Qatygez bala qaıdan shyǵady?

Balasyn tepkilep tárbıe bergisi kelgen azamattyń araqqa salynyp ketkeni týraly aıtylyp ta, jazylyp ta jatyr. О́kinishke qaraı araq degen ázázil qanshama otbasynyń shańyraǵyn shaıqaltyp, qanshama adamnyń taǵdyryna teris áser etýde...

Osy rette balany jazasyz tár­bıe­leý­diń ónegeli úlgisin kórsetip ketken ardaqty Paıǵambarymyz Muhammedtiń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) oqıǵasy eske túsip otyr. Birde-bir kisi baqshasynda ósip turǵan qurmasyna tas laqtyr­ǵan balany Paıǵambarymyzǵa (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) alyp keldi. Qurma ıesi shaǵymyn aıtyp, qabaǵy qatýly kúıde balany qalaı jazalaý qajettigin suraıdy.

Sonda Alla elshisi jaıdary júz­ben, kúlimdegen keıipte: «Balapa­nym, qurma aǵashyna nege tas laqtyrdyń?» dep suraıdy. Sonda álgi bala: «Qarnym qatty ashty. Qurma jegim keldi», dep jaýap beredi. Jer betine meıirimdilikti jaıý úshin túsirilgen Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) balaǵa: «Jerge túskenin jeı ǵoı, biraq endi qurmalarǵa tas laqtyrma, jaraı ma?» dedi. Sodan keıin balanyń basynan sıpap, oǵan bylaı dep duǵa jasady: «Ýa, Alla taǵalam! Bul bala­nyń qarnyn toıdyra gór!»

Biz osy oqıǵadan birneshe sabaq alamyz. Birinshisi – jumsaqtyq. Bala ata-anasynan jylýlyq sezinbeıin­she, onyń boıynda meıirim-mahabbat oıanbaıdy. Qateligin betine basý – orynsyz. О́z qateligin ózi túsinip, kóz jetkizýi lázim. Burys basqan qadamy­nan sabaq alǵan ol sanaly túrde endigári jat qylyqty qaıta­la­maýǵa tyrysady.

Minezi qyrsyq balany taıaq­pen túzeımin deý – áýreshilik. Keı­de ba­laǵa qatty minez kórsetkende máse­­leniń sebebin aıtpaı, tilin jut­qan adamdaı únsiz qalady. О́ıtkeni sebe­bin aıtsa, taǵy da aıqaılap ursa­tynyn sezedi. Áz Paıǵambar balaǵa «balapanym» dep til qatý arqyly onyń júregine jylýlyq syılady. Bir habarlarda ol balany qasyna jaqyndatyp, ıaǵnı baýyryna jaqyn tartyp, erekshe jyly sózin arnaǵany aıtylady.  

Ekinshisi – máseleniń sebebin su­raý. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń sa­la­ýaty men sálemi bolsyn) jyly sóz­ben ne úshin qurma aǵashyna tıis­kenin bilip, máseleniń anyq-qany­ǵyna kóz jetkizdi. Sondyqtan ul-qyz­darymyzǵa birden jekimeı, ne úshin ondaı qadamǵa barǵanyn jyly sózben bilgenimiz abzal. Sonda ol ishtegi syry men máse­le­niń mánisin aǵynan jarylyp, aqta­ryla sóıleıtin bolady.

Úshinshisi – balaǵa balama jol kór­setý. Áz Paıǵambar (oǵan Allanyń salaýa­ty men sálemi bolsyn): «Jer­ge túskenin jeı ǵoı, biraq endi qurma­larǵa tas laqtyrma, jaraı ma?» dedi. Qabyrǵany syzý, úı zattaryn syndyrý, t.b. jaıttar – balaly úıde bolatyn jáne kúnde qaıtalanyp turatyn tabı­ǵı qubylys. Qabyrǵany syzbaý úshin basqa nárseni balama retinde balaǵa usynǵan durys. Ony syzý-búldirýden tyıý – damýyn tejeý degen sóz.

Tórtinshisi – balaǵa duǵa jasaý. Igi urpaqty, qulshylyǵy men tirshiligi úılesken úlgili balany Alladan tileý – ár musylmannyń mindeti. О́ıtkeni qaıyrly urpaqty paıǵambarlar da Jaratýshydan suraǵan. «Bala ber, bala berseń sana ber. Sana bermeseń, ala ber» degen qanatty sóz qaıyrly urpaqty tileýden týǵan nıet. Duǵa – musylmannyń qorǵany. Qasıetti hadıs-sharıfte aıtylǵandaı, ár pendege nıet etken nársesi beriledi. «Jaqsy sóz – jarym yrys». 

Rasynda, bala tárbıesimen júıeli túrde aınalysý qajet. Aptasyna bir ýaqytty arnaý – onyń tárbıesin jú­ıeli qadaǵalaýǵa múmkindik bere­di. Bala bolǵan soń, buzyqtyq jasaı­dy, bosańsıdy, teledıdardan kór­genin qaıtalaıdy. Bul – balaǵa tán tabıǵı qubylys. Sondyqtan oǵan udaıy kóńil bólgen abzal. Paıǵambarymyz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bir hadısinde: «Balaǵa bir ret kóńil kólip, tárbıe berý – bir saǵ (bir saǵ – 2120 gramǵa teń) kóleminde sadaqa bergennen de jaqsy», degen.

Halqymyz qashanda urpaq tár­bıesi men ult bolashaǵyna úlken jaýap­kershilikpen qaraǵan. Ásirese jas jetkinshekterimizdiń erte bas­tan, tipti jórgeginde-aq úlken azamat bolyp qalyptasýyna qam jasap, jol kórsete bilgen. Osy rette Hakim Abaıdyń: «Bala­nyń jaqsy bolmaǵy birinshi – ata-ana­synan, ekinshi – usta­zy­nan, úshinshi – qurbysynan», – dege­nin eskersek, erkin oıly, as­qaq rýhty, bilimdi de tárbıeli, báse­kege qabiletti, ultjandy urpaq tár­bıe­leýde atalǵan úsh negizdiń mańyzdylyǵyn kóremiz. Tárbıeli bala eń birinshi tárbıeli ata-anadan shyǵady. Keıde zamandas­tarymyz «qıyn bala» degen qaıdan shyǵady osy» degen saýal qoıyp jatady. Onyń jaýaby joǵaryda aıtyl­ǵandaı, qatygez bala qatygez ata-anadan shyǵady.  

Adamzattyń ekinshi ustazy retinde moıyndalǵan babamyz, ǵulama-ǵalym Ábý Nasyr ál-Farabıdiń: «Adamǵa eń birinshi bilim emes, tárbıe berilýi kerek, tár­bıesiz berilgen bilim adam­zattyń qas jaýy, tárbıesiz beril­gen bilim adamzatqa apat ákeledi», degen sózi árbir tálimger men bilim berýshiniń júreginde jazy­lyp turatyn sóz. Mundaǵy tárbıe degen sózden úlken-úlken uǵymdardy ań­ǵarýǵa bolady. Iаǵnı tárbıe degen­de biz adamgershilik pen ádeptilik, ar men namys, uıat pen ojdan, izgilik pen qa­ıy­rymdylyq, tózimdilik pen sabyr­lylyq syndy jaqsy qasıet­terdi túsinemiz.

Hadıste «Árqaısylaryń baqta­shysyń­dar jáne (barlyqtaryń) qolas­tyn­daǵylaryń úshin jaýapty­syńdar. El bıleýshi bir baqtashy jáne qolas­tyndaǵylary (halqy) úshin jaýapty. Er adam januıasynyń baqtashysy jáne solar úshin jaýapty. Áıel eri­niń shańyraǵy men bala-shaǵasynyń baq­tashysy jáne sol úshin jaýapty. Qyz­metshi de qojaıynynyń dúnıe-múl­kiniń baqtashysy jáne sol úshin jaýap­ty. Qysqasy, árqaı­­sy­­laryń baqta­shysyńdar jáne qo­las­tyn­da­ǵylaryń úshin jaýap­tysyńdar» delingen.

Allanyń elshisi: «Balaǵa ákeniń berer eń jaqsy syıy – tárbıe» degen eken. Endeshe, urpaǵymyzǵa eń jaqsy syıymyzdy berýde tabandylyq pen turaqtylyq tanytaıyq. 

О́mirzaq qajy QAZKENULY,

Qaraǵandy oblysynyń bas ımamy