý kózdelýde. Jyl basynan beri 335 jumys ornymen 7 kommersııalyq nysan ashyldy.
Áıtse de qalada jumyssyzdyq máselesi áli de ótkir kúıinde qalyp otyrǵanyn jasyra almaımyz. Biraq, muny eńserý baǵytynda jumystar uıymdastyrylýda.
Halqy kóp qalada áleýmettik salanyń ahýalyn arttyrý – qalypty jaǵdaıdaǵydan meılinshe ózekti. Mektepter, balabaqshalar salynyp, halyq ıgiligine usynylyp jatyr. Biraq, qalada týý kórsetkishiniń joǵary bolýy balabaqsha máselesiniń kúrdeliligin azaıtar emes. Jańaózendik jáne ózge óńirlerden kelýshi jastar úshin qalada 5 arnaýly orta oqý orny bar. Bulardaǵy 63 mamandyq boıynsha 6000-nan astam jas mamandyq meńgerý úshin bilim alýda. Densaýlyq saqtaý salasyna qarasty 4 jekemenshik, 7 memlekettik mekemelerdiń medısıalyq qural-jabdyqtarmen jaraqtandyrylýy jolǵa qoıylyp keledi. Byltyr ortalyq aýrýhanaǵa kompıýterlik tomografııa alynsa, bıylǵy jyly «О́MG» AQ-tyń demeýshiligimen 22 mln. teńgege ortalyq aýrýhanaǵa jasandy búırek apparaty, qalalyq emhanaǵa quny 25 mln. teńge júrek jáne ishki qurylystardy zertteıtin 2 ÝZI apparaty, bıohımııalyq keshendi zertteý analızatory alynýda. Bıyl 80 tósektik balalar aýrýhanasy iske qosyldy. «Rahat» poselkesinde 250 oryndyq emhana, terapııalyq korpýs salynyp jatyr.
Qaı iste de «boldym, toldym» dep aıtý – ábestik. Jańaózende jasalǵan jumystarmen birge áli kúnge ózekti sanalatyn jaıttar az emes. Bárin bir kúnde, bir jylda sheshý múmkin bolmaǵanmen, olardyń birte-birte retteletinine kúmán joq.
Serikbaı TURYMOV,
Jańaózen qalasynyń ákimi.
Aqtaý porty – álemge ashylǵan qaqpa
Kók teńizdegi kóshbasshy port sanalatyn Aqtaý halyqaralyq teńiz porty damýdyń jańa dáýirin bastan keshýde. Ol endi Dostyq jáne Qorǵas shekara mańyndaǵy temir jol stansalary kiretin, kólik-logıstıkalyq jaǵynan «Qazaqstan temir joly» Ulttyq kompanııasy basqaratyn mýltımodaldy habtyń mańyzdy bóligi bolmaq. Bul port úshin qarjy tartýǵa qolaıly jaǵdaı týdyratyn bolady.
Qazaqstan Qytaı, Reseı, Shyǵys jáne Batys Eýropa sııaqty birneshe iri saýda naryǵyna qatysýshylar aralyǵynda ornalasqandyqtan, Aqtaý teńiz porty Kaspıı, Qara jáne Jerorta teńizderi, Baltyq basseıni, Parsy shyǵanaǵy, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi porttaryna shyǵýdy qamtamasyz etetin TRASEKA jáne Soltústik – Ońtústik halyqaralyq kólik dálizderiniń quramdas bóligi bolyp tabylady. Bizdiń elimizdiń iri oıynshy retinde dúnıejúzilik saýda-logıstıkalyq habqa aınalý múmkindigi mol. Jyl saıyn Qazaqstan arqyly 16 mln. tonna tranzıttik júk ótedi. 2020 jylǵa qaraı tranzıttik júk aǵymyn 10 ese arttyryp, 170 mln. tonnaǵa jetkizý mindeti qoıylǵan. Osy maqsat jolynda Parsy shyǵanaǵyna shyǵatyn Jetigen – Qorǵas, О́zen – Túrkimenstan baǵytynda eki qýatty temir jol paıdalanýǵa berildi. Qazir Beıneý-Jezqazǵan jańa temir jol jelisi qurylysy júrip jatyr. Memleketimiz kólik toraptarynyń qurylysyna mol qarajat salý arqyly baǵyttardy júzdegen shaqyrymdarǵa qysqartyp, eksport-ımporttyq jáne tranzıttik júkterdi tasymaldaý utymdylyǵyna jaǵdaılar jasaýda. Bul bizdiń taýarlarymyzdyń dúnıejúzilik naryqqa shyǵýyna kómektesedi. Qazir porttaǵy aýystyrylyp tıeletin júk kóleminiń tórtten úsh bóligi munaı, al keleshekte munaı qubyrynyń keńeıýine baılanysty bul kólem barynsha qysqaratyn bolady. Sondyqtan basqa júkterdi tasymaldaýdy qolǵa alý úshin daıyndyq jumystary qazirden bastap qolǵa alyndy. Keleshekte jyldyq júk aýystyryp tıeý kólemi shamamen 20 mln. tonnaǵa jetedi dep kútilýde. Aqtaý teńiz porty júkterdi jetkizýdiń merzimi, quny boıynsha dúnıejúzilik kólik dálizderi, sonyń ishinde Transsibir dálizi jáne Ońtústik teńiz jolymen básekelesetin bolady. Ol úshin «Qazaqstan temir joly» kólik qyzmetterin satý boıynsha biregeı ınternet-portal qurýdy josparlaýda. Bolashaqta dúnıejúzilik treıderlerdiń búkil jolyna bir tarıf usynylatyn bolady.
Qazirgi tańda Kaspıı teńizi arqyly 30 mln. tonnaǵa jýyq júk tasymaldanatyn bolsa, mundaǵy Aqtaý portynyń úlesi 29%-dy quraıdy. Sońǵy jyldary Aqtaý teńiz portynyń aýystyryp tıeý kólemi jylyna 30%-ǵa artyp, úsh esege ulǵaıdy.
Aqtaý portynda parom termınalynyń ótkizý qabiletin arttyrýǵa baǵyttalǵan jumystar qarqyndy júrip jatyr. 2001 jylǵy qaıta qurýdan keıin termınaldyń jobalyq qýattylyǵy artty, qazirgi ol jylyna 2,5 mln. tonnany quraıdy. Sonymen qatar, sońǵy úsh jylda parom júgin tasymaldaý 9 esege ósti.
Aqtaý porty arqyly aýystyryp tıeletin negizgi júkter – munaı, qara metall jaımasy, astyq, Qytaıdan, Reseıdiń Oral óńirinen jáne Parsy shyǵanaǵynan tasymaldanatyn tranzıttik júkter. Porttyń Kaspıı teńizindegi kóshbasshylyq ornyn saqtaý úshin júk tasymalyn ártaraptandyrý, jańa júk aǵymyn tartý boıynsha turaqty jumys júrgizilýde. 2015 jylǵa qaraı portta jalpy júk tasymaly jylyna 11,5 mln. tonnadan 15 mln. tonnaǵa deıin artatyn bolady.
Aqtaý portynyń óndiristik qýattylyǵyn kúsheıtý, jumys tıimdiligin arttyrý sharalary aıasynda engizilip jatqan júk tıeý jumystaryn avtomattandyrý negizinde júk óńdeý ýaqyty qysqaryp, porttyń ótkizý qabileti jylyna 1 mln. tonnaǵa ulǵaıady. Iske qosylǵan veb-portal Kaspıı teńiziniń barlyq porttaryn biriktirip, kemelerdiń qozǵalý geografııasyn, aıaldaý merzimin, port termınaldarynyń mártebesi men jumysbastylyǵyn, júktiń bar-joqtyǵyn, júk ıesiniń suratýyn, jóneltimniń jaǵdaıy men tarıfter týraly málimetterdi naqty ýaqyt rejiminde kórsetetin bolady.
Aqtaý porty arqyly júk tasymalynyń ulǵaıýy – Batys Qazaqstanda iri munaı ken oryndarynyń belsendi ıgerilýine, túrli júkter eksportynyń artýyna, eldegi jáne aımaqtaǵy iri ınfraqurylym jobalarynyń iske asyrylýyna baılanysty.
Keleshekte porttyń júk tasymaldaý aýqymy artatyn bolǵandyqtan, Aqtaý portyn soltústik baǵytqa keńeıtý ınvestısııalyq jobasy jalǵasýda.
Berik ÝANDYQOV,
«Aqtaý halyqaralyq teńiz saýda porty» UK» AQ ýákiletti tulǵasy.
Aıqarma betti ázirlegen «Egemen Qazaqstannyń»
Mańǵystaý oblysyndaǵy menshikti tilshisi Gúlaıym Shyntemirqyzy.