Adam bitken anadan úlken-kishi, ne jaqsy-jaman bolyp týmaıdy. Qazirgi kem-ketikke qarap, bul sózge qosylǵysy kelmeıtinder tabylar. Burynǵy kem-ketikterdi táńirim táýbeden jańylǵan pendesiniń esin kirgizý úshin ilýde bireýin kózge kórsetken eken. Ondaı adamdardyń ózi qasıetti bolyp otyrǵan. Osy kúngi kem-ketikti Alladan buryn adamdar ózderi jasap otyr. Ony bul arada taratyp aıtpasaq ta belgili jaıt.
Adam bitken anadan úlken-kishi, ne jaqsy-jaman bolyp týmaıdy. Qazirgi kem-ketikke qarap, bul sózge qosylǵysy kelmeıtinder tabylar. Burynǵy kem-ketikterdi táńirim táýbeden jańylǵan pendesiniń esin kirgizý úshin ilýde bireýin kózge kórsetken eken. Ondaı adamdardyń ózi qasıetti bolyp otyrǵan. Osy kúngi kem-ketikti Alladan buryn adamdar ózderi jasap otyr. Ony bul arada taratyp aıtpasaq ta belgili jaıt.
Sońǵy kezderi 31 telearna «Aıtylmaǵan áńgime» degen oı salar baǵdarlama (О́zderi tok-shoý deıdi. Osy kúni tok-shoý kóp shoý bolyp ketti) berip júr. Sonyń bir kórsetilimin kezinde «Shańyraq» fılmimen jurt esinde qalǵan rejısser Edige Bolysbaevtyń taǵdyryna arnapty. Jobada «...Adam degenniń aıaq astynan sorlaýy – Ańdamaı basyp, súrinip ketse bolǵany... Ne istesem eken?! Ne istesem eken senderge, Súrinip ketip, búlinip júrgen taǵdyrlar», dep aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataev aıtqandaı, óner ıesiniń ómir jolyndaǵy qaterli ótkeli, qasiretti ólimi aıtyldy. Jurt, ult, azamat dep ózekti máseleni qozǵaǵan jas jýrnalısterdiń janaıqaıy janyńdy terbep, «Osy qalaı, qaıda baramyz? Adamnyń quny óstip-aq quldyrap ketkeni me?» degen sansyz suraqtary qarýly «qolmen» jonarqańa qamshy siltegendeı qaıqańdatyp jiberedi. Bir áriptesimiz: «qańǵybastar» delinetinderdiń arasynda kezinde úlken kompanııanyń mıllıondap aqsha ustaǵan bas esepshisiniń de, Máskeýde hımııa ǵylymdarynyń doktory dárejesin abyroımen qorǵap shyqqan azamattyń da júrgenin alǵa tartty.
«Qańǵybastar» degen sózdi osy kúni jıi aıtatyn boldyq. Alǵashqy sóz bastaýynda meńzegenimizdeı, olar búgingi usqynsyz kúıge ne kókten túsip, bolmasa jerden shyǵyp tap bolmaǵany belgili. Olar da Qudaıdyń quly retinde myna dúnıeniń esigin ózgeler sekildi beıkúná sábı bolyp, shyr-shyr etip ashqan. Osyny oıdan ótkizip, sanada saralamaı, keshegi qatarlasymyzǵa, búgingi «usqynsyz» pendelerge jıirkene qaraý, Abaı sózine baqsaq, ımandylyqqa jata ma?
«Biz de sizdeı ómir súrdik keremet, Eı, jolaýshy, attyń basyn tejep ót», dep keletin tastaǵy jazýdaı tas mańdaılardyń da ózine tán kıesi baryn, ózekti jan ekenin árqaısymyz kekireıip kelemejdemeı: «Osy kúıge osy adam qalaı tústi, ne sebep boldy? Qandaı kúıik kúıretti, otbasynyń oırany shyqty ma? Nemese jumysynda júıkesine «judyryq» siltendi me?» dep jyly qabaq tanytsaq adamdyq qalypqa keler edi. Biraq, biz olarǵa «qańǵybas» dep qarap, arasha túse almaı júrmiz? Osy jerde biz qatygez bolyp bara jatqan joqpyz ba degen oı mazalaıdy. Kapıtalıstik qoǵamda adamǵa adam qasqyrsha qaraıdy degen ras shyǵar. Jalpy, adamǵa adamnyń qor kózin mádenıettilikke, izettilikke, bilimdilikke, tipti adamdyq qasıetke jatqyza alamyz ba? Olardyń aralarynda keremet kemeńgerler bar. Joq dep kim aıta alady? Bir zamandary Alash arysy Júsipbek Aımaýytov: «Halyq biz úshin emes, biz halyq úshin týǵanbyz», degen eken. Olar da sol halyqtyń ókili emes pe edi? Az qazaqtyń arasyndaǵy «qańǵybas» degen jat sózdi qurdymǵa ketirip, bular da musylmannyń úmbeti, baǵalaı alsaq adam, azamat, ortamyzǵa tartsaq ońalady desek qalaı bolar edi?
О́tkendi ańsap otyrǵamyz joq. Degenmen, kelmeske ketken keńes zamanynda iship ketkendi ishke tartyp, qatarǵa qosyp jatatyn. «Qańǵybas» degen sóz estilmeıtin. Osydan biraz jyl buryn qazaq eliniń shetke ketken jetimderin izdep, AQSh-qa barǵanymyz bar edi. Sonda sol eldiń azamattarynyń boıynan úırener úrdisti kórip dán rıza boldyq. Olar iship ketkenderdi, balalarynan bas tartqandardy birden kúresinge laqtyryp, bolmasa áıeldi analyq quqyǵynan aıyramyz demeıdi eken. Aldymen bulardyń adasýyna ne sebep, kimniń kinási bar, sony zerttep-zerdelep, joldan taıǵan pendelerdi qaqpaqyldap júrip adam qataryna qosady. Ásirese, anany quqyǵynan birden aıyrýdy qylmysqa balap, «Bala úshin ananyń orny bólek» degen sózdi jıi aıtyp, «Adamǵa kiná artý ońaı, túzeý qıyn», deıdi eken. Shirkin, biz de osyndaı bir meıirimi ólsheýsiz, adam janyn uǵatyn, kóńilinen shyǵatyn qoǵamdyq uıym quryp, ártúrli jaǵdaılarda qurdymǵa bet alǵandardyń betin beri buryp, tik turyp ımandy da adal ispen aınalyssaq utylmas edik. Utar edik.
Baǵdarlamanyń baıybyna qaraǵanda, Edige baýyrymyzdyń otbasy da, týǵan-týysqandary da, qyzmettes bolǵan jora-joldastary da, ini-qaryndastary da bar. Olar qaraılaspady dep aıta almaımyz. Jobaǵa qatysqandar rejısserge shama-sharqynsha jyly sóz aıtqandardyń da, qolushyn sozǵandardyń da bolǵanyn ortaǵa salyp jatty.
Jalpy, rýhanııat ókilderiniń jany názik qoı. Tez jaralanady. Sol jarany jazamyn dep júrip, «ý» iship, sońynda sory qaınap, jazym bolady. Sondaı bir shalys basqandardyń basyndaǵy sátsizdikti, kúni keshe ǵana ómirden ozǵan aıtýly aqyn, aıaýly azamat Esenqul Jaqypbekov: «Aǵa» dep barsań aǵaǵa, Aǵanyń kóńili kókte júr. «Baýyr» dep barsań baýyrǵa, Baýyry onyń kók temir. Týysqanǵa – týa jat, Joldasyńa – júre jat. Menen de ótti osy ómir», dep shynaıylyqpen óleń órnegine túsirgen eken. Muny da aqıqat emes dep aıta almaımyz.
Kim bilsin, qoǵamnyń ózgergeninen be? Aqsha ardan bıik ketip, sonyń jetegi ımanymyzdy iritip jiberdi me, áıteýir nemquraıdylyq, ózimshildik jelkeden tuqyrtyp turǵan syqyldy. Bolmasa Edigedeı óner ıesi aıdalada kóz jumar ma edi?
Habarǵa qatysýshylardyń baılamyna qaraǵanda, naryq kelip qaryq qylady dep júrgende aryqtyqqa urynǵandardyń qatarynda Bolysbaev ta bolǵan tárizdi. Kıno salasynda bir úlken jobany júzege asyrý nıetinde úıin bankke kepilge qoıyp, qaryz alǵan kórinedi. Qubylasy qyryq qubylǵan sol tusta qaryzdy qaıtara almaı, úı banktiń barymtasynda ketken eken. Edige óner úshin otqa kúıse, otbasyn baspananyń jaıy kúıindirgendeı. Osydan kelip aran tirlik qasiretke uryndyrǵan.
Bir kezderi ónerdiń qudiretimen elge tanylǵan beıbaq Edige qazir Almaty qalasynyń batys jaǵyndaǵy Býryndaı qorymynda qoıanjon topyraqtyń, qabiriniń ústindegi aty-jóni emes, qanshasynshy bolyp jer qoınyna kirgen nómiri ilingen qalt-qult aǵash belginiń astynda jatyr eken. Edige Bolysbaev túsirgen fılmderden úzindi kórsetildi joba barysynda. Sonyń birinde «Men ólsem de, adaldyq, sen ólmeshi!», dep ol aqyn rólinde ún qatsa, ekinshisinde: «О́mir netken qatygez edi. Qazir kimge kerekpiz, eshkimge kerek emespiz» dep kúıindi. Onyń osy kúıigin endigi jerde túsinsek, ótti-ketti demeı, salǵyrttyǵymyzdan sabaq alsaq, káne. Sonda ǵana átteń-aıdan arylyp, «qańǵybas» degen sózden qutylar edik.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».