Uıǵyr aýdanyna qarasty Kishi dıqan aýyldyq okrýginiń ortalyǵy sanalatyn Kishi dıqan aýylynda búginde úsh myńǵa jýyq adam turady. Ornalasý aýmaǵynyń kólemi jaǵynan bul aýyl aýdandaǵy iri eldi mekenderdiń biri bolyp tabylady. Kósheler de, kóshelerdiń eki jaq boıyna ornalasqan turǵyn úıler de az emes. Tal-terekter de, túrli jemis aǵashtary da jetip artylady. О́zara yntymaǵy jarasym tapqan Kishi dıqanda jer emip, tórt túlik mal ósirýge, baý-baqsha baptaýǵa mashyqtanǵan eńbekqor jandar hal-qaderinshe ómir súrip keledi. Biz muny osy aýyldyń áleýmettik jaǵdaıyn, ondaǵy turǵyndardyń basym kópshiligin burynnan biletindikten aıtyp otyrmyz.
Uıǵyr aýdanyna qarasty Kishi dıqan aýyldyq okrýginiń ortalyǵy sanalatyn Kishi dıqan aýylynda búginde úsh myńǵa jýyq adam turady. Ornalasý aýmaǵynyń kólemi jaǵynan bul aýyl aýdandaǵy iri eldi mekenderdiń biri bolyp tabylady. Kósheler de, kóshelerdiń eki jaq boıyna ornalasqan turǵyn úıler de az emes. Tal-terekter de, túrli jemis aǵashtary da jetip artylady. О́zara yntymaǵy jarasym tapqan Kishi dıqanda jer emip, tórt túlik mal ósirýge, baý-baqsha baptaýǵa mashyqtanǵan eńbekqor jandar hal-qaderinshe ómir súrip keledi. Biz muny osy aýyldyń áleýmettik jaǵdaıyn, ondaǵy turǵyndardyń basym kópshiligin burynnan biletindikten aıtyp otyrmyz.
«Aqbulaq» baǵdarlamasyn júzege asyrýdaǵy olqylyqtar
Memleket basshysynyń tapsyrmasymen dúnıege kelgen «Aýyz sý» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý qolǵa alyna bastaǵanda, aýyzsýdyń azabyn tartyp júrgen elimizdegi kópshilik eldi mekender turǵyndary sekildi kishidıqandyqtar da erekshe qýanyp, úmit oty jylt etkendeı kúı keshken edi. Qýanbaı qaıtsin endi, sanıtarlyq talaptarǵa onsha sáıkes kelmeıtin «Kishi Ashanoqy» atalatyn shaǵyn ózenniń sýyn ómir boıy paıdalanyp kele jatqan bolsa... О́kinishke qaraı, Kishi dıqan aýylynyń turǵyndary «Aýyz sý» baǵdarlamasynyń da jáne onyń jalǵasy bolyp tabylatyn «Aq bulaq» baǵdarlamasynyń da ıgiligi men shapaǵatyn jýyq arada kóre almaıtyndaı qıyn jaǵdaıda tur.
Halyqty taza aýyzsýmen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan «Aýyz sý» jáne «Aqbulaq» baǵdarlamalarynan Uıǵyr aýdanyndaǵy eldi mekender de syrt qalǵan joq. Aýdanda atalǵan baǵdarlamalarǵa sáıkes, alty aýyldy ortalyqtandyrylǵan aýyzsýmen qamtamasyz etý kózdeldi. Sonyń biri – Kishi dıqan aýyly.
Tıisti mekemeler bekitken joba boıynsha, bul aýyldyń 14 kóshesine jańadan sý qubyrlary tóselýi tıis. Tóseletin sý qubyrynyń jalpy uzyndyǵy 14 shaqyrymǵa jýyqtaıdy. Qurylys jumystaryn júrgizý úsh kezek boıynsha júzege asyrylady dep belgilengen. Al ortalyqtandyrylǵan sý qubyry júıesi 2012 jyldyń qarashasynda tolyq paıdalanýǵa berilip, aýyl adamdary «Aýyz sý» jáne «Aq bulaq» baǵdarlamalarynyń shapaǵatyn shynaıy sezinip, uzaq jyldar boıy arman bolǵan aýyz sýdyń ıgiligin kórýleri kerek edi.
Mine, arada tórt jylǵa jýyq ýaqyt ótse de, kishidıqandyqtar aýyz sýǵa qol jetkize almaı-aq keledi. Onyń basty jáne negizgi sebebi, sý qubyry júıesi qurylysy jumystarynyń sapasyz júrgizilýinde jatyr. Ekinshiden, osy nysan qurylysynyń jobasyn jasaý kezinde jiberilgen qatelikterde bolyp tur. Endi retine qaraı sol máselelerge toqtalaıyq.
Joǵaryda atap ótkenimizdeı, Kishi dıqan aýylyndaǵy ortalyqtandyrylǵan sý qubyrynyń qurylysy úsh kezek boıynsha júrgizildi. Qurylystyń birinshi kezegin «Qara torǵaı» qurylys fırmasy 2009 jyldyń kókteminde bastap, sol jyldyń sońyna taman aıaqtaǵan. Málimetterge qaraǵanda, bul fırma qurylystyń birinshi kezegine bólingen 46 mıllıon teńgeni tolyq ıgerý arqyly sý toltyrylatyn bas bóget, taza sý jınalatyn rezervýarlar salǵan, sondaı-aq, bir kóshege qubyr tósep, sý alatyn kolonkalar ornatqan.
Sol jyldyń sońynda nysannyń birinshi kezegin aýdandaǵy tıisti mekemeler tarapynan qurylǵan memlekettik komıssııa paıdalanýǵa qabyldaǵan eken. Ásili, qurylysy bitip, memlekettik komıssııa qabyldaǵan nysan sharýashylyq júrgizýshi sýbekti – Uıǵyr aýdandyq sý arnasyna tapsyrylýy tıis edi. О́kinishke qaraı, ákimdik muny umyt qaldyrǵan. Osyndaı salǵyrttyqtyń kesirinen sý qubyry júıesiniń bas bógeti, ondaǵy qurylǵylar bir jyl boıy qaraýsyz, ıesiz jatqan. Iesiz, qaraýsyz dúnıe-múliktiń talan-tarajǵa túsip, qoldy bolatyny belgili. Atalǵan sý qubyry júıesiniń basty degen qurylǵylary da osynyń kebin kıdi.
Kishi dıqan aýylyna sý qubyryn tartý jumystarynyń ekinshi jáne úshinshi kezeńi 2011-2012 jyldary «Aq bulaq» baǵdarlamasy negizinde ári qaraı jalǵastyrylady. Qurylysty tenderde jeńimpaz dep tanylǵan Ibraıym Kebırov basqaratyn «Suńqar» JShS júrgizipti. Qurylysqa qarastyrylǵan qarajat kólemi az emes, 2011 jyly 70 mıllıon teńge, 2012 jyly 54,6 mıllıon teńge bólingen. Osyǵan uqsas qurylystar salyp júrgen mamandardyń aıtýynsha, jalpy kólemi 170,6 mıllıon teńgeni quraıtyn qarjyǵa 14 shaqyrym ǵana emes, 25 shaqyrym bolatyn sý qubyryn joǵary sapada paıdalanýǵa berýge bolady eken. Al «Suńqar» JShS bolsa, 14 shaqyrymdyq sý qubyryn eki jylda áreń bitirdi. Sonyń ózi sapasyz bolyp shyqty. Buǵan 14 kóshege tóselgen qubyrdyń tek tórt kóshesinen ǵana sý shyǵýy dálel bolady.
Al qalǵan kóshelerdegi qubyrlardan nege sý shyqpady? Tekserý barysynda anyqtalǵandaı, bas sý bógetinen tartylǵan qubyrdyń dıametri úlken, kóshelerge sý jetkizetin qubyrlardyń dıametri odan kishileý bolýy qajet eken. Sonda dıametri úlken qubyrǵa kelgen sý qysym arqyly oǵan jalǵanǵan dıametri kishi qubyrlardyń barlyǵyna birdeı sý berýdi qamtamasyz etedi. Bul fızıkalyq zańdylyq bolsa kerek. Al Kishi dıqan aýylyndaǵy sý júıesi qurylysyna dıametri birkelki qubyrlar tóselipti. Sonyń sebebinen, ıaǵnı bas sý bógetinen tartylǵan qubyrda tıisinshe qysym bolmaǵandyqtan, bir kóshedegi qubyrǵa sý barsa, ekinshisine sý jetpeıtin problema týyndap otyr.
Ekinshi problema – sý jınalatyn bas sý bógetine qatysty. О́ıtkeni, sý jınalatyn bógette sýdy bóletin jáne kelgen artyq sýdy aǵyzatyn gıdroqurylǵy qarastyrylmaǵan. Eger sel júrgen jaǵdaıda jáne tasqyn bolǵanda, kelgen sý bóget qurylysyn qıratyp ketýi múmkin. Sondaı-aq, sý kózderin sanıtarlyq qorǵaý aımaǵynyń qorshalýy sanıtarııalyq qaǵıdalar talaptaryna jaýap bere almaıdy, olar jobaǵa sáıkes jasalmaǵan. Dálirek aıtqanda, qurylysty salýshylar ortalyqtandyrylǵan sý qubyry júıesi erekshe qorǵaýdy qajet etetin nysan ekendigin esten shyǵaryp alǵan. Al atalǵan osy olqylyqtar men basqa da kemshilikterdi jóndep, qaıta qalpyna keltirý úshin 25 mıllıon teńge qarjy qajet eken. Bul onsyz da dotasııada otyrǵan Koıýmchan Omarov basqaratyn Uıǵyr aýdany úshin az qarajat bolmasa kerek. Ony aýdan ákimi men onyń orynbasarlary óz qaltalarynan shyǵarmaıtyny belgili. Salmaq taǵy da salyqtan quralatyn bıýdjetke túskeli tur.
Qol qoıýdan nege bas tartty?
Qurylys jumystary tolyq aıaqtalyp, paıdalanýǵa beriletin nysandy tıisti mekemeler tarapynan qurylǵan memlekettik komıssııa qabyldaıtynyn ekiniń biri biledi. Qabyldaý aktisine komıssııa músheleriniń barlyǵy qol qoıýy tıis. Sonda ǵana nysan paıdalanýǵa berildi dep esepteledi. Eger komıssııa músheleriniń bireýi qabyldaý aktisine qol qoıýdan bas tartsa, nysanda áli de qalpyna keltirýdi, jóndeýdi qajet etetin jumystar bar degen sóz. Al Kishi dıqan aýylynda salynǵan ortalyqtandyrylǵan sý qubyry júıesin memlekettik komıssııa áli qabyldaǵan joq. Sebebi, qabyldaý aktisine komıssııa músheleriniń biri – Uıǵyr aýdany boıynsha Memlekettik sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý basqarmasynyń basshysy Tılıapjan Rahmaev qol qoıýdan bas tartyp otyr.
– Komıssııanyń múshesi retinde Kishi dıqan aýylyna baryp, ondaǵy ortalyqtandyrylǵan sý qubyry júıesin teksergenimizde, qurylys jumystary sapasyz atqarylǵandyǵy anyqtaldy, – dedi Tılıapjan Rahmaev bizben áńgimesinde. – Birqatar kóshelerde jer astynda ornatylǵan qudyqtarǵa sý tolyp ketkenin, basty sý bógeti sanıtarııalyq talaptarǵa sáıkes qajetti qurylǵylarmen qamtamasyz etilmegenin kózimiz kórdi. Budan basqa da kemshilikter anyqtaldy. Eń soraqysy, jobada kórsetilgen 14 kósheniń 10-ynan sý shyqpaı qaldy. Tekserip kórsek, bas bógetten tartylǵan qubyrdyń dıametri kishi eken. Muny «Suńqar» JShS dırektory Ibraıym Kebırov osy nysandy jobalaýshy «Joba Dızaın» JShS tarapynan jiberilgen qatelik degen ýáj aıtady.
Bul budan bir jyldan astam ýaqyt buryn anyqtalyp, belgili bolǵan problema edi. Tılıapjan Rahmaev sý qubyry júıesine qatysty kemshilikterdiń barlyǵyn kórsete otyryp, olardy joıýǵa yqpal etýdi surap aýdan ákimi K.Omarovqa, aýdan prokýrory Sh.Qutelovke jáne qurylysqa tapsyrys berýshi aýdandyq turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy mekemesiniń bólim basshysy M.Hýsýrovqa hat ta joldaǵan eken. Olar bolsa, búkil bir aýyldyń turǵyndary asyǵa kútip otyrǵan aýyz sý problemasyn tezdetip sheshýge yqpal etýdiń ornyna, ún-túnsiz qalýdy jón sanaǵan.
Basqa-basqa, al aýdan ákimi Koıýmchan Omarovtyń osynaý ózekti máselege aralaspaı, odan syrt qalýyn qalaı túsinsek eken? О́tken aıdaǵy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda elimizdiń Prezıdenti ákimder halyqtyń qyzmetshisi bolýy tıis, dep atap ótkeni esimizde. Bizdiń estýimizshe, ákim halyqtyń qyzmetshisi emes, kerisinshe, Uıǵyr aýdanynyń halqy Omarovtyń qyzmetshisi sekildi.
– Qurylysty salýshy bas merdiger – «Suńqar» JShS dırektory I.Kebırov Kishi dıqandaǵy sý qubyry júıesin qabyldaý aktisine qol qoıyp berýimdi eki-úsh ret ótindi, – dedi Tılıapjan Rahmaev. – Oryn alǵan kemshilikterdiń barlyǵyn sodan keıin jóndeýge ýáde de berdi. Kelispedim, barlyǵy talap deńgeıinde oryndalǵanda ǵana qol qoıatynymdy eskerttim. Onyń ýádesine senip, qabyldaý aktisine qol qoıýyma da bolar edi. Erteń olar kórsetilgen kemshilikterdi jóndese jaqsy, al jóndemese she? El aldynda uıatqa qalmaımyn ba? О́ıtkeni, men memlekettik qyzmetshimin, oǵan kir keltirmeýim kerek.
Osy tusta aıta keteıik, Keńes Odaǵy kezinde halyqtyq baqylaý komıteti degen qurylym bolǵan. Tılıapjannyń ákesi Áshim Rahmaev Uıǵyr aýdandyq halyqtyq baqylaý komıtetine uzaq jyl basshylyq jasaǵan edi. Ol kisi óte ádil, talapshyl, kemshilik ataýlyǵa tózbeıtin, kóńiljyqpastyqqa boı aldyrmaıtyn jan bolatyn. Sharýashylyqtar basshylaryn aıtpaǵanda, onyń pikir-usynystaryna, aıtqan syndaryna aýpartkomnyń birinshi hatshysynyń ózi qulaq asyp, mán beretin. Ekiniń birinde kezdese qoımaıtyn ákesiniń sol qasıetteri Tılıapjanǵa da daryǵan eken degen oı túıdik.
Uıǵyr aýdanyndaǵy eldi mekender halqyn taza aýyz sýmen qamtamasyz etýdegi problemalar Kishi dıqandaǵy oralymsyzdyqtarmen ǵana shektelip qalmaıdy. Mysal retinde endi Qyrǵyzsaı aýylyndaǵy sý qubyrynyń jaǵdaıyn alaıyq. Bul eldi mekendegi burynnan paıdalanyp kele jatqan sý qubyry eskirgendikten jáne onymen jetkiziletin aýyz sý sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq talapqa saı kelmegendikten, sý qubyry aýdanaralyq ekonomıkalyq sottyń sheshimimen jabylǵan bolatyn.
Osydan úsh jyldan astam ýaqyt buryn ondaǵy sý qubyrlaryn qaıta jańartý jumystary júzege asyryldy. Qurylysta óreskel qatelikter jiberilgendikten, qubyrdan sý júrmeı, múlde jaramsyz bolyp qaldy. Osylaısha, bıýdjetten bólingen 25 mıllıon teńge jelge ushyp, bosqa ysyrap boldy. Búginde Qyrǵyzsaı aýylyndaǵy 2,5 myńdaı adam aýyz sýdyń azabyn tartyp, aýdandyq ákimdikke jaltaqtap otyrǵan jaıy bar. Bul problema jýyq arada sheshiledi dep taǵy aıta almaımyz. О́ıtkeni, aýdan basshylary tarapynan osy máselege bas qatyryp jatqan jandar qazirge baıqalmaıdy.
Jylda ýáde beredi, oryndalmaı qalady
Kishi dıqan aýyldyq okrýginiń aýmaǵynda eki eldi meken bar. Sonyń biri Kishi dıqan bolsa, ekinshisi – Úlken dıqan aýyly. Bul aýylda bir orta mektep, medısınalyq pýnkt jáne úsh-tórt saýda núktesi 1,5 myńnan astam adamǵa qyzmet kórsetedi. Úlken dıqanda osylardan basqa mádenı-turmystyq nysandardy sham alyp izdeseńiz de tappaısyz. Ras, anaý bir jyldary osy aýyldan shyqqan kásipkerler men aýyl turǵyndary qarjy jınap, elý adam erkin sııatyn meshit úıin turǵyzyp bergen edi. Aılyq berilmeıtin ımandylyq úıine adam turaqtaı ma, qazirgi kezde meshit jumys istemeı tur.
Úlken dıqan men Kishi dıqan aýyldarynyń aralyǵy alty shaqyrymdaı jer. Keńes Odaǵy tusynda osy aralyqta tas jol salynǵan bolatyn. Búginde kútimsizdikten, qaraýsyzdyqtan joldyń túte-tútesi shyqqan. Avtokólikpen júrý múmkin emes, oıdym-oıdym. Jaýyndy-shashyndy kúnderi eki aýyl arasyna qatynaý tipti qıyn. Al Úlken dıqan aýylyndaǵy kóshelerdiń joldary budan da soraqy, kósheler boıyna elektr jaryǵy tartylmaǵan. Qarańǵy tússe, onymen júrý qorqynyshty. Aýyldyń irgetasy qalanǵanyna 80-90 jyl ótse de bul eldi meken kóshelerine áli birde-bir ret asfalt tóselmepti. Qazirgi kezde aýyl turǵyndary asfalt turmaq, tas joldyń ózine zar bolyp otyr.
Shalǵaıdaǵy aýyldyń osy, taǵy basqa da problemalarynan aýdan basshylary jaqsy habardar. Bul máseleler aýdan ákimi K.Omarovtyń halyqpen kezdesýinde, esep berý jıyndarynda talaı márte kóterilgen. Jylda ýáde beredi, jylda oryndalmaı qalady. Úlken dıqan men Kishi dıqan arasyndaǵy joldyń, sondaı-aq, Úlken dıqan aýylyndaǵy kóshelerdiń oı-shuńqyrly, jyrymdalǵan joldaryn osy eldi mekende ómirden ozǵan soǵys jáne eńbek ardagerlerine qoıylǵan eńseli eskertkishtiń ashylý rásimine arnaıy kelgen Almaty oblystyq máslıhatynyń hatshysy Ermek Kelemseıit myrza da kórdi, sol joldarmen júrip te ótti. Árıne, jol talǵamaıtyn «Djıp» avtomashınasymen. Úlkendıqandyqtar endi sol azamat jergilikti bıýdjetten qarjy bóldirýge yqpal etip, kómekteser degen úmitte otyr.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Almaty oblysy,
Uıǵyr aýdany.
____________________________________
Sýretti calǵan Aıdarbek ǴAZIZULY.