Iá, atalǵan basylymdardyń tarıhy qazaq halqynyń aýmaly-tókpeli, talaıly ǵumyrymen taǵdyrlas. Ataýy san márte ózgerse de, úzilmeı shyǵyp kele jatqanyna bir ǵasyrǵa jýyqtaǵan bul basylymdardyń betinde talaı ult zııalylarynyń úkili úmiti, asqaq armany, elge qyzmet etsem degen maqsat-múddesi kórindi.
Iá, atalǵan basylymdardyń tarıhy qazaq halqynyń aýmaly-tókpeli, talaıly ǵumyrymen taǵdyrlas. Ataýy san márte ózgerse de, úzilmeı shyǵyp kele jatqanyna bir ǵasyrǵa jýyqtaǵan bul basylymdardyń betinde talaı ult zııalylarynyń úkili úmiti, asqaq armany, elge qyzmet etsem degen maqsat-múddesi kórindi.
Búgingi «Oral óńiri» men «Prıýrale» gazetteriniń alǵashqy sany «1918 jyly 17 qarashada Astrahan gýbernııasyna qarasty Bókeı oblysy keńesiniń organy retinde «Habar-Izvestııa» degen ataýmen qazaq jáne orys tilderinde jaryq kórgen. Onyń redaktory, ishki ordalyqty basqarýshy oblystyq kindik (ortalyq) komıtet tóraǵasy S.Mılıýtın edi. «Habar-Izvestııanyń» 1918 jyldyń sońyna deıin 31 nómiri shyqqan. Reseı Federasııasynyń Máskeý jáne Sankt-Peterbýrg arhıvterinen atalmysh gazettiń túgelge jýyq sanyn taýyp, kóshirmesin aldyq.
Gazet 1919 jyldyń 1 qańtarynan bastap «Kırgızskaıa pravda» – «Qazaq durystyǵy» degen ataýmen shyǵa bastapty. Bul gazette de redaktor retinde S.Mılıýtınniń famılııasy júr. Biraq gazet maqalalaryna jáne zertteýshi ǵalymdardyń eńbekterine qaraǵanda, basylym jumysyna sol kezdegi asa kórnekti qazaq zııalylary S.Meńdeshev, M.Kókebaev, Ǵ.Qarash, Ǵ.Musaǵalıev, Sh.Bekmuhamedov, H.Esenbaev, T.Safıev, I.Meńdihanov, Ǵ.Begalıev, Ǵ.Bókeıhanovtar qatysqan. «Jaıyq Press» JShS tarapynan jasalǵan jumystardyń nátıjesinde Máskeý arhıvterinde saqtalǵan osy basylymnyń tigindisi de búginde elge, Oral qalasyna jetkizildi. Bul rýhanı qundylyqtar tarıhshy mamandardyń nazaryn aýdarady degen oıdamyz.
Kóp keshikpeı joǵaryda atalǵan «Kırgızskaıa pravda» – «Qazaq durystyǵy» degen eki tildegi gazet jabylyp, onyń ornyna bir ǵana qazaq tilinde «Durystyq joly» dep atalatyn gazet shyǵa bastaǵan. Máskeý qalasynyń irgesindegi Hımkı qalasynda, Reseı memlekettik kitaphanasynyń gazet bóliminde «Durystyq joly» gazetiniń de tigindisi saqtalǵan. Bul – Han ordasynda 1919 jyldyń 20 hut aıynan (aqpan) bastap taza qazaq tilinde shyqqan gazet. «Durystyq joly» gazetiniń atyn qoıyp, tusaýyn kesken – belgili qazaq aqyny, aǵartýshy Ǵumar Qarash. Aqynnyń «Durystyq joly» atty óleńi osy gazettiń birinshi sanynda jarııalanǵan.
Búgingi oblystyq gazetterdiń ataýy 1920 jyldan bastap «Qyzyl tý» dep ózgertilip, Oral qalasynda shyǵa bastaǵan. Bul oblys pen gýbernııa ortalyǵy retinde Oral qalasynyń statýsy ábden bekı bastaǵan kez bolatyn. Zertteýlerde «Qyzyl tý» gazetiniń 1925 jylǵy taralymy 1870 bolǵany aıtylady. Al 1926 jyly gazet aptasyna 3 márte shyǵyp, Oral óńirine 2800 danamen taraǵan. Sonymen qatar, gazet qosymshasy retinde «Jastar daýsy» gazeti shyǵarylyp, onyń redaktorlyǵyn K.О́teǵalıev atqarǵan eken. Bul qosymsha gazettiń kótergen negizgi mindeti – jastar baspasyn nyǵaıtý, aýyldaǵy jas tilshilerge baǵyt berip, olardyń sanyn kóbeıtý, jastardy oqýǵa tartý bolǵandyǵy jóninde ǵalym S.Smaǵulova zerttep, zerdeden ótkizgen.
Sol zamannyń tynysyn dál túısiný úshin Oral okrýgtik partııa komıteti men atqarý komıteti jáne kásipshiler keńesiniń organy «Qyzyl tý» gazetinde 1930 jylǵy mamyr-maýsym aılarynda jarııalanǵan keıbir maqalalardyń taqyrybyna nazar salaıyq: «Bóriniń bóltirikteri», «Aýdandaǵy adasýshylar», «Jasyn jasyrǵan», «Bandymen aralas eken», «Eńbekshiler arasynan qýylsyn»... Bir qyzyǵy, osynaý «áshkereleýshi» maqalalardyń bireýinde de naqty avtor joq. Esh dálelsiz, «japtym jala, jaqtym kúıe» stılinde jazylǵan domalaq aryz dersiz. Alaıda, osy hattar aq-qarasy tekserilmeı-aq saıası qýǵyn-súrginniń jeleýine aınaldy. Joǵaryda berilgen gazet maqalalary shyǵyp jatqan tusta basylymnyń tırajy 10400-14200 danaǵa jetken.
Árıne, «Qyzyl tý» gazetin shyǵarǵan ult zııalylary basylymdy barynsha qazaq qoǵamyna paıdaly etýge tyrysqany baıqalady. 1932-1937 jyldary Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynda qyzmet istegen Qajym Jumalıev redaksııa jumysyna belsene aralasqan. Sol kezderi Oral qalasynda bolǵan Qasym Amanjolovtyń óleńderi «Ekpindi qurylys» gazetinde jıi basylǵan. Qasymnyń qalamdas dosy, 1934-1936 jyldary Oral pedınstıtýtynda oqyǵan aqyn Abdolla Jumaǵalıevtiń de gazet tarıhynda orny bar. Aqıyq aqyndardyń 1932-1936 jyldary gazet redaksııasynda qyzmet atqarǵany jónindegi eskertkish-taqta kezinde «Ekpindi qurylys» gazetiniń redaksııasy bolǵan ǵımaratqa – Oral qalasy, Ǵumar Qarash kóshesindegi 14-úıge ornatylǵan.
Hamza Esenjanov, Juban Moldaǵalıev, Hamıt Erǵalıev, Járdem Tilekov, Saǵynǵalı Seıitov sekildi qazaq ádebıetiniń kórnekti ókilderi de alǵashqy qadamdaryn qazirgi «Oral óńiri» gazetinde bastaǵany jóninde aqparat bar.
Búginde «Oral óńiri» gazeti redaksııasynyń foıesinde 1941-1945 jylǵy Uly Otan soǵysy kezinde qalamyn qarýǵa aınaldyryp, urys dalasyna attanǵan bozdaqtardyń qurmetine arnalǵan eskertkish-taqta ornatylǵan. Onda Saǵıt Qudaıbergenov, Aıtjan Qusaıynov, B.Nurǵalıev, J.Qudasov, Ǵ.Qalıev sekildi qalamgerlerdiń esimi jazylǵan.
Al Haber Nurmuhamedov, Bısen Jumaǵalıev, Qosaman Orynbasarov, Ǵalıasqar Qosanov, Rahym Qojahmetov, Ǵubash Jóndibaev sekildi aǵalarymyz maıdannan aman-esen oralyp, gazet redaksııasynda uzaq jyl jemisti eńbek etti.
Oblysta ádebıet pen jýrnalıstıka salasynda qalam terbegen tulǵalardyń «Oral óńiri» gazetine taǵdyryn qospaǵany kem de kem. Qazaq poezııasynyń eń iri ókilderiniń biri Qadyr Myrza-Áliniń alǵashqy týyndylary osy gazet betinde basyldy. Gazet redaksııasynda uzaq jyl qyzmet etken belgili aqyn Janǵalı Nabıýllın 1963 jyly 1 mamyrda «Oral óńiri» degen atpen shyqqan tuńǵysh sanyna kezekshilik etkenin esine alady. Bul gazette qazirgi qazaq ádebıeti men jýrnalıstıkasynyń kórnekti ókilderi Aqushtap Baqtygereeva, Aıtqalı Nárikov, Serikqalı Sharabasov, Rahymjan Otarbaev, Maqsot Izimov, Serikqalı Hasanov, Aleksandr Tasbolatov, Tańatar Tóleýǵalıev, Temir Qusaıyn ár jyldary qyzmet atqarǵan. Gazet redaksııasynda ár kezeńde qyzmet etken ardager aǵa-apalarymyzdyń eńbek joly jónindegi tarıhı derekter men qujattardy «Jaıyq Press» ǵımaratyndaǵy baspasóz murajaıynan kórýge bolady.
Basylymnyń uzaq ǵumyrynda qazaq jýrnalıstıkasynyń talaı maıtalmany «Oral óńiri» gazetine basshylyq jasady. Gazette ár jyldary basshylyq qyzmet jasaǵan redaktorlardyń esimderi men ómir joldary osy mereıli dataǵa arnaıy shyǵarylǵan «Qos basylym tarıhy» atty kitapta jınaqtaldy. Árıne, gazet tarıhy tolyǵymen zertteldi deý qate bolar edi. Mysaly, 1923 jyly (7 oktıabr, jeksenbi) «Qyzyl tý» gazetine redaktor retinde qol qoıǵan Mustambaevty, sondaı-aq, 1930 jyly osy basylymǵa «ýaqytsha jaýapty redaktor» dep qol qoıǵan Nurǵalıulyn anyqtaı almadyq. Bul bolashaqta nazar aýdarylar másele ekeni sózsiz.
1932-1957 jyldar aralyǵynda «Ekpindi qurylys» ataýymen shyqqan basylym 1957-1960 jyldary «Oktıabr týy» ataldy. Al 1963 jylǵy mamyrdan kúni búginge deıin «Oral óńiri» degen atpen shyǵady. Iаǵnı, gazetimizdiń «Oral óńiri» dep atalǵanyna da jarty ǵasyrdan asty.
Gazet 1968 jyly «Qurmet Belgisi» ordenimen marapattaldy. Munyń da ózindik tarıhy bar.
1968 jylǵa deıin gazet tarıhy 1920 jyldan, «Qyzyl tý» gazetinen bastalyp júrdi. Gazet tarıhynyń árige jyljyp, qazirgi dataǵa turaqtanýyna osy basylymda 1949-1955 jyldary basshylyq qyzmet atqarǵan, keıinnen 1960-1971 jyldar aralyǵynda Oral oblystyq partııa komıtetiniń ıdeologııa máseleleri boıynsha hatshysy bolǵan Bısen Jumaǵalıev aǵamyzdyń jáne ardager jýrnalıst, osy gazette uzaq jyl jumys jasaǵan Ǵubash Jóndibaev aqsaqaldyń eńbegi sińgenin aıta ketsek deımiz.
Taǵy bir aıtaıyn degenimiz, gazet tarıhyn odan árige tartatyn da tarıhı derek joq emes. Olaı deýimizge sebep: Máskeý qalasynan ákelingen «Izvestııa» – «Habar» gazetiniń alǵashqy sanynda arab árpimen qazaqsha jazylǵan mynadaı habarlandyrýǵa kózimiz tústi: «Protokol №112. Baspasóz taratý isiniń ilgerilep, jemisti hám paıdaly bolýy úshin oblystyq kindik komıtet qaýly jasady: Astrahannan kelgen jańa baspahana men Han ordasyndaǵy «Uran» baspahanasyn birge qosyp, qyzmet ettirýge hám ol baspahanany basqarý isin joldas Vygdorshıkke tapsyrýǵa. Oblastnoı kindik komıtet».
«Izvestııa» – «Habardyń» alǵashqy sanynda (1918 jylǵy 17 qarasha), birinshi bette basylǵan bul qujat jańa basylymnyń Han ordasynda burynnan qyzmet etken «Uran» gazetiniń negizinde ashylǵanyn málimdeıdi.
Osy jerde bir oı keledi: «Izvestııa» – «Habar» gazetiniń alǵashqy sandaryn taýyp, ákelgen azamattar onyń birinshi betindegi «hattamany» – «Uran» gazeti týraly derekti de kórgeni anyq. Nege endeshe basylym tarıhyn budan da ári jyljytyp, 1917 jyldan shyqqan «Uran» gazetinen bastamasqa? «Uran» gazeti týraly derekterdi izdestire júrip, KSRO-nyń kúrkirep turǵan 1950-jyldary «Uran» gazetiniń nege «umyt qalǵanyn» túsindik. Bar másele – «Urandy» uıymdastyrǵan azamattardyń 1917-1918 jyldary bolshevıktik ıdeıaǵa emes, qazaqtyń qanyna jaqyn Alash qozǵalysyna búırek burǵanynda eken.
Tarıhshy Isataı Kenjálıev «zertteýshige qaterli» degen «Uran» gazetine qoıǵan «dıagnozy» sol zamannyń kóp shyndyǵy der kezinde ne sebepti aıtylmaǵandyǵyn dál túsindiredi. Árıne, ol úshin eshkimdi synap, kinálaýdyń qajeti de joq. «Jaıyq Press» JShS Almaty, Máskeý men Sankt-Peterbýrg muraǵattaryna suraý salyp, «Uran» gazetin izdestirýde. Belgili ǵalym Maqsat Táji-Murat Almatydan gazettiń birqatar nómiri tabylǵandyǵy jóninde qýanyshty habar jetkizdi. Mine, osylaısha, zamana dóńgelegi shyr aınalǵan alasapyran kezeńde Alash arystary shyǵarǵan gazettiń deregi shyǵyp, kóshirmesi qolǵa tıip otyr.
«Oral óńiri» gazetiniń redaksııasy 1958-1984 jyldar aralyǵynda Oral qalasyndaǵy áıgili Karev úıiniń úshinshi qabatynda boldy. 1984 jyldyń kúzinde arnaıy salynǵan ǵımaratqa – Baspasóz úıine kóshti. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy jekeshelendirý naýqanynda ǵımaratynan aıyrylyp qalǵan redaksııa 2006-2009 jyldary kóp qıyndyqty az kórmedi. 2009 jyly naýryz aıynda sol kezdegi oblys ákimi Baqtyqoja Izmuhambetovtiń qoldaýymen qazirgi ǵımaratqa turaq tepti. Sol jyly oblystyq «Oral óńiri» jáne «Prıýrale» gazetteri óz baspahanasynan basylyp shyǵa bastady.
2003 jyly Batys Qazaqstan oblystyq «Oral óńiri» jáne «Prıýrale» gazetteri «Jaıyq Press» JShS-ine birigip, osydan bylaı tek shyǵarmashylyq qyzmetpen aınalysty. Barlyq jumystar jańa seriktestiktiń quzyryna ótti. Bul reforma óz jemisin berdi dep tolyq aıtýǵa bolady. Búginde «Jaıyq Press» JShS – Qazaqstannyń batys ólkesindegi úlken medıakorporasııa dárejesine jetti. Quramynda 2 oblystyq, 11 aýdandyq gazet, zamanaýı baspahana, aqparat agenttigi, saıty, túsirý toby, materıaldyq-tehnıkalyq bazasy bar «Jaıyq Press» ujymy áý bastaǵy Alash arystarynyń amanatyna adaldyq tanytyp keledi.
Qazbek QUTTYMURATULY,
jýrnalıst.
ORAL.