El táýelsizdiginiń otyz jyldyǵy jaqyndap keledi. Bul qasterli data saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq damý turǵysynan túbegeıli ózgerister ákelgeni dáleldeýdi qajet etpeıdi. Táýelsizdik eńsesin tiktegen saıyn el aýmaqtarynyń da ajary ashyla tústi. Sonyń biri – Aqtóbe oblysynyń soltústik-shyǵys bóliginde ornalasqan Áıteke bı aýdany. Atalǵan ákimshilik qurylym egemendiktiń alǵashqy bes jyldyǵy aralyǵynda buǵan deıingi Qarabutaq pen Komsomol aýdandarynyń taratylýy nátıjesinde qurylǵan. Onyń jeri men shekarasy aýmaǵy jóninen respýblıka óńirleri arasynda eń aldyńǵy oryndardyń birinde turǵan Aqtóbe oblysy terrıtorııasynyń 12 paıyzǵa jýyǵyn quraıdy.
Táýelsizdiktiń tańsári tusynda sol kezdegi respýblıka Joǵary Keńesiniń sheshimine sáıkes aýdanǵa esimi Tóle, Qazybekpen qatar atalatyn qazaqtyń úsh bıiniń biri Áıteke esiminiń berilýi – jetpis jyldan astam ýaqyt boıy kommýnıstik-totalıtarlyq rejim qyspaǵynda bolyp kelgen el-jurttyń eńsesin bir kóterip tastaǵan edi. Bul jóninde jergilikti turǵyndardyń arasynda tómendegideı syrshyl óleń shýmaqtary jıi aıtylyp júrgenin estidik. «Astyǵy aptalatyn alýan taýdan, Yrysy, yryzdyǵy alýan-alýan. Shyǵysta birtutas el qanat qaqty, Esimin Áıtekeniń alǵan aýdan». Egin egip, mal baǵýdy tól kásipterine aınaldyrǵan óńirde 2000 jyldardyń bas kezinde ındýstrııalyq lep soǵa bastaǵan edi.
Bul kezeńdi sol tusta ǵasyr jáne táýelsizdik qurylysy atanǵan, uzyndyǵy 400 shaqyrymnan asatyn Hromtaý – Altynsarın temir jol magıstraly qurylysynyń salynýymen baılanystyrýǵa ábden bolady. Sonyń nátıjesinde Áıteke bı temirjol boıynda ornalasqan aýdan mártebesine ıe bolyp, bul jaıt turǵyndardyń ómir súrýi men eńbek etý daǵdysyna óreli ózgerister engize bastady. Budan soń jym-jyrt jatqan japan dalada lokomotıvterdiń gýili men temir jol relsteriniń solqyly jıi estiletin boldy. Al tutastaı alǵanda, elimizdiń soltústigi men batys bólikteri arasynda temir jol qatynasyn jalǵastyrǵan jańa qurylys buǵan deıingi shoıyn joldy 1,5 myń shaqyrymǵa qysqartqany aıtýǵa ǵana jeńil bolsa kerek. Sonymen birge Hromtaý – Altynsarın temir jolynyń paıdalanýǵa berilýi Aqtaý teńiz porty arqyly eksportqa shyǵarylatyn ónimderdi tasymaldaý qashyqtyǵyn 2 myń shaqyrymǵa kemitti.
O basta eki jyl alty aıǵa eseptelgen ǵasyr qurylysynyń nebári bir jyl eki aıdyń ishinde aıaqtalǵany el bolyp jumyla bilsek, alynbaıtyn qamal bolmaıtynyn ári táýelsizdigimiz de soǵurlym tuǵyrly bola túsetinin aıqyn ańǵartty. Buǵan qosa, joba aıasynda 13 temir jol beketi jáne 11 jańa kópir salynyp, táýelsizdiktiń alǵashqy on jyldyǵynda el ıgiligine berilgeni bul qurylystyń asa aýqymdy ekenin kórsetedi. Atalǵan temir jol beketteriniń eń sáýlettisi Áıteke bı aýdanynyń ortalyǵynda boı kótergen edi. Osy arqyly jergilikti turǵyndar buǵan deıin bettesip kórmegen jańa kásip – temir jol salasynyń qyry men syryna qanyǵa bastady.
Áıtse de, búgingi kúni aýdan ekonomıkasynyń basty negizin egin sharýashylyǵy qurap otyrǵanyn aıtýǵa tıispiz. Bir sózben aıtqanda, Aqtóbe sekildi elimizdiń batys bóligindegi irgeli oblysta astyq ósirý jónindegi ahýaldy aıqyndap otyrǵan aýdanda tutastaı oblystaǵy dándi daqyldar egistiginiń 45 paıyzdyq kólemi bar eken. Bul óz kezeginde 220 myńǵa jýyq astyq alqaby degen sóz. Sýarmaly egis Aqtóbe oblysy ǵana emes, tutastaı elimizde joqqa tán ekeni aıan. Sondyqtan da kóp jaǵdaıda astyqtyń shyǵymdylyǵy tabıǵı faktorlarǵa, sonyń ishinde ylǵaldyń jetkilikti bolýyna baılanysty ekeni talas týǵyzbaıdy.
Degenmen bul faktordyń ózi astyqty aýdanda qýańshylyq jyldary eginnen múldem ónim alynbaıdy nemese shyǵymdylyǵy ylǵı da tómen bolady degen uǵymdy bildirmeıdi. Ras, óńirde 2-3 jyldyń ishinde ylǵaldyń az túsýi qys kezinde toń qabattarynyń túzilmeýi, jańbyrdyń jaýmaýy saldarynan egistik alqaptarynan alynatyn dándi daqyldar ónimi tym azaıyp ketkenin joqqa shyǵarý qıyn-aq. Soǵan qaramastan astyq ósirý tehnologııasyn muqııat saqtap, egis salýdyń tıimdi tásilderin júıeli túrde qoldanatyn agroqurylymdarda astyq shyǵymy bitik bolmasa da ortasha deńgeıde shyǵyp júrgenin bildik.
Solardyń biri, tipti biri emes-aý biregeıi egin jáne mal ósirý isimen qatar shuǵyldanyp júrgen «Qumqudyq» JShS-nyń jaı-kúıimen tanysqan edik. Agrobirlestiktiń jetekshisi Aleksandr Chemodanov qarjy ınstıtýttary tarapynan alynǵan nesıelik qarajattar aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna baılanysty tıisti qaıtarym bermeı júrgenine qaramastan, qolda bardy uqsata bilýge jáne birdi eki etýge umtylyp júrgenine kóz jetkizdik. Osynaý qıyn synı kezeńde ol seriktestiktiń aınalmaly qarajatynyń esebinen sharýashylyqty shaıqaltpaı ustaı bilgeni bólek bir áńgimege arqaý bola alady.
Munda «Saratovskaıa-70» dep atalatyn bıdaıdyń osy óńirge jersindirilgen túri ósiriledi eken. Áıteke bı aýdanynyń ákimi Darhan Ermaǵanbetovtiń aıtýynsha, negizinen nartáýekeldik tásilge arqa súıeıtin Áıteke bı aýdany aýmaǵynda ósiriletin astyqtyń sapasy men onyń qamyrlylyq deńgeıi óte joǵary. Bul oń kórsetkish tıisti zerthanalyq zertteýler nátıjesiniń qortyndysynda anyqtalǵan. Osy oraıda Qumqudyqtaǵy egistik alqaptarynda ósirilgen bıdaıdyń orny aıryqsha. Atalǵan agroqurylymda 150 adam qyzmet etedi. Olarǵa tólenetin ortasha jalaqynyń mólsherine eshkim ókpe aıta almaıdy. Seriktestiktiń jetekshisi A.Chemodanovtyń tikeleı qoldaýy arqyly qurylǵan eńbekaqy qorynyń kólemi 160 mln teńgeden asyp túsedi.
– Biz egistik pen mal ósirý isin qatar damytý arqyly qolda bar múmkindikterdiń bárin paıdalanýǵa basa nazar aýdaryp kelemiz. Sonyń ishinde gektar berekesin kóterý ári maldy jaıylymda jáne bordaqylaý alańynda baǵyp-kútý jónindegi jumystardyń tıisti nátıjeleri joq emes. Solaı bola tursa da sońǵy jyldary aýmaǵymyzda qýańshylyq pen qurǵaqshylyq jyldarynyń jıi qaıtalanýy adymymyzdy ashtyrmaı keledi. Tabıǵı tepe-teńdiktiń buzylýynyń basty sebebi – Aral teńiziniń tolyqtaı qalpyna kelmegeninde. Bul baǵyttaǵy jobalardyń jartylaı jolda qalyp qoıǵanynan dep esepteımin. Atalǵan is tolyqtaı sheshimin tappaıynsha, qatqyl kataklızmder odan ári jalǵasa beredi, – deıdi isker jetekshi, «Qumqudyq» JShS basshysy A.Chemodanov.
Sondaı-aq onyń oı tujyrymynsha, reseılikter jalǵa alǵan Baıqońyr ǵarysh aılaǵynda júrgiziletin zymyran synaqtary da aýa raıynyń qatqyldana túsýine áserin tıgizip júrgen kórinedi. Endeshe, bul máselege qatysty qosymsha ońtaıly memleketaralyq kelisimder jasalsa, qordalanyp qalǵan ekologııalyq problemalar birtindep sheshimin tabar edi dep túıin jasady ol odan ári. Nesi bar, bul oı-pikirleri quptaýǵa da, qoldaýǵa da ábden laıyq.
Bir sózben aıtqanda, táýelsizdik tusynda túlegen Áıteke bı aýdanynda turǵyndardyń áleýmettik-turmystyq deńgeıin kóterý isinde birqatar is qolǵa alynǵany jýrnalıstik issapar barysynda aıqyn ańǵaryldy. Sonyń ishinde ózimiz kýá bolǵan shalǵaıdaǵy Qumqudyq jáne Jabasaq aýyldaryna aýyz sý qubyrlary tartylǵan. Solaı bola tursa da, atalǵan irgeli eldi mekenderdiń turǵyndary men osy aýmaqtaǵy áleýmettik-turmystyq mekemeler áli kúnge deıin qı, kómir jaǵyp áýrege túsip otyrǵany qynjyltpaı qoımaıdy. Munyń syrtynda tutastaı alǵanda Áıteke bı aýdany boıynsha tabıǵı gazben qamtylý kórsetkishi 2019 jyly nebári 22,2 paıyzdy quraǵany tómen kórsetkish ekeni anyq. Tek bıyl Eńbektý, Jambyl, Taldysaı eldi mekenderine gaz qubyrlaryn júrgizý arqyly atalǵan paıyzdyq mólsher 30 paıyzǵa jetkizilgen. Munyń ózin de bıik nátıje dep aıtýǵa kelmeıdi.
Halyq aýyz ádebıetinde aıtylǵandaı, estigenimdi aıtaıyn ba, álde kórgenimdi aıtaıyn ba degendeı, eger kórgenimizdi aıtar bolsaq, jolymyz túsken Qumqudyq jáne Jabasaq aýyldyq okrýgterine qarasty iri eldi mekenderdi gazdandyrý isi bastalmaǵanyn basa aıtýǵa týra keledi. Ras, aýdan ortalyǵy Temirbek Júrgenov kentinen Qumqudyq aýylyna deıin gaz qubyryn tartý jóninde arnaıy joba jasalyp, onyń memlekettik saraptamasy ótkizilipti. Bul joba Aqtóbe oblystyq ákimdigi tarapynan da qoldaý tapty. Eger joǵaryda atalǵan ákimshilik qurylymdardyń aralyǵy 85 shaqyrymdy quraıtynyn eskersek, aldaǵy ýaqytta tartylatyn gaz qubyrynyń uzyndyǵy da osynshama qashyqtyq ólshemin quraıtyny aıtpasa da túsinikti.
Bul úshin 3 mlrd 200 mln teńge mólsherinde qarajat qajet. Eger bul soma respýblıkalyq bıýdjetten qarastyrylyp, Qarjy mınıstrligi jobanyń qarjylandyrylýyna qoldaý kórsetse, el-jurttyń qýanyshynda shek bolmas edi. Aýdan ákimi Darhan Ermaǵanbetovtiń aıtýynsha Qumqudyq aýylyna gaz qubyry tartylsa, osy bóliktegi qalǵan eldi mekenderge kógildir otyn jetkizý asa qıynǵa túspeıdi.
Biz Áıteke bı aýdanynyń qazirgi ahýaly men búgingi jaı-kúıine arnalǵan materıalymyzdy táýelsizdik talaptaryna baılanysty atqarylǵan isterden bastaǵan edik. Sondyqtan maqalamyzdyń sońynda da bul topyraqta táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy qarsańynda onyń órshil rýhyna sáıkes taǵy bir óreli ózgeris jasalǵanyn aıta ketkendi jón kóremiz. Iаǵnı bıylǵy 5 maýsymda Aqtóbe oblystyq ákimdigi men máslıhatynyń birlesken qaýlysy men sheshimi boıynsha buǵan deıin Komsomol dep atalyp kelgen aýdan ortalyǵyna ári osy attas okrýgke halqymyzdyń maqtan tutar uldarynyń biri Temirbek Júrgenovtiń esimi berildi.
Aqtóbe oblysy,
Áıteke bı aýdany