Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń bas dırektory adamzat balasyn ábigerge salǵan COVID-19 pandemııasynyń kúrdeli kezeńi bastalǵanyn málimdedi. Álem elderi de jaǵdaıdyń ýshyqqanyn kún sanap habarlaýda. Uıym basshysy Tedros Gebreıesýs bul kezeń planetamyzdyń soltústik jartysharyndaǵy turǵyndarǵa qıyn soǵatynyn jetkizdi.
Vaksına jasaýda ázirge oq boıy ozyq turǵan Astra Zeneca brıtanııalyq kompanııasy synama jasaǵan erikti qaıtys boldy. Bul jańalyq kóptiń kókeıinde júrgen «Vırýsqa tusaý tabylar ma?» degen kúmándi kúsheıte tústi. Saǵat saıyn jańaryp turǵan statıstıka qandaı? Karantın rejimine oralǵan memleketter kóp pe?
Sholýymyzdy vırýs alǵash tabylǵan Qytaıdan bastaıyq. John Hopkins atyndaǵy ýnıversıtet deregine súıensek, búginge deıin 91 621 adam vırýs juqtyrǵan. Vırýs oshaǵy Hýbeı provınsııasynda áli kósh bastap tur. Onda 68 139 naýqas tirkelgen. Eýropa vırýs taralýy qaıta órshigenin habarlaǵanda, Qytaı jaǵdaıdyń turaqty ekenin málimdedi. Sandarǵa qarasaq, jaǵdaı rasymen qalypty. Úkimet «Úsh T» (traffic, testing, tracing) strategııasyn engizgen. Iаǵnı testiden ótip, ony ári qaraı da baqylaýda ustaý mańyzdy proseske aınalǵan. Odan bólek vırýs órship turǵan qańtar aıynda Hýbeı provınsııasyn tolyqtaı jaýyp, halyqtyń el ishindegi qozǵalysyn tejedi. Vırýstyń qaıta órshimeýin halyqtyń turmys saltymen baılanystyratyn sarapshylar da joq emes. Olardyń paıymynsha, eýropalyqtar Qytaı halqyna qaraǵanda ereje buzýǵa kelgende erkin-mys. Al DDU málimdemesine qaıta oralsaq, Tedros Gebreıesýstiń sózine qaraǵanda, aldaǵy birneshe aı birqatar el úshin úlken synaq bolmaq. Qazirdiń ózinde kóptegen memlekette indetke shaldyǵýdyń eksponensıaldy ósimi baıqalýda.
Onyń saldarynan aýrýhanalar kúrdeli jaǵdaıda jumys istep jatyr. DDU bas dırektory álem kóshbasshylaryn ulttyq densaýlyq saqtaý júıeleriniń álsireýine, mektepterdiń jabylýyna jol bermeý úshin jedel sharalar qabyldaýǵa shaqyrdy. Tedros Gebreıesýs qazirden bastap elderdiń úkimetteri qabyldaýy tıis 5 negizgi qadam usyndy.
«Eń aldymen, ár memleket óz elindegi indet oshaqtary boıynsha jaǵdaıǵa naqty baǵa berýi kerek. Koronavırýsty baqylaýǵa alýǵa qaýqarly elder indettiń taralýynyń tómen deńgeıin saqtaý úshin qazirgi ýaqytta osy baǵyttaǵy kúsh-jigerdi eseleı túsýi kerek. Vırýs boıynsha eldiń ishinde jaǵdaıdyń ýshyǵýyna jol bermeńizder. Ekinshiden, naýqastar sany artyp jatqan elder ahýaldy tyńǵylyqty zerdelep, durys taldaý jasaýy tıis. Sáıkesinshe vırýspen kúres strategııasyna túzetýler engizgeni jón.
Úshinshiden, naqty bir óńirde pandemııa týraly qoǵamǵa túsinikti ári shynaıy aqparat jetkizý mańyzdy. Bul turǵyda pandemııany jeńý úshin ár azamattan talap etiletin qadamdar túsinikti bolýy tıis. Tórtinshiden, usynylǵan qaýipsizdik sharalary boıynsha azamattardyń sol erejelerdi buzbaýyn qamtamasyz etetin júıelerdi engizý qajet. Eger adamdarǵa oqshaýlaný, karantınge shyǵý nemese qyzmetin ýaqytsha toqtatý talaby qoıylsa, onda úkimet mundaı sharadan zardap shekken otbasylarǵa, ujymdar men kásiporyndarǵa kómek kórsetýi kerek» deı kele, «Úkimettik mekemeler indet juqtyrǵan adamdarmen turaqty baılanys ornatyp, únemi qajetti nusqaýlardy bergeni abzal», dep túıindedi bas dırektor.
Dabyl qaǵyp jatqan eýropalyq memleketterdiń biri – Fransııa. Bir táýlikte elde 42 032 naýqas tirkeldi. Osylaısha pandemııa bastalǵannan beri vırýs juqtyrǵan adam sany bir mıllıonnan asty.
Fransııa – Batys Eýropada COVID-19 juqtyrǵan naýqastar sany boıynsha Ispanııadan keıingi ekinshi el. «Fransııa úkimeti ótken aptada eldiń segiz qalasynda komendanttyq saǵat engizdi. Odan keıin komendanttyq saǵat taǵy 38 aımaq pen fransııalyq Polınezııada da jarııalandy. Elde keshki saǵat 9-dan tańǵy saǵat 6-ǵa deıin jalǵasatyn komendanttyq saǵat jáne densaýlyq saqtaý maqsatyndaǵy ózge de sharalar «alty aptadan kem emes ýaqytqa» sozylady», degen málimdeme jasady prezıdent Emmanýel Makron.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Ispanııa mıllıonnan astam naýqas tirkegen alǵashqy eýropalyq memleket bolyp otyr. Osylaısha ol AQSh, Úndistan, Brazılııa, Reseı men Argentınadan keıingi naýqas sany kóp altynshy memleket retinde tirkeldi. Máselen, aýrýhanadaǵy ár 100 tósektik orynǵa 178 naýqastan kelip otyr. Úkimet karantın sharalaryn kúsheıtip, shamamen 7,6 mln turǵyndy qoǵamdyq ómirden shekteý sheshimin shyǵardy.
Italııa da antırekord jańartqan elderdiń biri. Bul qatarda Ulybrıtanııa men Germanııa da bar. Shyǵys Eýropada da jaǵdaı ýshyqqan. Chehııa men Polsha úkimeti naýqastar sany artyp, aýrýhanalar jumysy kúsheıe túskenin habarlady.
Grenlandııada eki kún buryn bir ǵana naýqas tirkeldi. Osylaısha eldegi barlyq vırýs juqtyrǵan adamnyń sany 17-ge jetti. Al Úndistanda senbi kúni 53 370 naýqas tirkelip, jalpy statıstıka 7,86 mln-ǵa tolyqty. Degenmen úkimet elge kirip-shyǵýǵa ruqsat berdi. Alaıda týrısterge shekara jabyq. «Vızalyq shekteýlerdi jeńildetýge kiristik. Týrıstik emes saparlardyń barlyǵyna ruqsat berildi. Jaǵdaı jaqsarsa, týrısterdi de qabyldaımyz», delingen úkimet habarlamasynda. Degenmen Úndistandaǵy jaǵdaı basqalaryn alańdatpaı qoımady. Elde jaǵdaıdyń ýshyqqany sonshalyq, qonaqúıler de aýrýhanalarǵa aınalǵan. Eldegi kedeı aýdandarda jaǵdaı tipti aýyr. О́kpeniń jasandy jeldetkishi, dári-dármektiń jetispeýi týraly habarlar kóp.
Reseıde senbi kúni 16 521 naýqas tirkeldi. Resmı statıstıka vırýs juqtyrǵandar sanynyń kún sanap artyp jatqanyn kórsetti. Elde barlyǵy 1,5 mıllıon vırýs juqtyrý oqıǵasy anyqtaldy. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi kelesi jyldyń aqpan-naýryzyna qaraı epıdemııalyq jaǵdaı túzeledi degen boljam aıtyp otyr. Degenmen elde qatań karantın jarııalanǵan joq. Reseılik vaksınadan da ázirge jaqsy habar joq.
AQSh halqy vırýsqa qaraǵanda eldegi mańyzdy saıası shara – prezıdent saılaýyna alańdaýly. Elde 8,58 mln adamnyń indet shyrmaýyna túskeni saılaýdy keıinge shegerýge sebep bola almady. Senbi kúni 85 085 adamnyń vırýs juqtyrǵany málim boldy. AQSh-tyń bas hırýrgi Djerom Adams aýrýhanaǵa túsip jatqandar sany artqanyn, degenmen ólim sany biraz azaıǵanyn aıtady. Onyń aıtýynsha, sońǵy aptada jarty mıllıon adam koronavırýs juqtyrǵan. Búgingi kúni 40 myńnan astam adam aýrýhanada em alyp jatyr. Memlekettiń batysy eń kóp zardap shekken aımaq retinde tanylyp otyr. Soltústik Dakota, Montana, Vıskonsonda naýqastar kóp tirkelgen. Al prezıdent saılaýy naýqanynyń ortalyǵy – Ogaıoda úsh kún qatarynan rekordtyq kórsetkish tirkelgen. Illınoıs, Indıana shtattarynda da epıdemııalyq ahýal nashar. Bir eskeretin jaıt, pandemııa taqyryby prezıdentke úmitkerlerdiń saılaýaldy baǵdarlamasynan da oryn alǵan. Máselen, Djo Baıden saılaýda jeńiske jetse, vırýsty tekserýdi jalpyulttyq josparǵa engizetinin habarlady. Sonymen qatar saqtyq sharalary da mindetti nársege aınalatynyn jetkizdi.
Vırýs órship turǵan taǵy bir el Brazılııada shamamen 5,36 mln adam vırýs juqtyrǵan. Karantın sharalary kúsheıtilse de, indetti toqtatý múmkin bolmaı tur. Astra Zeneca aǵylshyn-shved farmasevtıkalyq konserni daıyndaǵan vaksına synamasyna qatysqan brazılııalyq erikti qaıtys bolǵany habarlandy. Áıtse de vaksına daıyndaý jalǵasa bermek. Brazılııa úkimeti bul sheshimdi táýelsiz sarapshylarmen keńesip qabyldaǵan. Oksford ýnıversıteti mán-jaıdy anyqtaıtynyn málimdedi.
О́tken senbi kúni álem boıynsha taǵy 445 419 adamnan koronavırýs anyqtaldy. Sonymen shamamen 42,5 mln adam vırýs juqtyrǵan. 1 147 192 adam vırýstan qaıtys boldy. Sarapshylardyń pikirine sensek, indet keler jyldyń naýryzyna qaraı toqtamaq. Keıbiri vaksına daıyn bolmaı, vırýsqa toqtaý tabý múmkin emes deıdi. Farmasevtıka álemi de ázirge únsiz. DDU da, memleketterdiń densaýlyq saqtaý uıymdary da naqty boljam jasaı almaı otyr. Sondyqtan saqtanýdan basqa amal joq.