Qoǵamda ıtbalyq máselesi keńinen talqylanyp jatyr. Itbalyq óleksesin keziktirgender onyń ólimi jaǵalaýdaǵy adam qolynan boldy degen uıǵarymǵa toqtaıtyn bolǵan. Oǵan sebep – teńiz jaǵalaýyndaǵy birli-jarym ospadar áreket. Shyndyǵynda, ıtbalyq ólimi tek jaǵalaýda ma? Jasynyń jetýi, densaýlyǵynda aqaý bolý sebebine qosa óz mekeni teńizden teperish kórýi de ábden múmkin.
Jýyrda Kaspıı teńiziniń bıoalýandyǵyn saqtaýǵa arnalǵan zertteýler men sharalar júrgizýdi kózdeıtin joba qolǵa alyndy. Teńiz tazalyǵyn qaraý, Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq bóligindegi ıtbalyqtardyń joǵalǵan mekenderin qalpyna keltirý maqsatyndaǵy joba týraly baıandaǵan «Gıdrobıologııa jáne ekologııa ınstıtýty» mekemesi batys sektorynyń basshysy Tımýr Baımuqanov Kaspıı ıtbalyǵy balyq aýlaýǵa arnalǵan torǵa túsýden ólip jatqanyn aıtqan bolatyn.
– Osy joba aıasynda 2019 jyldyń kúzinde Túpqaraǵan túbeginiń batys jaǵalaýynda júrgizilgen óli ıtbalyqtardyń denesin zertteýdiń nátıjeleri olardyń ólimine balyq aýlaý torlaryna túsýi sebep bolǵanyn kórsetti. Bul ekspedısııa 2019 jyldyń qyrkúıek-qazan aılarynda uıymdastyrylyp, úsh aptaǵa sozyldy. Osy ýaqyt aralyǵynda 500-ge jýyq tastap ketken torlar (2 850 kg) jáne 6 500 kg shyny, plastık, turmystyq qaldyqtar, ózge de qoqys-qaldyqtar jınap alyndy. Kaspıı teńiziniń jaǵalaý bóligindegi 94 shaqyrymǵa jýyq aýmaq tazartyldy. Jaǵalaýdan tabylǵan torlardyń kópshiligi monojipterden jáne iri kózdi torlardan turatynyn atap ótken jón. Naqty osylar ıtbalyq úshin óte qaýipti. Sebebi janýarlar oǵan tez oralyp qalyp óledi nemese jaraly kúıde júredi de, keıin báribir ajaly jetedi. Sonymen qatar jaǵalaýdan tekserý barysynda eni 50-den 100 metrge deıingi joldyń árbir shaqyrymynan orta eseppen 120 kg bolatyn plastıkalyq bótelkeler jáne ózge de qatty turmystyq qaldyqtar tabyldy, – dedi T.Baımuqanov.
Zertteýler plastıkalyq materıaldyń óte usaq bólshekterge bólinetinin kórsetken. Spıkerdiń aıtýynsha, ıtbalyqtar qorektený kezinde plastık materıaldardy jutýy múmkin.
– Sonymen qatar mıkroplastık janýarlardyń aǵzasyna azyq tizbegi arqyly, ıaǵnı olar jegen balyqtar men shaıan tárizdiler arqyly enedi. Kaspıı ıtbalyǵy azyq tizbegin tuıyqtaýshy bolǵandyqtan, olardyń aǵzasyndaǵy plastık bólshekterdiń bolýyn zertteý máselesi óte ózekti bolyp tur. Jaǵalaýdaǵy jáne Itbalyq araldarynyń akvatorııasynda tastap ketken torlardy jınaý Kaspıı ıtbalyǵynyń tirshilik etý mekenin saqtap qalý úshin qajet jáne Kaspıı teńizin qoqysqa tolýdan tazartý men torlardan aryltýdyń mańyzy óte zor, – dedi ol.
Osy maqsat aıasynda jumys júrgizgen arnaıy ekspedısııanyń sapary qyrkúıek aıynda Mańǵystaý shyǵanaǵynyń jaǵalaýynan «Pıranıa» aeroglısseri men «Slavır-6» arnaıy júzý quralymen bastaldy. Itbalyq araldary men Kaspıı teńiziniń taıaz sýlaryna arnaıy tastalǵan balyq aýlaý torlaryn, teńiz qoqystaryn jınaý ekspedısııasy dástúrge aınalǵan deýge bolady. Bıyl úshinshi jyl qatarynan uıymdastyrylǵan tazartý jumystary «Podgornyı», «Rybachıı», «Morskoı», «Qulaly» (ońtústik bóligi) araldarynyń jaǵalaýynda jáne araldar arasyndaǵy teńiz aıdynynda júrgizildi.
– Arnaıy balyq aýlaýǵa tastalǵan torlar joıylyp bara jatqan Kaspıı ıtbalyǵy men bekire tuqymdas balyqtardyń ókilderin qosa alǵanda, teńiz ómiri úshin asa qaýipti bolýy múmkin. Itbalyq araldarynyń mańynda tastalǵan balyq aýlaý torlary men teńiz qoqystaryn jınaý boıynsha uıymdastyrylǵan ekspedısııa nátıjesinde bıyl 3 790 kg tor jáne 1 578 kg basqa teńiz qoqysy jınaldy, – dedi Mańǵystaý oblysy tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Dúısen Qusbekov.
Teńizdegi tirshilik ıelerine tajal ákelýshi torlar araldardyń jaǵasynan da, sýdan da tabylǵan. Tabylǵan kapron jáne balyq aýlaý torlarynyń bekire tuqymdas balyqtardy aýlaýǵa qoıylatyndyǵy belgili, áıtpese ıtbalyqty tor salyp top-tobymen aýlaýdyń qajettiligi joq. Mamandar araldardaǵy bul torlar alystan jelmen tartyldy dep boljaıdy, sondaı-aq olardy jergilikti balyqshylar da salýy múmkin ekenin aıtady. О́ıtkeni sýǵa tastalǵan, biraq shatastyrylmaǵan torlardy jasyrý úshin kóptegen jelide arnaıy aýyr zákirler de bolǵan.
Teńiz tazalyǵyn, sondaı-aq teńiz janýarlary óliminiń sebebin bilýge umtylǵan ekspedısııaǵa aımaqta jumys isteıtin kásiporyndar qarjylyq qoldaý kórsetken.
– «Teńizshevroıl» JShS Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektorynda bıoalýandyqty saqtaýǵa úlken kóńil bólip keledi. Biz tastalǵan balyq aýlaý torlaryn jınaý jobasyn 2017 jyly bastap, sodan beri shamamen 3 tonna tor jınadyq, sondaı-aq teńizge 52 tiri bekire jiberdik. 2019 jyly úsh aptadan kem ýaqyt aralyǵynda Túpqaraǵan túbeginiń aýmaǵynda 2 856 kg tor men 6 496 kg qoqys jınaldy. Bıyl qoqys kólemi azaıǵan sııaqty, biraq torlar sany edáýir artyp ketkeni baıqalyp otyr, – dedi TShO-nyń Úkimetpen jáne jurtshylyqpen baılanys jónindegi bas menedjeri Rzabek Artyǵalıev.
Sondaı-aq ekspedısııa barysynda Kaspıı teńiziniń Mańǵystaý shyǵanaǵyndaǵy mıkroplastıka quramyn jáne Kaspıı ıtbalyǵynyń negizgi qorektený nysandaryn – balyqtardy, shaıan tárizdilerdi baǵalaý úshin 200-den asa synama jınaldy. 18 ıtbalyqtyń qaldyǵy tabylyp, olardan jasyn baǵalaý úshin qabyrshaqtar alyndy, jolda araldarda júzip júrgen bir ǵana mór tabyldy. Jınalǵan barlyq qoqysty, sonyń ishinde tastalǵan torlardy qaıta óńdeýge lısenzııasy bar kásiporyn qaýipsiz túrde ýtılızasııaǵa jiberdi.
Sapar sońynda Mańǵystaý oblysynyń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy, Mańǵystaý oblystyq aýmaqtyq ınspeksııasy, «Teńizshevroıl» JShS, Gıdrobıologııa jáne ekologııa ınstıtýty, sondaı-aq basqa da úkimettik emes uıymdar Kaspıı teńizindegi bıoalýandyq úshin aýlar men torlardyń zııany týraly aqparattandyrý jumysyn úzbeý qajettigin uǵyndy. Olar teńiz florasy men faýnasyn qorǵaý jónindegi baǵdarlamalardy iske asyrýdy jalǵastyra túspek.
– Itbalyqtardyń torǵa túsip jáne plastık qaldyqtar kesirinen japa shegip jatqandyǵy ras. Iаǵnı balyqshylardyń toryna túsip qalǵan ıtbalyq atmosferalyq aýamen tynys alý kerek bolǵandyqtan tunshyǵyp óledi. Al plastık qaldyqtarynan sý janýarlaryna, onyń ishinde ıtbalyqtarǵa tıetin zııan týraly ǵalamtor jelisinde aqparat jetkilikti. Eger belgilengen jerlerge ǵana tor salýǵa ruqsat etiletin bolsa, onda osy talapty tek qana zańdy balyqshylar oryndaıdy, ıaǵnı brakonerler báribir ózderiniń torlaryn unaǵan jerlerge sala beredi. Máseleni sheshý úshin barlyq múddeli taraptan usynys alyp, sheshimin tabý kerek dep oılaımyn, – deıdi eko-ambassador, «Tabıǵı orta» Batys Qazaqstan úkimettik emes uıymdary óńirlik assosıasııasynyń keńes tóraǵasy Ádilbek Qozybaqov.
Jalpy, ıtbalyqtardyń ólimine qaýip jaǵalaýdan góri teńizden kóbirek tónedi. Naqtylaı tússek, jaǵalaýdaǵy adamdardan góri teńizge engen adamdardyń kesapat-zııany kóp, ıaǵnı zalaldyń bári adam qolymen jasalady. Tor quryp, teńiz ortasynda topalań keltiretinder bylaı tursyn, teńizden júrip ótetin kemelerdiń tereń tabany, teńizdegi munaı kásipshiligi sýdaǵy tirshilikke, ásirese sýda tynystap, sýda qorektenetin tirshilik ıelerine áser etpeıdi dep úzildi-kesildi eshkim aıta almaıdy.
– Men ol jerde boldym. Kelgenim keshe ǵana. Ol ýchaskede jaǵymsyz ıister seziledi, ásirese metan, sýdyń betinde munaıgaz ónimderinen qalǵan qaldyqtar kezdesedi. Osylaı jalǵasa berse ıtbalyq nemese basqa da sý janýarlaryn aıtpaǵanda, adam balasynyń uzaq ǵumyr keshýi ekitalaı. Ol jerden adamdar balyq aýlap jeıdi. Kóptegen aral bar bolǵanymen, múldem ómir súrýge kelmeıdi deýge negiz bar. Tipten sol aýmaqta aýa raıynyń ózi nasharlaı túsken. Onyń ústine sol lastanǵan aýmaqtan beri qaraı jel soǵyp tur. Sol ıisten-aq osy máseleniń ózekti ekenin túsinýge bolady, – deıdi ıhtıolog Erbol Esqalıev.
Sonymen ıtbalyqtardyń ólimine tek torlar, «baklashkalar» ǵana áser etedi deý – birjaqtylyq. Jaǵalaýdaǵy plastık qaldyqty balyq jutyp aýyratyn bolsa, sol sýdy iship, balyqty jep otyrǵan jaǵalaý jurtynyń asqazany plastık qutyǵa aınalyp, bir basynan aýrýdyń alýan túri tabylatyny anyq. Demek, turǵyndar men týrısterden teńiz jaǵalaýyn taza ustaýdy zańmen talap etý qajet.
Teńizdegi tirshilik ıeleriniń taǵdyry, amandyǵy teńizge tastalǵan tor sekildi. Ol týraly áńgimeniń bir ushy jaǵalaýda bolsa, bir sheti teńizdiń ózinde jatyr. Jaǵalaýdyń lastyǵy, teńizdegi óndiris, tynyshtyqtyń, taza aýanyń bolmaýy, qolqany qabatyn ıis pen qoqys-qaldyq teńizdegi tynysty taryltyp, tuńǵıyqtyń kirpııaz tarpańdaryna teńkıe ólýden basqa jol qaldyrmaı turǵany anyq. Sý mekeninen ý shyqsa ıtbalyqtar ólmeı qaıtsin?!
Mańǵystaý oblysy