Qamar sulý, Ajar, Qyz Jibek, Qarlyǵash, sol sııaqty, Tatıana, Dezdemona, Sofııa, Mımı, Chıo-Chıo-san partııalaryn oryndap júrgen Roza Nurkeı – elordadaǵy K.Baıseıitova atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń ánshisi. Jaqynda ol Túrkııada ótken halyqaralyq baıqaýda jeńimpaz atandy. Bizdiń ánshimen áńgimemiz osy baıqaýdan órbigen edi.
Qamar sulý, Ajar, Qyz Jibek, Qarlyǵash, sol sııaqty, Tatıana, Dezdemona, Sofııa, Mımı, Chıo-Chıo-san partııalaryn oryndap júrgen Roza Nurkeı – elordadaǵy K.Baıseıitova atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń ánshisi. Jaqynda ol Túrkııada ótken halyqaralyq baıqaýda jeńimpaz atandy. Bizdiń ánshimen áńgimemiz osy baıqaýdan órbigen edi.
– Byltyr Erevanda ótken úlken halyqaralyq baıqaýda baǵym janyp, 1-shi oryndy ıelengen bolatynmyn, – dep bastady áńgimesin Roza Nurkeı. Sodan Tbılısı konservatorııasynyń dırıjeri Baadýra Samadashvılıdiń kózine túsip, Túrkııaǵa shaqyrǵan sol bolatyn. Biz Túrkııaǵa eki ánshi bardyq. Áriptesim Gúljanat Sapaqova ekeýmiz de laýreat atanyp, jaqsy kóńil-kúımen qaıttyq. Baıqaýdy túrikter men grýzınder uıymdastyrdy. Skrıpka, pıanıno jáne ánshilik atalymy boıynsha 100 shaqty ónerpaz qatystyq. Kez kelgen baıqaýdyń deńgeıin qazylar quramy anyqtaıdy emes pe? Bul jerde Baadýra Samadashvılı (Grýzııa), Nıno Katamadze (Túrkııa), Davıda Ber (AQSh), Shırel Dashevskıı (Izraıl) syndy árqaısysy óz salasynda álemdik deńgeıde tanymaldyqqa qol jetkizgen tulǵalar qazylyq jasady.
Ánshilerge tek qana úlken-úlken arııalardy oryndaý kerek degen talap qoıyldy. «Madam Batterflıaı» operasynan Chıo-Chıo-san, «Bogemadan» Mımı, «Ernanı» operasynan Elvıra, «Paıasy» operasynan Nedda balladalaryn oryndadym. Mundaı úlken dúnıelerdi oryndaý úshin úlken daıyndyq kerek. Jaqsy kóńil-kúımen oralýymyzdyń taǵy bir syry – Ierýsalımde ótetin halyqaralyq baıqaýǵa shaqyrý aldyq.
– Sózińizge qaraǵanda, baıqaýlarǵa jıi qatysatyn sııaqtysyz...
– Osy ýaqytqa deıin on bes shaqty baıqaýǵa qatystym. Baıqaý degenimiz syn ǵoı, synnan súringen, 1-shi kezeńnen óte almaı qalǵan kezder de boldy. Biraq taýym shaǵylyp, jasyǵan emespin. О́ıtkeni, teatrda jumys kóp. Aı saıyn ótetin spektaklder bar. Partııalardy jattaımyz. Soǵan daıyndalý kerek. Sońǵy jyldary jeke konsertter berip júrmin. Qazaqstandaǵy Reseı elshiliginde bes ret – Pýshkınge, Chaıkovskııdiń eki júz jyldyǵyna, neapolıtandyq ánderge, ıtalıandyq ánderge jáne 37 jyly atylyp ketken kompozıtorlarǵa arnap jeke konsertter ótkizdim. О́skemende án saldym, egemendiktiń 20 jyldyǵyna arnalǵan jeke án keshim ótti. Oǵan qosa ara-arasynda teatrdyń da gastroldik saparlary bar. El ishin aralaımyz, sırek bolsa da TMD memleketterine gastroldik saparǵa shyǵamyz. Ánshi osynyń bárine daıyndalýy kerek. Ýaqyt tappaı qınalyp jatamyz. Sondaıda baıqaýlar týraly oılaýǵa murshań bolmaıdy. Al keıde qazylardyń bura tartyp ketetin kezderi de bolady. Mysaly, 2007 jyly Neapolde ótken baıqaýda úsh kezeńnen oıdaǵydaı óttim. Biraq, ózimdi júldegerler arasynan tappaı qaldym. «Nege bulaı boldy?» dep jáne suraǵan joqpyn. О́z-ózińdi damytý, kásibı turǵydan shyńdalý aýadaı qajet ánshige.
– Teatr sahnasyndaǵy repertýaryńyz týraly aıta ketseńiz.
– «Madam Batterflıaıdan» – Chıo-Chıo-san, «Bogema» operasynan – Mımı, «Otella» operasynan – Dezdemona, «Evgenıı Onegınnen» – Tatıana, «Verterden» – Sofııa, «Fıgaronyń úılenýinen» – Grafınıa, oǵan qosa otandyq operalardan Qamar sulý, Ajar, Qyz Jibek, Qarlyǵash, Dúrııa rólderin oınaımyn. K.Baıseıitova atyndaǵy opera jáne balet teatrynda eńbek etken on úsh jylda somdaǵan rólderim osylar. Bulardyń bári de janyma jaqyn beıneler. Áıtse de sonyń ishinde maǵan eń jaqyn beıne – Chıo-Chıo-san. Osy obrazdy ózimshe somdaımyn degen nıetpen kóp ter tóktim. 2007 jyly Italııaǵa baryp taǵylymdamadan óttim. Sol kezde bul partııany damyttym, jańarttym desem bolady. Japonııada «Madam Batterflıaı» atty baıqaý bar. Sonyń kezekshi konsertmeısteri Rıchard Barker degen kisini Italııada oqyp júrgenimizde sheberlik synybyn ótkizýge shaqyrdy. Men óz partııamdy sol kisige tyńdattym. La Skalanyń konsertmeısterine de tyńdattym. Osy partııa boıynsha sol kisilermen kóp jumys istedim. Astanaǵa kelgen soń bul partııany «Metropolıtenniń» dırıjeri Kerolaın Ýılsonmen birge oryndadym. Iаǵnı, operaǵa sol dırıjerlik jasady. Chıo-Chıo-san – operadaǵy baǵyndyrýyń kerek úlken bir beles syndy partııa. Úsh saǵat boıy tikesinen tik turyp án shyrqaýyń kerek. Ol úshin tek óner turǵysyndaǵy daıyndyq qana emes, fızıkalyq ta daıyndyǵyń jaqsy bolýy qajet. Shynyn aıtqanda, osy partııany jańartý barysynda ózimniń de ónerge degen kózqarasym túbirinen ózgerip ketti. О́nerden, ánnen shabyt alýdyń, ózgege qýanysh syılaýdyń mán-maǵynasyn tereń túsindim dep esepteımin.
– Ánshi bolý balalyq armanyńyz ba edi? Operaǵa qalaı keldińiz?
– Rasyn aıtqanda, Keńes Odaǵy tusynda tárbıelengen, bilim alǵan oqýshylardyń barlyǵy da sabaqtan tys ýaqyttaryn bosqa ótkizbeıtin, túrli úıirmelerge qatysyp, boılaryndaǵy qabiletterin shyńdaıtyn. Men horda án aıtatynmyn. Bala jastan ánge jaqyn bolǵanymmen, Arqalyq mýzyka ýchılıshesin dırıjer mamandyǵy boıynsha bitirdim. Sol ýchılıshede Vıktor Petrovıch Aırıh degen ustazymyz boldy. О́zi meniń daýsymdy jaqsy baǵalap, «seniń opera aıtatyn daýsyń bar. Dırıjerlikti tasta. Almatyǵa konservatorııaǵa bar», dep aqyl berdi. Oqýdy tastap ketkem joq. Biraq, bitirip, qolyma dıplomdy alǵan soń, Almatydaǵy konservatorııaǵa túsýge bel baıladym. Sóıtip, Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııanyń «jeke án salý» fakýltetine oqýǵa tústim. Ustazym – Shahmardan Ábilov. Án aıtýdyń qyr-syryn sol kisiden úırendik. Stýdent kezimde Qurmanǵazy atyndaǵy orkestrmen án aıtyp júrdim. Dırıjeri Aıtqalı Jaıymov edi. Ol kisi «balam daýsyń jaqsy eken» dep talaı konsertterge qosty. Qazir oılap otyrsam, sol sátterdi baǵalaı bilmeppin. Men oqý oqyǵan 1993-99 jyldar naryqtyń eń bir qıyn kezeńderi edi. Maqsatymyz – qaıtsek te dıplom alý. Sol kezderde anam ómirden ótti. Qatty qınaldym. 2000-shi jyly konservatorııany bitirgende «qaıda baramyn» degen suraq turdy aldymda. Ustazym Shahmardan aǵa «Astanada jańadan Baıseıitova atynda teatr ashylyp jatyr. Eliń ǵoı, sol jaqqa bar», – dedi. Aqyry ne kerek, osynda kelip, teatrǵa jumysqa ornalastym, bir jaǵynan Mýzykalyq akademııanyń assıstentýrasynda oqydym. Bul jerde aǵa retinde de, ustaz retinde de kóp kómektesken, bilmegenimdi úıretken kisi – Kenjeǵalı Myrjyqbaev. Mine, osy on úsh jyldan beri opera jáne balet teatrynda eńbek etip kelemin. Osy kúnderde adam óziniń janyna jaqyn nárseden báribir qashyqtaı almaıdy eken dep oılaımyn. Men de aınalyp kelip ánshilik ónermen tabystym.
– Teatr qabyrǵasynda júrgenime on úsh jyl boldy dedińiz. Bul kóp ýaqyt emes, az deýge de kelmeıdi. Al tyndyrǵan isterińizben ólshesek...
– Árbir opera ánshisiniń armany – Italııaǵa baryp oqý. О́ıtkeni, Italııa operanyń otany. Múmkin, qazirgi kezde Italııada oqý tańsyq emes shyǵar? Biraq biz konservatorııada oqyp júrgen 70-jyldary Juldyz Baımoldına men Amangeldi Sembınniń, 80-shi jyldary Jámıla Baspaqovanyń Italııada oqyǵanyn estigenbiz. Sondaı sanaýly adamdar ǵana Italııaǵa barýǵa múmkindik alǵan. Sol kezde «shirkin-aı, biz de barsaq qoı» dep armandaýshy edik. Meniń bul armanym 2007 jyly oryndaldy. Memlekettik baǵdarlama boıynsha Italııaǵa eki aı oqýǵa bardyq. Italııandyqtar ózderi kelip, daýystarymyzdy tyńdap kórip, 10 ánshini tańdap aldy. Onyń jeteýi er daýysty, úsheýi áıel daýysty ánshiler edi. Sol ýaqytta álemniń aldyńǵy qatarly konsertmeısterlerinen, pedagogtarynan, dem muǵalimderi men dıksııa muǵalimderinen dáris aldyq. Bul meniń ómirimdegi eń bir aıshyqty kezeń boldy desem, artyq aıtqandyq emes. Kóptegen arııalarmen jumys istedim. Olar daýysqa kirpııazdyqpen, asqan talǵammen qaraıdy. Daýysty aıalaı biledi. Qazaqstannan ánshiler barǵanda «daýystary qandaı keremet» dep tańǵalǵandaryn kórdik. Biraq bizge kóp úırený kerek. О́ıtkeni, tilge, vokaldyq tehnıkaǵa baılanysty kóp aıyrmashylyqtar bar. Osy eki aı keremet tabysqa jetkizbese de, «ary qaraı qalaı aıtý kerek» degen turǵyda úlken oı saldy. Jeke maǵan qatysty aıtqanda óz-ózime degen senim paıda boldy. Keıbir partııalardy jaqsartý, durys aıtý kerek degen pikir qalyptasty. О́nerge degen kózqarasym túbirimen ózgerdi. Eń úlken jetistigim osy.
– Bir partııany alyp shyǵý úshin qansha ýaqyt daıyndalasyz?
– Bizge jarty jyl buryn aıtady. Notalardy beredi. «Osyndaı ýaqytta rejısser keledi, soǵan deıin daıyn bolyńdar» degen talap qoıylady. О́zim bir partııany alyp shyǵý úshin úsh aıdan jarty jylǵa deıin daıyndalamyn. Bizdegi 20 shaqty qoıylymnyń eýropalyq jartysyn qoıǵan álemdik deńgeıdegi ataqty rejısser Iýrıı Aleksandrov. «Toska», «Aıda», «Fıgaronyń úılenýi», «Madam Batterflıaı» syndy úlken dúnıelerdiń barlyǵy osy kisiniń qoıylymymen jaryqqa shyqty. Mysaly, Aleksandrov bir spektakldi qoıý úshin úsh aptaǵa keledi. Bizge tańerteńnen qara keshke deıin bir ret te úzilis bermeıdi. Esesine onyń qoıylymdaryn kórermen óte jaqsy qabyldaıdy. Biz bul rejıssermen teatr ashylǵannan beri birge jumys istegenbiz. Teatrdyń endigi jaǵdaıy bizdi qatty alańdatady...
– Rasynda da elordadan jańa opera jáne balet teatry ashylǵan soń on úsh jyldyq tarıhyna qaramaı kóne mekemege aınalyp shyǵa kelgen K.Baıseıitova atyndaǵy teatrdyń qazirgi ahýaly qandaı? Qoıylymǵa daıyndyq, partııa jattaý, konsert berý syndy jumystar toqyrap qalǵan joq pa?
– Iá, solaı deýge bolady. Bizden biraz adam jańa teatrǵa aýysyp ketti. Degenmen, 230 adam ári-sári kúı keship júr. Olar teatr ashylǵannan kele jatqan mamandar. Qyrkúıek aıynda qalǵan on ánshiniń tórteýin qaıtadan tyńdap, stýdent retinde jumysqa qabyldanasyńdar degen. Sonyń ishinde men de barmyn.
– Stýdentti jumysqa qabyldaýshy ma edi?
– Ony ózimiz de túsinbedik. Áli eshqandaı kelisimshartqa qol qoıǵan joqpyz. Bir túsingenimiz – biz áli oqýymyz kerek eken. Osy jaǵdaı tipten qyzyq boldy. «Stýdent» atanǵan bizder «Toska», «Aıda», Chıo-Chıo-san syndy eń úlken partııalardy aıtyp júrgen ánshilermiz. Al eski teatrda spektaklderge qatyspaǵan, esesine konsertterde birdi-ekili popýrrı aıtyp kózge túsip qalǵan keıbir ánshiler jańa teatrdyń bas ánshileri bolyp shyǵa keldi. Osy jaǵy bizge túsiniksiz.
– Sirá, K.Baıseıitova atyndaǵy opera jáne balet teatry jabylatyn bolǵany ǵoı.
– Ony ózimiz de bilmeımiz. Biraq, ashylǵannan bastap osy teatrdyń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońyp júrgen adam retinde teatrdyń jabylmaýyn, Kúlásh apaıymyzdyń aty-jóni halyqtyń sanasynan óshpeýin qalaımyn. Biz bul oıymyzdy mınıstr Muhtar Qul-Muhammedke de jetkizgenbiz. Sondaı-aq, jergilikti kórermenderdiń de joǵary bılikke osyndaı ótinish joldaǵanynan habardarmyz. Jazda kelgende ataqty rejısser Iýrıı Aleksandrov ta bizdiń teatrdyń taǵdyryna alańdaıtynyn bildirgen. Ol kisi jańa teatrda «Birjan-Sarany» qoıýǵa kelgende bizben kezdesti. Sonda: «О́zderińdi on úsh jyl boıy tárbıelep edim. Senderge qansha kúsh jumsadym, bilgenimdi úırettim. Senderdiń partııadan partııaǵa óskenderińdi kórip, qýandym. Endi ne boldy?» dep qynjylys bildirdi.
– Qalaı oılaısyz, osy ýaqytqa deıin ánshi retinde óz múmkindigińizdi tolyq asha aldyńyz ba?
– Shyǵarmashylyq izdeniste shek joq qoı. Kóp nárse qarajatqa, densaýlyqqa, uıymdastyrý jaǵyna, túrli qarym-qatynastarǵa táýeldi. Jalǵyz óziń eńbektenseń, kásibı jaǵynan myqty bolǵanyńmen, búkil el tanıtyn ánshi atana almaýyń múmkin. Ánshiniń joly jeńil emes. Sodan da shyǵar, sońǵy kezderi meni ár opera ánshisiniń óz pedagogy, óz dırıjeri, óz pıanısi bolyp, ózara bir-birine qoldaý kórsetip jumys istese, qaıtarymy mol bolar edi-aý degen oı jıi mazalaıdy. О́z basym eń aldymen, ánshiniń repertýary baı bolýy kerek dep esepteımin. Repertýardy baıytýdy, izdenisti eshýaqytta toqtatqan emespin. Spektakldegi partııalardy oryndaý bir bólek te, romanstar aıtýdyń jóni basqa. Sońǵy jyldary osyǵan qatty kóńil bólip, romanstarmen de aınalystym. Qazir repertýarymda júzden astam romans bar.
О́ner adamy úshin eń bastysy – kórermenniń kóńilinen shyǵý, halyqtyń qurmetine bólený. Ondaı sátter óz basymda da boldy. Tipti birde aldyńǵy qatarda otyrǵan bir qart ájeniń qolyndaǵy júzigin sheship: «Balam, rıza boldym, óneriń órge júze bersin», dep maǵan usynǵany bar. Osydan artyq ónerge qandaı baǵa kerek.
Áńgimelesken
Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA.