Koronavırýspen kúresten sabaq aldyq pa?

Aqmola oblysy turǵyndary arasynda aqpan men tamyz aılarynda COVID-19 juqtyryp, medısınalyq mekemelerde emdelgen naýqastar sany 3 393 adamdy qurady. Densaýlyq sala­synyń 34 mekemesinde qýaty 2 223 oryndyq provızorlyq jáne ınfek­sııalyq bólimsheler ashylyp, osy mekemelerde 1 636 dáriger, 5 880 or­ta býyn­dy maman men basqa da qyz­metker medısınalyq kómek kór­setýge jumyldyryldy. Koronavırýs juq­pasyna shaldyqqan 843 medısına qyz­metkeri emdelip shyqsa, ókinishke qaraı olar­dyń 15-i ómirden ótti.

Bizdiń aýrýhananyń qyzmetkerleri jáne basqa da mekemelerden kelgen mamandar osy maıdanda 208 táýlik qyz­met atqardy. Men osy ujymnyń basshysy retinde indetke qarsy kúres barysyna toqtalǵym keledi. 2011-2015 jyldary densaýlyq saqtaý salasy­na basshy qyzmetin atqarǵan tusta 130 orynǵa arnalǵan juqpaly aýrýlar aýrýhanasynyń jobasyn jasatyp edim, bir ókinishtisi, júzege aspaı qaldy. Ob­ly­symyzda arnaıy ınfeksııalyq ortalyq bolmady. Bizdiń aýrýhananyń sanıtarlyq-epıdemııalyq daıyndyǵyna, kadrlardyń qatal epıdemııalyq talaptardy oryndaýda mol tájirıbe jınaq­taýyna baılanysty bólimshe oblys boıynsha koronavırýsqa shaldyqqan naýqastardy emdeıtin negizgi ortalyq bolyp ashyldy. Bul aýrýhananyń taǵy bir ereksheligi, 5 ftızıatr dárigerimiz «Pýlmonologııa» mamandyǵy bo­ıynsha daıyndyqtan ótip, talapqa saı qujattaryn alǵan bolatyn. 16 naýryzdan 28 tamyzǵa deıin qyzmetkerlerdiń 10 tobynda 592 adam eńbek etip, osy merzimde 687 naýqas syrqatynan qulan- taza jazylyp shyqty, onyń ishinde 88 naýqas jan saqtaý bólimshesinen otbasyna oraldy.

Densaýlyq saqtaý basqarmasy Aqmo­la oblystyq týbdıspanserine provızor­lyq jáne ınfeksııalyq bólimsheleri bar 34 medısınalyq mekemeni qarjy­lan­dyrýdaǵy basty operatorlyq min­det­ti júktedi. Demek Áleýmettik medı­sınalyq saqtandyrý qory 34 medısı­nalyq mekemeniń shyǵynyn óteýge ar­nalǵan qarjyny oblystyq týbdıspanserge aýdaryp esep aıyrysady. Jalpy qarjy kólemi 1,6 mlrd teńgeni quraıdy. Osy baǵyttaǵy jumys barysynda aýyr salmaq pen jaýapkershilik tek qana mamandardyń moınynda boldy. Osy mindetterdi atqarýǵa qosymsha qarjy ne adam resýrstary berilgen joq.

Osy merzimde 12 sábı dúnıege kelip, analardyń aman-esen jany qalyp, otbasylaryna oraldy. Nur-Sultan qalasynan óte aýyr halde jáne koronavırýs aýrýyna qosymsha ınsýlt alǵan qart ana syrqatynan qulan-taza jazyldy. 14 sáýirden bastap oblys ákimi Ermek Marjyqpaevtyń sheshimimen bizdiń mamandar kúndelikti aýysym qyzmeti aıaqtalǵan soń «Elikti» shańǵy ortalyǵyna baryp tynyǵyp, dem alatyn boldy. Qarjy oblystyq bıýdjetten bólindi.

Dáriger-ınfeksıonıster oblys or­talyǵynda ekeý-aq. Olar Sáýle Ju­mataeva men Vıktorııa Pıchkýnova. Qos áriptesimiz osynaý qıyn-qystaý ýa­qytta bizdiń aýrýhana ǵana emes, jal­py oblys boıynsha keńes berip, dıag­nostıkalyq kómek berý qyzmetin erekshe jaýapkershilikpen atqardy. Basqarma basshysynyń buıryǵy boıyn­sha árbir emhana men aýrýhana medı­sınalyq qural-jabdyqtardy bizdiń aýrýhanaǵa ózderi jetkizip, talapqa saı qamtamasyz etýge kómektesti. Osynyń ishinde Jarqaıyń, Zerendi, Astrahan aýdandyq, Kókshetaý qalasynyń eki emhanasy, oblystyq balalar aýrýhanasy jáne oblystyq, Kókshetaý qalalyq kópbeıindi aýrýhanalar basshylaryna sheksiz alǵys aıtamyz. Oblystyq medısına jabdyqtarymen qamtamasyz etý bazasynyń dırektory Asylhan Úse­novtiń sheshimimen kúni-túni ottegi ballondaryn tasýǵa júk mashınasy jáne jumysshylar bólindi. Ottegi ballonyn jigitter kúnine 80 danaǵa deıin tasydy.

Jalpy oblys boıynsha saraptaı kelsek, meniń oıymsha koronavırýspen kúres barysynda kóp kemshilikke jol berildi. Onyń ishinde, kúndelikti ju­mysta, ásirese sanıtarlyq-epıdemııa­lyq talaptarǵa saı kelmegen jaılar jıi oryn aldy. Densaýlyq saqtaý mı­nıstrliginiń tarapynan da kóp jaǵdaı ýa­qytynda sheshilmedi. Onyń sebebi, meniń oıymsha, tájirıbeli, óńir men aýyldyń jaǵdaıyn jaqsy biletin ma­mandardyń ortalyq apparatta bolmaýy. Sol sebepti kelesi máselelerdi basa aıtý ke­rek, osylarǵa kóńil bólý kerek.

Koronavırýspen aýyrǵan naýqastar­dy emdeýge bólingen oryndar talaptarǵa saı kelmedi, ýaqytynda daıyn bolmady. Naýqastardy oqshaýlaýǵa arnalǵan palatalar, olarǵa ottegin berý júıeleri, naýqas sany kóbeıgen sátterde osy pa­la­talarǵa qosymsha bólmeler bólý kóp mekemelerde qarastyrylmaı, bas­qar­ma basshylyǵynyń birneshe ret qo­ıylǵan talap-tapsyrmalarynan keıin ǵana rettelip otyrdy. Indettiń qazirgi azaıǵan ýaqytynda osy máseleler qa­rastyrylyp, sheshilýge tıis.

Aýrýhanalar men emhanalarda qyz­metkerlerge, olardyń kıim aýystyrýy­na, shomylýyna arnalǵan oryndar, sanıtarlyq ótkizgish-súzgi bólmeleri da­ıyn bolmady. Sanıtarlyq-epıdemııalyq qyzmettegiler úshin esh jaǵdaı jasalmady jáne qarajat ta kózdelmegen. Olardy talapqa saı kıim, aıaq kıim, sheshinetin, kıimderin aýystyratyn, paıdalanylǵan kıimderin jınap, jýatyn oryndar múldem oılastyrylmaǵan. Shomylatyn oryndar da eshbir mekemede joq jáne memlekettik bas sanıtarlyq dárigerdiń birde-bir qujatynda qarastyrylmaǵan. Osy máseleni sheshý úshin sanıtarlyq-epı­demııalyq qyzmettiń bıýdjetinde qarajat qarastyrylýy kerek. Aýdan­dardaǵy nemese qaladaǵy aýrýhanalarda uıymdastyrylǵan sanıtarlyq ótkizgish-súzgi bólmelerin, kir jýatyn oryndardy aýrýhanamen kelisimshart boıynsha sanıtarlyq-epıdemııalyq qyzmetkerler úshin jaǵdaı jasaýǵa paıdalanýǵa múm­kindik bar. Sanıtarlyq-epıdemııalyq qyzmetkerlerdi zerthanalyq tekserýden ótkizý úshin qarajat qarastyrylmaǵan. Jalpy, koronavırýsty anyqtaýǵa ar­nal­ǵan zerthanalyq baqylaýdy, onyń tóleý mehanızmderin jáne osy baqy­­laýdan qandaı tulǵalar mindetti túr­de ótýge tıis ekenin qaıta qarap, be­ki­tý kerek. Zerthanalyq tekseristen ótý tártibi reagentterdiń ne bolmasa zert­ha­nalardyń múmkindigine táýeldi bol­maǵany durys.

Aýrýhanalarda alǵashqy aılarda­ ártúrli medısınalyq buıym men qon­­­dyrǵylardyń úlken tapshylyǵy baı­­qaldy. Qazirgi ýaqytta sonyń bá­rin tekserip, esepke alý kerek. Osy ba­­ǵyt­­ta profılaktıkalyq jumys júr­gizilýi qajet. Oblys boıynsha ma­­­man­dardyń jetispeýshiligi, sonyń ishin­­de, ásirese, anestezıolog-reanımato­log dárigerlerdiń tapshylyǵy erekshe oryn aldy. Birinshiden, alǵashqy tol­qynda naýqastarǵa sapaly qyzmet kór­­setken mamandar tizim boıynsha re­zervte turý kerek. Ekinshiden, qo­sym­­sha mamandarmen tolyqtyryp, ara­las­­­tyryp, qazirden top-topqa bólip, daıyndyq jumysyn júrgizgen abzal. Jospardan tys, shuǵyl túrde juqpaly aýrýlardy emdeýge ashylǵan stasıonarlardy qarjylandyrý mehanızmderi mınıstrlik tarapynan ýaqytynda durys sheshilmedi. Osy qatelikter jyl­dyq josparda aýrýhanalardyń negizgi qyzmetine arnalǵan qarjyny aýyt­qyta jumsaýyna májbúr etti. Kelesi jyldy qarjylandyrý josparynda osy olqylyqtardy esepke alyp, nazarda ustaǵan durys. Ujymdardaǵy medısına qyzmetkerleriniń arasynda koronavırýspen aýyrǵandardyń ony qashan, qan­daı jaǵdaıda juqtyrǵan sebepterin anyqtaýǵa baǵyttalǵan eshbir qujat nemese nusqama osy kúnge deıin joq. Bul – úlken kemshilik. Osynyń saldarynan koronavırýspen aýyrǵan naýqasqa tikeleı medısınalyq kómek kórsetýge eshbir qatysy bolmaǵan qyzmetshiler de qazirgi kezde «2 mln teńge alamyn» dep dámelenip, áńgime kóterýde.

Bas memlekettik sanıtarlyq dáriger­diń sońǵy qaýlylarynda koronavırýs­qa shaldyqqan naýqastardy emdeýge arnalǵan bólimshelerde qyzmet etýge kirerde jáne aýysym aıaqtalǵanda qyz­metkerlerdi zerthanalyq tekseristen ótkizý múldem qarastyrylmaǵan. Bul sheshim óte qate ekenin kúmánsiz aı­ta alamyn. Osyndaı qatelikter ju­mys berýshi men qyzmetker arasynda túsi­nis­peýshilikke ákelip soǵady. Osydan keıin orynsyz shaǵymdar týady nemese eshqandaı negizsiz adamnyń quqyǵy buzy­lady.

Qosymsha jalaqy tóleıtin mamandar men qyzmetkerlerdiń tizimin qaıta qarap bekitken durys dep oılaımyn. Sebebi bıyl 13 tamyzǵa deıin juqpaly aýrýlar bólimshesine arnalǵan shtattyq keste týraly mınıstrlik tarapynan eshbir nusqaý bolǵan joq jáne elektrık, santehnık, metrolog, programmıst, psıholog mamandaryna qosymsha eńbekaqy tóleý eshbir qujatta kórsetilmedi. Qaı­tys bolǵan adamnyń máıitin tasymaldaý, jerleý tártipteri osy kúnge deıin rettelip, bekitilmegen.

Alys-jaqyn shetelderge issaparǵa shyqqan nemese demalysqa barǵan azamattarmen jumys taǵy da kesh bastalyp otyr. Osy baǵytta jumysty shetelderge shyǵýǵa ruqsat berilgen ýaqyttan bastap esepke alyp, olardy elimizge oralǵan boıda oqshaýlap, baqylaýǵa alyp, zerthanalyq tekseristen ótkizýdi talap etý kerek edi.

Mektep oqýshylarynyń oqýyn aýyl­dyq shaǵyn mektepterde toqtatpaǵan durys dep oılaımyz. Sebebi aýyl bala­lary bári birdeı tyǵyz qarym-qaty­nasta bolady nemese mektep-ınternattaryn uıymdastyryp, jaǵdaı jasap, baqy­laýda ustaýdy qolǵa alǵan durys.

Pandemııa bastalǵanda medısına mekemeleriniń ózara qarym-qatynastary úzildi. Sondyqtan ár jerde árqıly kemshilikter boldy. Osy oraıda, mamandardy árbir bazaǵa jiberip, oqytý, úı­retý jumystaryn uıymdastyrý qajet.

Oblysymyz boıynsha densaýlyq saqtaý salasy jáne sanıtarlyq-epı­demııalyq qyzmet óz mindetterin úlken abyroımen atqardy. Áli de maıdan aıaq­talǵan joq, sondyqtan shuǵyl túrde qarastyratyn, sheshetin máseleler kóp. Qazirgi ýaqytta josparly túrde, joǵa­ryda atap ótken olqylyqtardy eskere otyryp, daıyndyq jumystaryn iske asy­rý qajet.

Qasymjan TÁShMETOV,

medısına ǵylymdarynyń doktory,

joǵary sanatty densaýlyq saqtaý menedjeri,  joǵary sanatty dáriger epıdemıolog, sanıtarlyq dáriger

Aqmola oblysy