Jaman tumaýdyń ekinshi tolqyny týraly jıi aıtylýda. Qaýiptiń betin qaıtarý úshin ótkennen sabaq alǵan jón. Tutqıyldan kelgen tajalmen kúresýge qanshalyqty qaýqarly boldyq, qaı jerde olqylyq oryn aldy, ony da ashyq aıtqan lázim.
Aqmola oblysy turǵyndary arasynda aqpan men tamyz aılarynda COVID-19 juqtyryp, medısınalyq mekemelerde emdelgen naýqastar sany 3 393 adamdy qurady. Densaýlyq salasynyń 34 mekemesinde qýaty 2 223 oryndyq provızorlyq jáne ınfeksııalyq bólimsheler ashylyp, osy mekemelerde 1 636 dáriger, 5 880 orta býyndy maman men basqa da qyzmetker medısınalyq kómek kórsetýge jumyldyryldy. Koronavırýs juqpasyna shaldyqqan 843 medısına qyzmetkeri emdelip shyqsa, ókinishke qaraı olardyń 15-i ómirden ótti.
Bizdiń aýrýhananyń qyzmetkerleri jáne basqa da mekemelerden kelgen mamandar osy maıdanda 208 táýlik qyzmet atqardy. Men osy ujymnyń basshysy retinde indetke qarsy kúres barysyna toqtalǵym keledi. 2011-2015 jyldary densaýlyq saqtaý salasyna basshy qyzmetin atqarǵan tusta 130 orynǵa arnalǵan juqpaly aýrýlar aýrýhanasynyń jobasyn jasatyp edim, bir ókinishtisi, júzege aspaı qaldy. Oblysymyzda arnaıy ınfeksııalyq ortalyq bolmady. Bizdiń aýrýhananyń sanıtarlyq-epıdemııalyq daıyndyǵyna, kadrlardyń qatal epıdemııalyq talaptardy oryndaýda mol tájirıbe jınaqtaýyna baılanysty bólimshe oblys boıynsha koronavırýsqa shaldyqqan naýqastardy emdeıtin negizgi ortalyq bolyp ashyldy. Bul aýrýhananyń taǵy bir ereksheligi, 5 ftızıatr dárigerimiz «Pýlmonologııa» mamandyǵy boıynsha daıyndyqtan ótip, talapqa saı qujattaryn alǵan bolatyn. 16 naýryzdan 28 tamyzǵa deıin qyzmetkerlerdiń 10 tobynda 592 adam eńbek etip, osy merzimde 687 naýqas syrqatynan qulan- taza jazylyp shyqty, onyń ishinde 88 naýqas jan saqtaý bólimshesinen otbasyna oraldy.
Densaýlyq saqtaý basqarmasy Aqmola oblystyq týbdıspanserine provızorlyq jáne ınfeksııalyq bólimsheleri bar 34 medısınalyq mekemeni qarjylandyrýdaǵy basty operatorlyq mindetti júktedi. Demek Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory 34 medısınalyq mekemeniń shyǵynyn óteýge arnalǵan qarjyny oblystyq týbdıspanserge aýdaryp esep aıyrysady. Jalpy qarjy kólemi 1,6 mlrd teńgeni quraıdy. Osy baǵyttaǵy jumys barysynda aýyr salmaq pen jaýapkershilik tek qana mamandardyń moınynda boldy. Osy mindetterdi atqarýǵa qosymsha qarjy ne adam resýrstary berilgen joq.
Osy merzimde 12 sábı dúnıege kelip, analardyń aman-esen jany qalyp, otbasylaryna oraldy. Nur-Sultan qalasynan óte aýyr halde jáne koronavırýs aýrýyna qosymsha ınsýlt alǵan qart ana syrqatynan qulan-taza jazyldy. 14 sáýirden bastap oblys ákimi Ermek Marjyqpaevtyń sheshimimen bizdiń mamandar kúndelikti aýysym qyzmeti aıaqtalǵan soń «Elikti» shańǵy ortalyǵyna baryp tynyǵyp, dem alatyn boldy. Qarjy oblystyq bıýdjetten bólindi.
Dáriger-ınfeksıonıster oblys ortalyǵynda ekeý-aq. Olar Sáýle Jumataeva men Vıktorııa Pıchkýnova. Qos áriptesimiz osynaý qıyn-qystaý ýaqytta bizdiń aýrýhana ǵana emes, jalpy oblys boıynsha keńes berip, dıagnostıkalyq kómek berý qyzmetin erekshe jaýapkershilikpen atqardy. Basqarma basshysynyń buıryǵy boıynsha árbir emhana men aýrýhana medısınalyq qural-jabdyqtardy bizdiń aýrýhanaǵa ózderi jetkizip, talapqa saı qamtamasyz etýge kómektesti. Osynyń ishinde Jarqaıyń, Zerendi, Astrahan aýdandyq, Kókshetaý qalasynyń eki emhanasy, oblystyq balalar aýrýhanasy jáne oblystyq, Kókshetaý qalalyq kópbeıindi aýrýhanalar basshylaryna sheksiz alǵys aıtamyz. Oblystyq medısına jabdyqtarymen qamtamasyz etý bazasynyń dırektory Asylhan Úsenovtiń sheshimimen kúni-túni ottegi ballondaryn tasýǵa júk mashınasy jáne jumysshylar bólindi. Ottegi ballonyn jigitter kúnine 80 danaǵa deıin tasydy.
Jalpy oblys boıynsha saraptaı kelsek, meniń oıymsha koronavırýspen kúres barysynda kóp kemshilikke jol berildi. Onyń ishinde, kúndelikti jumysta, ásirese sanıtarlyq-epıdemııalyq talaptarǵa saı kelmegen jaılar jıi oryn aldy. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń tarapynan da kóp jaǵdaı ýaqytynda sheshilmedi. Onyń sebebi, meniń oıymsha, tájirıbeli, óńir men aýyldyń jaǵdaıyn jaqsy biletin mamandardyń ortalyq apparatta bolmaýy. Sol sebepti kelesi máselelerdi basa aıtý kerek, osylarǵa kóńil bólý kerek.
Koronavırýspen aýyrǵan naýqastardy emdeýge bólingen oryndar talaptarǵa saı kelmedi, ýaqytynda daıyn bolmady. Naýqastardy oqshaýlaýǵa arnalǵan palatalar, olarǵa ottegin berý júıeleri, naýqas sany kóbeıgen sátterde osy palatalarǵa qosymsha bólmeler bólý kóp mekemelerde qarastyrylmaı, basqarma basshylyǵynyń birneshe ret qoıylǵan talap-tapsyrmalarynan keıin ǵana rettelip otyrdy. Indettiń qazirgi azaıǵan ýaqytynda osy máseleler qarastyrylyp, sheshilýge tıis.
Aýrýhanalar men emhanalarda qyzmetkerlerge, olardyń kıim aýystyrýyna, shomylýyna arnalǵan oryndar, sanıtarlyq ótkizgish-súzgi bólmeleri daıyn bolmady. Sanıtarlyq-epıdemııalyq qyzmettegiler úshin esh jaǵdaı jasalmady jáne qarajat ta kózdelmegen. Olardy talapqa saı kıim, aıaq kıim, sheshinetin, kıimderin aýystyratyn, paıdalanylǵan kıimderin jınap, jýatyn oryndar múldem oılastyrylmaǵan. Shomylatyn oryndar da eshbir mekemede joq jáne memlekettik bas sanıtarlyq dárigerdiń birde-bir qujatynda qarastyrylmaǵan. Osy máseleni sheshý úshin sanıtarlyq-epıdemııalyq qyzmettiń bıýdjetinde qarajat qarastyrylýy kerek. Aýdandardaǵy nemese qaladaǵy aýrýhanalarda uıymdastyrylǵan sanıtarlyq ótkizgish-súzgi bólmelerin, kir jýatyn oryndardy aýrýhanamen kelisimshart boıynsha sanıtarlyq-epıdemııalyq qyzmetkerler úshin jaǵdaı jasaýǵa paıdalanýǵa múmkindik bar. Sanıtarlyq-epıdemııalyq qyzmetkerlerdi zerthanalyq tekserýden ótkizý úshin qarajat qarastyrylmaǵan. Jalpy, koronavırýsty anyqtaýǵa arnalǵan zerthanalyq baqylaýdy, onyń tóleý mehanızmderin jáne osy baqylaýdan qandaı tulǵalar mindetti túrde ótýge tıis ekenin qaıta qarap, bekitý kerek. Zerthanalyq tekseristen ótý tártibi reagentterdiń ne bolmasa zerthanalardyń múmkindigine táýeldi bolmaǵany durys.
Aýrýhanalarda alǵashqy aılarda ártúrli medısınalyq buıym men qondyrǵylardyń úlken tapshylyǵy baıqaldy. Qazirgi ýaqytta sonyń bárin tekserip, esepke alý kerek. Osy baǵytta profılaktıkalyq jumys júrgizilýi qajet. Oblys boıynsha mamandardyń jetispeýshiligi, sonyń ishinde, ásirese, anestezıolog-reanımatolog dárigerlerdiń tapshylyǵy erekshe oryn aldy. Birinshiden, alǵashqy tolqynda naýqastarǵa sapaly qyzmet kórsetken mamandar tizim boıynsha rezervte turý kerek. Ekinshiden, qosymsha mamandarmen tolyqtyryp, aralastyryp, qazirden top-topqa bólip, daıyndyq jumysyn júrgizgen abzal. Jospardan tys, shuǵyl túrde juqpaly aýrýlardy emdeýge ashylǵan stasıonarlardy qarjylandyrý mehanızmderi mınıstrlik tarapynan ýaqytynda durys sheshilmedi. Osy qatelikter jyldyq josparda aýrýhanalardyń negizgi qyzmetine arnalǵan qarjyny aýytqyta jumsaýyna májbúr etti. Kelesi jyldy qarjylandyrý josparynda osy olqylyqtardy esepke alyp, nazarda ustaǵan durys. Ujymdardaǵy medısına qyzmetkerleriniń arasynda koronavırýspen aýyrǵandardyń ony qashan, qandaı jaǵdaıda juqtyrǵan sebepterin anyqtaýǵa baǵyttalǵan eshbir qujat nemese nusqama osy kúnge deıin joq. Bul – úlken kemshilik. Osynyń saldarynan koronavırýspen aýyrǵan naýqasqa tikeleı medısınalyq kómek kórsetýge eshbir qatysy bolmaǵan qyzmetshiler de qazirgi kezde «2 mln teńge alamyn» dep dámelenip, áńgime kóterýde.
Bas memlekettik sanıtarlyq dárigerdiń sońǵy qaýlylarynda koronavırýsqa shaldyqqan naýqastardy emdeýge arnalǵan bólimshelerde qyzmet etýge kirerde jáne aýysym aıaqtalǵanda qyzmetkerlerdi zerthanalyq tekseristen ótkizý múldem qarastyrylmaǵan. Bul sheshim óte qate ekenin kúmánsiz aıta alamyn. Osyndaı qatelikter jumys berýshi men qyzmetker arasynda túsinispeýshilikke ákelip soǵady. Osydan keıin orynsyz shaǵymdar týady nemese eshqandaı negizsiz adamnyń quqyǵy buzylady.
Qosymsha jalaqy tóleıtin mamandar men qyzmetkerlerdiń tizimin qaıta qarap bekitken durys dep oılaımyn. Sebebi bıyl 13 tamyzǵa deıin juqpaly aýrýlar bólimshesine arnalǵan shtattyq keste týraly mınıstrlik tarapynan eshbir nusqaý bolǵan joq jáne elektrık, santehnık, metrolog, programmıst, psıholog mamandaryna qosymsha eńbekaqy tóleý eshbir qujatta kórsetilmedi. Qaıtys bolǵan adamnyń máıitin tasymaldaý, jerleý tártipteri osy kúnge deıin rettelip, bekitilmegen.
Alys-jaqyn shetelderge issaparǵa shyqqan nemese demalysqa barǵan azamattarmen jumys taǵy da kesh bastalyp otyr. Osy baǵytta jumysty shetelderge shyǵýǵa ruqsat berilgen ýaqyttan bastap esepke alyp, olardy elimizge oralǵan boıda oqshaýlap, baqylaýǵa alyp, zerthanalyq tekseristen ótkizýdi talap etý kerek edi.
Mektep oqýshylarynyń oqýyn aýyldyq shaǵyn mektepterde toqtatpaǵan durys dep oılaımyz. Sebebi aýyl balalary bári birdeı tyǵyz qarym-qatynasta bolady nemese mektep-ınternattaryn uıymdastyryp, jaǵdaı jasap, baqylaýda ustaýdy qolǵa alǵan durys.
Pandemııa bastalǵanda medısına mekemeleriniń ózara qarym-qatynastary úzildi. Sondyqtan ár jerde árqıly kemshilikter boldy. Osy oraıda, mamandardy árbir bazaǵa jiberip, oqytý, úıretý jumystaryn uıymdastyrý qajet.
Oblysymyz boıynsha densaýlyq saqtaý salasy jáne sanıtarlyq-epıdemııalyq qyzmet óz mindetterin úlken abyroımen atqardy. Áli de maıdan aıaqtalǵan joq, sondyqtan shuǵyl túrde qarastyratyn, sheshetin máseleler kóp. Qazirgi ýaqytta josparly túrde, joǵaryda atap ótken olqylyqtardy eskere otyryp, daıyndyq jumystaryn iske asyrý qajet.
Qasymjan TÁShMETOV,
medısına ǵylymdarynyń doktory,
joǵary sanatty densaýlyq saqtaý menedjeri, joǵary sanatty dáriger epıdemıolog, sanıtarlyq dáriger
Aqmola oblysy