Kollektorlyq qyzmet kerek pe?

Kollektordan qoryqpańyz!

Qazaqtyń jalpaq tilimen aıtsaq, kollektor degenimiz – qaryz jınaýshy, óndirip alýshy. Buryn mundaıdy kınodan ǵana kóretinbiz. Kollektor degende qaryzyn qaıtarmaı, qarjy uıymdarynan qashyp-pysyp júrgen beıbaqtyń qyr-sońynan qalmaıtyn turqy sýyq, túsi susty adamnyń kóz aldymyzǵa keletini de sondyqtan. Osydan úsh-tórt jyl buryn kollektor­lyq qyzmetti zańdastyrý týra­ly áńgime aıtyla bastaǵanda-aq el tur­ǵyndarynyń óre túregelip, qarsy shyǵýynyń bir sebebi de osynda jatyr.

Kollektor kópshilik úreılenetindeı qorqynyshty adam emes. Olar jaıly el ishinde ańyzǵa bergisiz ártúrli áńgimeler aıtylǵanymen, qaryzdy óndirip alýshylar da siz ben biz sekildi adam. Olar da zań sheńberinde jumys istep, nápaqa tabady. Bankter men qarjy uıymdary bergen nesıesin boryshkerden óndire almaı tyǵyryqqa tirelgende, dál osy kollektorlardyń qyzmetine júginedi.

Qazaqstanda «kollektorlyq» týraly uǵym 2017 jyly zańmen bekitildi. Mundaı agenttikter jaýapkershiligi shekteýli seriktestik formasy boıynsha jumys isteıdi. Ádilet organdaryna, sondaı-aq Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine tirkeledi. Tirkeýge alǵan kezde jaýapkershiligi shekteýli seriktestiktiń ataýyna «kollektorlyq uıym» degen aıqyndaýysh sóz mindetti túrde qosylýy kerek. Áıtpese, zań qabyldanǵanǵa deıin Qazaqstanda kollektorlyq qyzmetpen aınalysatyn uıymdar óte kóp bolǵan. Keıin olardyń bárine Ulttyq bankke tirkelý týraly talap qoıyldy. Mine, sol kezde kóbi naryqtan ketýge májbúr boldy.

Kollektordyń negizgi quqyqtary «Kol­lektorlyq qyzmet týraly» zańda jazyl­ǵan. Aldymen qarjy uıymdary men kol­lektorlyq agenttikter ózara qyz­met kórsetý týraly kelisimshart jasaıdy. Sonyń negizinde qaryzdy óndirip alý­shy­lar boryshkerdi «mazalaı» bas­taıdy.

Zańda kórsetilgendeı, kollektorlar bereshekke qatysty aqparatty bank bergen qujat sheńberinde ǵana paıdalana alady. Sondaı-aq olar boryshkermen jumys kúnderi tańǵy saǵat 8-den keshki 21.00-ge deıin telefon arqyly sóılesýge quqyly. Tek úsh retten artyq sóılespeýi shart. Sol sekildi jumys kúnderi jeke kezdesý ótkize alady. Onda da kúnine úsh ret qana kezdesýge ruqsat etilgen. Budan bólek, poshta arqyly hat jóneltýge, uıaly baılanys arqyly mátindik jáne dybystyq habarlama jiberýge, ınternet keńistigindegi messendjerler arqyly habarlama joldaýǵa quqyly.

Quzyreti – tildesý hám júzdesý

Bank máseleleri boıynsha táýelsiz sarapshy Nurjan Bııaqaevtyń sózinshe, kollektorlar boryshkerge qysym kórsetýi, ádeptiń sheńberinen shyǵyp, óktemdik tanytýy da múmkin. Mundaı jaǵdaıda kollektordyń zańǵa qaıshy áreketin aýdıo nemese beıne jazbaǵa túsirip alǵan jón. Sonyń negizinde Qar­jy naryǵyn retteý jáne damytý agent­tigine shaǵym túsirýge bolady. Eger zań buzýshylyqtar anyqtalsa, vedomstva kollektorlyq kompanııaǵa qa­tys­ty tár­tiptik jaza qoldanady. Bul ret­te, qa­ryzdy óndirip alýshy dórekilik tanyt­ty eken dep judyryq ala júgirýge bol­maı­dy. О́ıtkeni olar da kóp jaǵdaıda oryn alǵan áńgimeni nemese kezdesýdi aýdıo, beıne jazbaǵa túsirip alýy múmkin.

– Kollektorlar nesıe alǵan kezde kepildikke qoıylǵan múlikti tartyp ala almaıdy. Eger mundaı qadamǵa barsa, onda úlken qatelikke urynǵany. Sondaı-aq olardyń boryshker týraly aqparatty áriptesteri men týystaryna taratyp, qysym kórsetýge quqyǵy joq. «Kollektorlyq qyzmet týraly» zańda banktik qupııa aqparattardy taratýǵa jol berilmeıtini aıtylǵan. Banktik qupııa degenimiz – qaryz alýshy men bank arasyndaǵy kelisimshart. Sondyqtan mundaı aqparatty eshbir jerde taratýǵa jol joq. Kóp jaǵdaıda olar boryshkerdiń týystary men jumys berýshini jaǵalaıdy. Bul da zańsyz áreket bolyp sanalady, – deıdi táýelsiz sarapshy.

Osy oraıda, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi «Kollektorlyq qyzmet týraly» zańǵa túzetýler engizý­di usynýda. Ondaǵy maqsat – qazaq­stan­dyqtardy kompanııalardyń zańsyz áreketterinen saqtaý. Atap aıtqanda, mynadaı jańashyldyqtar usynylýda: kollektorlyq agenttikte tirkelmegen telefon nómirleri arqyly boryshkermen tildesýge tyıym salý; boryshkermen bolǵan áńgimeni, kezdesýdi aýdıo jáne beıne jazbaǵa jazýdy mindetteý; kollektorlardyń boryshkerge qatysty úshinshi tulǵalarmen baılanysyn shekteý. Tek onyń turatyn jerin nemese baı­lanys nómirin anyqtaý úshin ǵana týys­taryna, áriptesterine habarlasýǵa ruqsat berilmek.

– Buryn bankter mundaı uıymdarsyz-aq qaryzdy óndirip ala beretin. Osy baǵytta jumys isteıtin arnaıy departamentter boldy. Jalpy alǵanda, atalǵan mehanızm de tıimdi edi. О́ıtkeni boryshker kimmen sóılesip otyrǵanyn biledi jáne qos tarap máseleni birlesip retteýdiń jolyn qarastyratyn. Keıin kollek­torlyq uıymdar kóbeıdi. Olar­men birge alaıaqtar da tóbe kór­sete bas­tady. Bank pen boryshker ara­syn­daǵy «deldaldyq», ıaǵnı kollek­torlyq qyzmettiń sońy keıde úlken prob­le­ma­larǵa ulasyp jatty. Osy turǵydan alǵanda «Kollektorlyq qyzmet týraly» zań kerek jáne ony jetildirý de orynda. Qazir naryqta laıyqty oıynshylar ǵana qaldy ǵoı. Osy oraıda, turǵyndar kollektorlar kelgende muqııat bolǵany jón. Onyń lısenzııasyn surap, tıisti mekeme basshysynyń móri men qoly qoıylǵan resmı qujatty kórsetýin talap etý qajet, – deıdi ol.

Kollektorlyq qyzmetti baqylaý ári retteý Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine júktelgen. Meke­meniń derekterine súıensek, byltyr mundaı uıymdardyń áreketine qatysty 353 ótinish-shaǵym qaralǵan. Al 2020 jyldyń segiz aıynda 158 shaǵym kelip túsipti.

Kollektorlardyń qyzmeti zańmen rettelgenin aıttyq. Sondyqtan olar adam ómirine nemese densaýlyǵyna qaýip tóndire almaıdy. Biraq bul salada sheshimin tappaǵan máseleler áli de bar. Sonyń biri retinde jartylaı zańsyz jumys isteıtin kollektorlyq uıymdardy ataýǵa bolady. Olardan zardap shekkender joq emes. Mundaı mekemelerden saqtanýdyń bir joly – kúmándi jerlerden nesıe almaý.

Halyqty qalaı aldaǵan?

Jýyrda prokýrorlar kollektorlyq uıym­dardyń qyzmetine qatysty aýqym­dy tekseris júrgizdi. Buǵan el tur­ǵyn­darynan túsken shaǵymdar túrtki bolǵan. Belgili bolǵandaı, prokýrorlar óreskel zań buzýshylyqtardy anyq­tady. Bul týraly Bas prokýrordyń aǵa kómekshisi Qaırat Raısov aıtyp berdi.

– Qazaqstandyqtar tarapynan kollektorlar men jeke sot oryndaýshylaryna qatysty shaǵymdar kóp túse bastady. Sondyqtan arnaıy tekseris júrgizildi. Shaǵymdarda olardyń adam ómiri men densaýlyǵyna qaýip tóndi­retindigi, múlkin tartyp alyp, banktegi esepshotyn buǵattap tastaıtyny kór­setilgen. Shynynda da solaı bolyp shyqty. Al ýákiletti organdar buǵan mán bermegen, – dedi ol.

Sóıtsek, jekelegen kollektorlar men sot oryndaýshylary qaryzdardy zań­syz óndirip alýdyń shemasyn jasa­ǵan. Kollektorlar qarjy uıym­dary­nan problemalyq qaryzdardy alyp, ony óndirip alýǵa tyrysady. Biraq olar­dyń boryshkerge áser ete alatyndaı ókilettigi joq. Iаǵnı ókilettigi shekteýli. zań boıynsha olardyń qolynan keletini – boryshkerge qońyraý shalý nemese kezdesý ǵana. Alaıda qaryzdy óndirip alýshylar tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn tapqan.

– Olar ózderine baǵynysty jeke sot oryndaýshy keńselerin ashqan. Ol úshin kollektorlardyń biri arnaıy lısenzııa alady. Formaldy túrde keńse ashady. Sóıtip sot oryndaýshylary­nyń bazasyna kirýge múmkindik týady. Osy­­laısha negizgi jumysty ysyryp qoıyp, qaryzdy óndirýmen aınalysa­dy. Olardyń qolynda jeke sot oryn­daý­shynyń elektrondy sıfrly qol­tańbasy (ESQ) bolǵan. Sol arqyly bazaǵa kirip, barlyq múmkindikti óz maqsattaryna paıdalanǵan. Borysh­kerdiń múlkin, banktik esepshottaryn buǵattap, elden shyǵýyna tyıym salýǵa yqpal etken. Basqa da shekteý sharalaryn paıdalanǵan, – deıdi Bas prokýrordyń aǵa kómekshisi.

Bul rette, jeke sot oryndaýshy­lary­nyń bazasy memlekettik aqparattyq júıe ekenin eske sala ketken jón. Olar osy bazaǵa kirip, zań aıasynda atqarýshylyq qyzmetterin oryndaıdy. Al bazada taraptardyń jeke derekteri saqtalǵan. Oǵan bógde adamdardyń kirýine bolmaıdy. «Atqarýshylyq is júrgizý jáne sot oryndaýshylarynyń mártebesi týraly» zańda kórsetilgendeı, tek sot oryndaý­shylaryna ǵana májbúrlep oryndatý sharalaryn qoldanýǵa múmkindik beril­gen. Oǵan kollektorlar sekildi basqa da adamdardyń aralasýyna jol joq.

Prokýrorlar júrgizgen tekserý­ler­diń nátıjesinde kollektorlyq «qyz­metti» oryndaıtyn 17 jeke sot oryndaýshysynyń joly kesilgen. Taǵy 40 jeke sot oryndaýshysynan kollek­torlyq «baqylaýdyń» belgileri anyq­talǵan. Sondaı-aq kollektorlardyń IP-adresterinen, ıaǵnı kollektorlyq agent­tikterdiń ınternet-núktelerinen júıege logın men qupııa sóz arqyly 200 myń ret kirý faktisi tirkelgen. Bul rette, ınternet-sıgnaldar kollektorlyq uıym jumys isteıtin ǵımarattardan shyqqan.

Al keıbir aımaqtarda kollektorlar prokýrordyń sanksııasyn alý úshin jeke sot oryndaýshylarynyń atynan qaýlylar jibergen. Zańsyz áreketterin jabý úshin aldymen kollektorlar men sot oryndaýshylary arasyndaǵy ynty­maqtastyq týraly resmı kelisim jasal­ǵan. Kelisimniń sharttaryna sáıkes, kollektorlar jeke sot oryndaýshylaryna 10-ǵa jýyq qyzmet túrin kórsetedi. Sóıtip bazaǵa kirip, túrli áreketter jasaý kózdelgen. Zań boıynsha jeke sot oryndaýshylary ózderine qolǵabys jasaıtyn kómekshi ǵana ala alady. Alaıda kómekshiniń ókilettigi shektelgen.

– Tekserý barysynda prokýrorlar kollektorlardyń qolynan jeke sot oryndaýshylaryna tıesili materıaldardy taýyp aldy. Olar muny jasyrmaı-aq jumys istegen. Al sot oryndaýshysy retinde otyrǵan adamnyń qolynda atqarýshylyq isterge qatysty túpnusqa qujattar bolmaı shyqty. Mundaı keń­selerde sot oryndaýshysynyń kómek­shisi ıakı mamany retinde negizinen kol­lek­torlar jumys istegen. Ol azdaı jeke sot oryndaýshylarynyń keńse­leri kollektorlar otyratyn ǵıma­rat­tarda ornalasqan. Olardyń ara­synda keńseni jalǵa alý týraly for­maldy kelisimsharttar jasalǵan. Aren­dalyq tólem múldem júrgizilmegen. Kollek­torlar sot oryndaýshylarynyń keńseni jalǵa alý qunyn tólep otyrǵan, kólik jáne keńse taýarlaryna jumsalatyn shyǵyndaryn da óz moıyndaryna alǵan, – deıdi Qaırat Raısov.

Bul rette Ádilet mınıstrligine zań buzýshylyqty joıý týraly usynys berilgen. Sonyń nátıjesinde 18 jeke sot oryndaýshysy respýblıkalyq palatadan shyǵarylǵan. Sóıtip lısenzııalarynan aıyrylǵan. О́tiriktiń quıryǵy bir-aq tutam degen osy shyǵar.