Qazaq boks sporty tarıhynda bir otbasynan shyqqan aǵaıyndy sportshylar kóp emes. Olardyń basynda aǵaıyndy Mahmut jáne Maqsut Omarovtar turǵany anyq. Bulardyń bapkeri – qazaq boksynyń atasy Shoqyr Bóltekuly. Aǵaıyndylardyń úlkeni – Mahmut Qazaqstannyń birneshe dúrkin chempıony atanýmen qatar, 1947 jyly KSRO chempıonatynyń qola, Búkilodaqtyq «Dınamo» erikti sport qoǵamy birinshiliginiń kúmis júldegeri atansa, inisi Maqsut 1957 jyly kúlli Odaq chempıonatynda qola medalǵa qol jetkizip, 1959 jyly ótken KSRO Halyqtary spartakıadasynda kúmis júldege ıe boldy.
Al biz bul joly aǵaıyndy boksshylar Mereı jáne Meıirim Aqshalovtar jaıly sóz qozǵamaqpyz.
Asyldyń tuıaqtary
Aqshalovtardyń týǵan jeri – burynǵy Semeı oblysynyń Aıagóz aýdanyndaǵy Myńbulaq aýyly. Ákesi Tólegen Keńes zamanynda sovhozdyń mashınasyn júrgizgen qarapaıym sharýa adamy ári aǵaıynǵa qaıyrymdy, aq-adal jandardyń soıynan bolsa, anasy Ǵalıba aýyldyq keńestiń hat-shotyn retteıtin maman bolǵan.
Áýletti stalındik súrgin qatty shaıqapty. 1928 jylǵy baılardyń mal-múlkin tárkileý naýqany kezinde sholaq belsendiler Aqshaldyń týǵan aǵasy Baıjannyń dúnıesin tartyp alyp, ózin ońtústikke jer aýdaryp jibergen. Aqshaldyń Nuǵman degen balasy qalǵan aǵaıyndaryn shubyrtyp, ashtyq jyldary Aıagóz jerine aýyp kelgen. Sóıtip, Myńbulaq mańyndaǵy taý-tasqa taraı tyǵylyp, jan saýǵalaǵan. Nuǵmannyń Nursultan deıtin balasynan Tólegen týady. Al Tólegenniń balalary bizdiń keıipkerlerimiz – Mereı men Meıirim. Joǵaryda jer aýdarylǵan Baıjannan qazaq jýrnalıstıkasynyń qara jorǵasy Sapar Baıjanov taraıdy.
Qalıevtiń qamqorlyǵy
Mereı Tólegenuly 1995 jyly qońyr sómkesin arqalap, alǵash ret Myńbulaqta mektep tabaldyryǵyn attaıdy. Bul bir jýannyń jińishkerip, jińishkeniń úzilip turǵan shaǵy-tyn. Eldi jabaıy naryqtyń jal-jal tolqyny aǵashtyń aq jańqasyndaı alaı-bulaı úıirip, jan-jaqqa shashyp jatqan. Mereı ekinshi synypqa kóshken jyly Aqshalovtar otbasy Temirtaý qalasynda turatyn Nursultan atalarynyń inisi Nurıslamdy qara tartyp, kóship keledi. Jańa orta, jat tynys. Qala tirligi bala Mereıdi bylaı qoıyp, otaǵasy Tólegen men otanasy Ǵalıbaǵa da ońaı tıgen joq.
Bir jyldan soń aǵasy Nurıslamǵa rahmetin aıtap, ózderi úırengen Semeıge atbasyn burady. Qaladaǵy №21 orta mektepte oqýyn jalǵastyrǵan Mereı besinshi synypqa kóshken jyly, naqtyraq aıtqanda, 1999 jyldyń 2 qyrkúıeginde mektep ishinde boks úıirmesin júrgizetin Qurman Qalıev deıtin aǵasyna baryp, «meni de boksqa úıretińizshi?» dep qolqa salady. «Salmaǵyń qansha?». «Bilmeımin».
Qurman Qalıev negizi mektepte muǵalim emes. «Romat» atty dári-dármek satatyn kompanııa qyzmetkeri. Tek óziniń ynta-yqylasy boıynsha sportqa beıim jas balalardy aptasyna úsh ret kelip boks ónerine tárbıeleıdi. Onysyna bir tıyn pul almaıdy. Halyqaralyq tilmen aıtqanda, volonter. Qazaqsha aıtqanda, istegen eńbegi úshin aqy almaıtyn qudaıǵa qaraǵan adam.
Osy Qurman aǵasy boz taldyń japyraǵyndaı qıylyp turǵan kishkentaı ulǵa qarap bir kúlip aldy da, «kele ǵoı» degeni. Mereı osylaı boks qolǵabyn kıgen. Kıgeni bylaı tursyn, qolǵaby óziniń basynan úlken. Sodan al kep bokstas. Qurman, ásili, ataqty bapker nemese dańqy shyqqan boksshy bolmasa da, boks sportynyń alǵashqy álippesin jaqsy biletin adam. Áıtpese qur judyryqtasýdan eshteńe shyqpaıdy. Shyn máninde, Mereıdiń baǵyn ashyp, úlken sportqa tusaýyn kesip attandyrǵan tulǵa osy – Qurman aǵasy.
Bir boıyna kóp qasıet toǵysqan bala
Sodan 1999 jyl aıaqtalyp, jańa ǵasyrdyń basy – 2000 jyldyń qańtar aıynda jasóspirimder arasynda Semeı qalalyq birinshiligi bastalady. 34 kılo salmaq dárejesinde óner kórsetken Mereı chempıon. Qolynda tabaqtaı dıplom, moınynda jarqyraǵan altyn medal úıge kirip kelgen aǵasyna meıirlene qaraǵan jeti jasar inisi Meıirim «oıbaı, men de boksshy bolaıyn» demesi bar ma? Ata-anasy jetkinshektiń qylyǵyna kúlgen de qoıǵan. Qaıdan bilsin, arada alty jyl ótkende Mereıdiń izin basqan Meıirim menmundalap atoı salyp, alashtyń áleýetti boksshysyna aınalaryn...
Aı sanap emes, kún sanap ósetin ertegidegi Alpamystaı boks ónerin tez úırengen Mereıge ustazy Qurman: «Mereıjan, senen bolashaqta talantty boksshy shyǵady, meniń jetkizgen jerim osy, ári qaraı ózińdi ushtaýǵa oqý-toqýym jetpeıdi...», dep qolynan jektep Astana qalasyndaǵy Qajymuqan atyndaǵy sporttaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternatqa alyp keledi. Bul 2002 jyldyń kúzi bolatyn. Osy joldardyń avtory sol kezde Qajymuqan mektebinde ádisker-ıdeolog bolyp jumys isteıtin. Mindetim: oqý isi jónindegi orynbasarmen birge oqýshylardyń sabaq úlgerimin qadaǵalaý jáne tárbıelik máni zor kezdesýler uıymdastyrý. Aıtaıyn degenim, Mereıdiń mektep-ınternatqa kelgen keziniń kýásimin jáne oqý úlgerimi jazylǵan tabelderin qarasam, bir tórt joq, kileń bes. «Iаpyrmaı, myna bala sport qýmaı, ǵylym qýsa jarar edi, munda kelip ne sport, ne oqý joq, jarty jolda qalar ma eken», dedim ishteı.
Mereıdiń taǵdyry biz oılaǵandaı bolmady. Sabaǵyn da beske oqydy, sporttan da alǵa shyqty. Fotosy qurmet taqtasynyń basynda turdy. Bir kúni mektep-ınternat basshysy Qydyrbek Rysbekulynan «osynda oqyp jatqan 240 balanyń ishinen kimnen úlken úmit kútesiz?» dep suradym. Qydyrbek esh oılanbastan «Mereı Aqshalovtan» dep kesip aıtty. «Nelikten?» dedim. «Onyń bir boıyna: adaldyq, ıman, bilim, aqyl, kishipeıildik, tabandylyq qasıetter toǵysqan bala», dedi.
Sonymen 2002 jyldyń kúzinde mektep-ınternatqa kelgen Mereı, 2006 jyly men basqa jumysqa aýysyp jatqanda, Marokkoda ótken kadetter arasyndaǵy birinshilikten álem chempıony atanyp keldi. 2008 jyly Astanada ótken Prezıdent kýbogynyń fınalynda kishigirim sensasııa jasap, Afıny Olımpıadasynyń qola júldegeri Serik Eleýovten basym tústi de, Beıjiń Olımpıadasyna joldama aldy.
Osylaı qanaty qataıǵan bozbala 2010 jyly AQSh-ta ótken áskerıler arasynda ótken álem chempıonatynda altyn medal jeńip aldy. Odan soń eki-úsh jyl «Astana arlandary» sapynda óner kórsetip, 2012 jylǵy Qazaqstan birinshiliginde 64 kılo salmaqta el chempıony atandy. Kelesi 2013 jyly Amman qalasynda ótken Azııa birinshiliginde top jardy. Osy ekpinmen 2013 jyly Almaty qalasynda ótken Álem chempıonatynyń fınalynda kýbalyq tarlan Iаsnıelıa Toledony utyp, altyn tuǵyrǵa kóterildi. Kelesi jyly sportty doǵardy. Qazir Nur-Sultan qalalyq Balalar men jasóspirimderge arnalǵan sport mektebin basqaryp otyr.
Mereı – meniń kýmırim
Joǵaryda jylt etkizip aıttyq, Mereı aǵasynyń alǵashqy jeńisin kórip, kóńiline shýaq uıalaǵan Meıirim Tólegenuly Nursultanov boks qolǵabyn kııýge asyǵady. Alty jasynan bastap ózi oqyǵan Semeıdegi №21 orta mektepte Azamat Saıyn aǵasynyń qol astynda jattyǵa bastaıdy. Mereıdiń aıtýyna qaraǵanda, Meıirim boksshy bolady degen oı eshkimde bolmapty. О́skenge deıin «boksty ermek qyla tursyn» degen maqsatpen oıyn balasyn úıirmege jiberip qoıyp, árkim óz jaıynda júrip jatqan.
Biraq Meıirimde boksqa degen ıkem baryn aldymen aǵasy Mereı baıqaıdy da, 2006 jyly ózi oqyp júrgen Qajymuqan atyndaǵy mektep-ınternatqa alyp keledi. Mereıdiń óz sózimen aıtsaq, «Meıirimdi mektep-ınternatqa boksshy bolsyn dep emes, ómirdiń ashy-tushysyn úırensin, ata-anadan alys júrip, óz betimen jan baǵýǵa ádettensin» degen nıetpen ákelgen. Qyzyq bolǵanda, Meıirim «Halyqaralyq dárejedegi sport sheberi» ataǵyn Mereıden buryn qorǵady. 2010 jyly Tegeranda (Iranda) bokstan jastar arasynda HIH Azııa chempıonaty ótetin bolyp, oǵan federasııa ekinshi quramdy atandyrady. Osy toptyń ishine bapkerler «tájirbe jınap qaıtsyn» degen nıetpen jas boksshy Meıirimdi de qosyp jiberedi.
Azııa birinshiliginde 64 kılo salmaq dárejesinde óner kórsetken Meıirim Nursultanov áýeli mońǵoldyń gúrzi judyryqty boksshysy Batjargal Batdorıjıdy 9:0 esebimen esinen tandyra sabaıdy. Shırek fınalda taılandtyq Somsak Kýphokkrýdty soqqynyń astyna alady. Tóreshiler ekinshi raýndta jekpe-jekti toqtatyp, taıaq jegen taı boksshysyn Meıirimniń joıqyn shabýylynan áreń arashalapty. Al jartylaı fınalda úndistandyq Harpal Sınghti 10:1 esep aıyrmasymen jeńip, sheshýshi shaıqasta ózbek Akram Mamadjanovty jeńedi. Esep – 4:2. Sóıtip, Meıirim Tólegenuly jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóteriledi. Osy jarysta jastar quramasy jeti júldege ıe bolyp (tórt altyn, bir kúmis, eki qola) jalpykomandalyq esepte birinshi oryndy enshilep, Sary qurlyqtyń boks tarıhyna jańa jol salǵany bar.
Meıirim Nursultanov 2016 jyldan bastap AQSh-ta kásipqoı bokspen aınalysyp júr. Nátıjesi jaman emes. Búginge deıin 14 jekpe-jek ótkizip, barlyǵynda jeńiske jetken. WBC tujyrymy boıynsha AQSh (USNBC) tıtýly jáne IBF tujyrymy boıynsha Soltústik Amerıka chempıony degen ataǵy bar. О́tken jyldyń basynda Meıirim Tólegenuly (13-0, 8 KO) álemdik reıtıngte 8-orynǵa jaıǵasty.
Amerıkalyq WorldBoxingNews saıtynyń redaktory Fıl Djeı Vesti.kz tilshisine bergen suhbatynda: «Qazaqstan boksshysy Nursultanov óte jyldam jetilip kele jatyr. Bul – Egıs Klımastyń bolashaǵy zor aktıvi. Ol barlyq raýndta senimdi judyryqtasady. Úlken syndarǵa daıyn jigit. Kóp ótpeı bul azamat úlken bıikterdi baǵyndyrady degen senimdemin», degen eken. Demek, aman júrse bul balanyń bolashaǵy áli alda dep bilemiz.
* * *
Bul qatarǵa atalas-aǵaıyndy Sápıevterdi de qosýǵa bolady. Úlkeni – Baqtaı Sápıev bokstan 1972 jyly «Dostyq» oıyndarynyń jeńimpazy, 1974 jyly KSRO chempıonatynan qola, 1976 jyly kúmis júldegeri atansa, atalas inisi Serik Sápıev – áýesqoı bokstan Olımpıada chempıony (2012), Barker kýbogynyń ıegeri (2012), álemniń eki dúrkin chempıony (2005, 2007) jáne kúmis (2011), qola (2009) medaldarynyń ıegeri atanǵan aıyryqsha sportshy.
Odan keıin aǵaıyndy Eleýsinovter bar. Úlkeni – Dáýren Eleýsinov 2006 jyly stýdentter arasynda álem chempıony. 2009 jyly Azııa birinshiliginde qola júldeger, Qazaqstannyń birneshe dúrkin chempıony bolsa, inisi – Danııar Eleýsinov Olımpıada (Rıo, 2016) hám álem chempıony (2013), Azııa oıyndary (2010, 2014) men Azııa qurlyǵy (2013, 2015) jarystarynda qos-qostan altyn buıyrǵan talantty boksshy. Bul aǵaıyndylar qazir AQSh-ta kásipqoı boks maıdanynda óner kórsetip júr.