Bizdiń elimizdegi sot júıesiniń damýy táýelsiz Qazaqstannyń joǵary qundylyqtary adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary bolyp tabylatyn demokratııalyq, órkenıetti jáne áleýmettik memleket retinde qalyptasýymen tyǵyz baılanysty deımiz. Bul oraıda osy konstıtýsııalyq zańdylyqtardyń oryndalýy úshin adam quqyn qorǵaý salasynda memleket tarapynan barlyq jaǵdaılar jasalynyp keledi. Endi, mine, atqarylǵan jumystardy qorytyndylaıtyn, alda turǵan mindetterdi belgileıtin Qazaqstan sýdıalarynyń VI sezi de ótedi.
Osy oraıda biz sot júıesiniń qalyptasý kezeńderine baılanysty sot salasynda uzaq ýaqyt jemisti qyzmet etken, táýelsizdik alǵannan keıin elimizdiń elordasy atanǵan Astana qalasy sotynyń alǵashqy tóraǵasy bolǵan, Joǵarǵy Sot sýdıasy qyzmetin atqarǵan Sansyzbek RAIYMBAEVQA jolyǵyp, sot júıesiniń el táýelsizdiginen keıingi jyldardaǵy damý úderisteri týraly áńgimelesken edik.
Bizdiń elimizdegi sot júıesiniń damýy táýelsiz Qazaqstannyń joǵary qundylyqtary adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary bolyp tabylatyn demokratııalyq, órkenıetti jáne áleýmettik memleket retinde qalyptasýymen tyǵyz baılanysty deımiz. Bul oraıda osy konstıtýsııalyq zańdylyqtardyń oryndalýy úshin adam quqyn qorǵaý salasynda memleket tarapynan barlyq jaǵdaılar jasalynyp keledi. Endi, mine, atqarylǵan jumystardy qorytyndylaıtyn, alda turǵan mindetterdi belgileıtin Qazaqstan sýdıalarynyń VI sezi de ótedi.
Osy oraıda biz sot júıesiniń qalyptasý kezeńderine baılanysty sot salasynda uzaq ýaqyt jemisti qyzmet etken, táýelsizdik alǵannan keıin elimizdiń elordasy atanǵan Astana qalasy sotynyń alǵashqy tóraǵasy bolǵan, Joǵarǵy Sot sýdıasy qyzmetin atqarǵan Sansyzbek RAIYMBAEVQA jolyǵyp, sot júıesiniń el táýelsizdiginen keıingi jyldardaǵy damý úderisteri týraly áńgimelesken edik.
– Sansyzbek Ilııasuly, ózińiz sot salasynda uzaq ýaqyt qyzmet atqarǵan sýdıa retinde búgingi tańdaǵy sot júıesiniń ahýaly qandaı dep oılaısyz? Jalpy, elimizdegi kóp jylǵy sot-quqyqtyq reforma ne berdi?
– Táýelsizdikten keıingi jyldary barlyq salada jappaı qaryshty damyǵan elimiz sekildi sot júıesi de damyp, qalyptasyp, jańa bıikterge kóterildi. Al osy sot júıesiniń sapaly ózgeristeriniń bastaýlaryna Qazaqstan Respýblıkasynyń 1995 jylǵy Konstıtýsııasy, el Prezıdentiniń Konstıtýsııalyq zańdy kúshi bar1995 jylǵy 20 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy sottar jáne sýdıalardyń mártebesi týraly» Jarlyǵy jáne ózińiz aıtqandaı, oǵan sot-quqyq reformasynyń memlekettik baǵdarlamasy jatady. Atalǵan zańnamalyq aktilerdiń negizderin tuńǵysh Prezıdentimiz N.Nazarbaevtyń beıtarap jáne ádil sot, quqyqtyq memlekettegi sottyń basty róli, sot tóreliginiń halyqqa qoljetimdiligi, sot júıesiniń ashyqtyǵy men transparenttiligi, sot qyzmetkerleriniń joǵary mártebesi jónindegi quqyqtyq ıdeıalary men kózqarastary quraıdy. Bul ıdeıalardy júzege asyrýǵa belgili zańgerler N.Shaıkenovtiń, I.Rogovtyń, Iý.Kımniń, M.Nárikbaevtiń, Q.Mámıdiń, Q.Súleımenovtiń qosqan úlesteri eleýli.
– Sot qurylysy men sot óndirisi salasyndaǵy júrgizilgen reformalar týraly aıtyp ótseńiz.
– Sot qurylysy men sot óndirisi salasyndaǵy júrgizilgen reformalardyń ótkir pikirtalastar men daýlarǵa da ulasqan kezderi boldy. Olarǵa ádette, BAQ jáne úkimettik emes uıymdar qatysatyn. Mysaly, sottardy taǵaıyndaý jónindegi máseleler Prezıdent N.Nazarbaevtyń tikeleı qatysýymen 1994 jylǵy maýsymdaǵy Zańgerler odaǵynyń konferensııasynda talqylandy.Elimizdiń sot korpýsy ókilderiniń sýdıalardy Qazaqstan Prezıdentiniń taǵaıyndaýy jónindegi pikirleri memleket qurylymynyń parlamenttik nemese prezıdenttik modelderi jónindegi pikirtalasta Prezıdenttik basqarý nysany sýdıalardyń tarapynan keńinen qoldaý tapqanyn kórsetedi.
Sonymen qatar, sýdıalar jalpy jáne aralyq sottardy biriktirý jáne birtutas sot júıesin qurý ıdeıasyn jaqtady. Bul N.Nazarbaevtyń ártúrli sot júıelerin biriktirýdiń artyqshylyqtaryn baǵalaýdaǵy kóregendiginiń aıǵaǵy. Sot bıligin bir organda shoǵyrlandyrý barlyq ister sanattary boıynsha biregeı sot tájirıbesin, sot óndirisiniń standarttaryn, áleýmettik jáne materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etýdiń kóptegen máselelerin sheshýge degen talpynystardy jumyldyrýǵa múmkindik berdi. Batys elderinde mamandandyrý isterdiń jeke sanattaryn qaraý úshin derbes sot júıelerin qurýǵa tirelse, Qazaqstanda mamandandyrylǵan salyq, ıývenaldyq, ákimshilik, qarjylyq sottar tutas sot júıesi sheńberinde quryldy.
– Sottarǵa keıde qysym jasalatynyn ózińiz de jaqsy bilesiz. Osy oraıda joǵary shendilerdiń sottyń is júrgizý úderisterine áser etý joldaryn bógeýdiń jáne sýdıalardyń táýelsizdigin qorǵaýdyń qandaı amaldary qarastyrylýda?
– 2000 jylǵy kadrlar salasyndaǵy jáne birqatar basqa da ókilettikterdi Ádilet mınıstrliginen Joǵarǵy Sot pen jańadan qurylǵan Sottardy uıymdyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý komıtetine berý arqyly sot bıligin atqarýshy bılikten bólý jónindegi sheshim sýdıalardyń táýelsizdigin qorǵaý qajettiginen týyndady. Osy amal arqyly keıbir shendilerdiń sot tóreligin júrgizý prosesine prosessýaldyq emes áser etýge degen talpynystaryna tosqaýyl qoıyldy. Bul turǵydan alǵanda keıingi jyldary Joǵarǵy Sot pen onyń tóraǵasy Q.Mámıdiń sot bıligin nyǵaıtýǵa qosqan úlesi eleýli boldy. Buryn-sońdy bolmaǵan óte kóp is tyndyryldy. Sot tóreligin júrgizýge alqabılertartyldy, qamaýǵa ruqsat berý prokýratýradan sotqa aýysty, keıinnen sot tóreligi ınstıtýty bolyp qaıta qurylǵan, basty maqsaty eki jylda bolashaq sýdıalardy ázirleý bolyp tabylatyn Sot akademııasy ashyldy.
Árıne, ótken jyldar ishinde budan basqa da qomaqty jumystar júrgizildi. Sonyń biri retinde sot aktilerine shaǵymdaný satylaryn jónge keltirý, ıaǵnı artyq sot ınstansııalary qysqartyldy, al isterdi birinshi ınstansııa retinde qaraý aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sottardyń aıryqsha quzyretine jatqyzyldy. Álemdik tájirıbeni eskere otyryp, qadaǵalaý ınstansııalarynyń ókilettiligi eleýli qysqartyldy, prokýratýranyń azamattyq proseske yqpaly azaıtyldy.
Qylmystyq jáne azamattyq ister boıynsha tolyqqandy apellıasııany kirgizý qoǵam ómirindegi mańyzdy oqıǵaǵa aınaldy. Apellıasııalyq ınstansııalar dástúrli tekserýshilik ókilettikterden alastatyldy, aýdandyq sottardyń jibergen qatelikteri men kemshilikterin isti qaıta qaraýǵa jibermeı-aq belsendi túrde tikeleı túzete bastady. Bul isti qaraýdy orynsyz sozbalaýǵa tosqaýyl qoıyp, ony túbegeıli sheshýdi tezdetti. Apellıasııalyq shaǵymdar men narazylyqtar boıynsha isterdi oblystyq sottardyń sýdıalarynyń jeke qaraýy, olardyń qaralǵan istiń sapasyna jaýapkershiligin arttyrýmen qatar, ózderiniń prosessýaldyq quzyretterin belsendi paıdalanýyna múmkinshilik týǵyzdy. Apellıasııalyq sotqa aýdandyq sottyń dáleldemelerdi zerdeleý men baǵalaý kezindegi barlyq ókilettiligin berý, sot aktisiniń sapasyn apellıasııa ınstansııalarymen qamtamasyz etýge jol ashty.
– Mundaı talaptardan keıin sot júıesinde qandaı ózgerister boldy?
– Árıne, osyǵan oraı keıingi jyldary Qazaqstanda sottar azamattardyń quqyqtar men zańdy múddelerin qorǵaýdyń shynaıy ınstıtýttaryna aınaldy. Sottar úshin jabyq taqyryptar joǵaldy. Áleýmettik, iskerlik salalardaǵy, sharttyq jáne eńbek qatynastaryndaǵy san alýan daýlar men shıelenister sot prosedýralary sheńberinde sheshile bastady. Mysaly, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń ortasynda áleýmettik tebirenisti jáne shıelenisti qozdyrýǵa qaraǵandylyq shahterlardyń ereýilderi, terrıtorııalyq tutastyqty jáne egemendikti buzýǵa baǵyttalǵan Jetisý, Oral, soltústik kazaktarynyń jáne belgili saıası partııalar men birlestikterdiń áreketteri eleýli áser etti. Atalǵan árbir shıelenis táýelsiz memlekettiń taǵdyryna qater týǵyzdy. Tek qana, zańdy, dáleldi, nanymdy sot sheshimderi ǵana olardyń kóbine núkte qoıýǵa múmkinshilik berdi. Sondyqtan, sot júıesi Qazaqstan memlekettiliginiń qalyptasýy men nyǵaıýyna óz úlesin qosty dep aıtýǵa tolyq negiz bar dep sanaımyz.
– Al myna mamandandyrylǵan ekonomıkalyq sottar júıesin qurý elimizge qandaı nátıjeler ákeldi?
– Mamandandyrylǵan ekonomıkalyq sottardyń júıesin qurý elimizde sharýashylyqaralyq baılanystardy nyǵaıtýǵa múmkinshilik týǵyzdy. Ekonomıkalyq sottardyń zańnamalardy qoldaný tájirıbeleri, sottyq presedentteri, sharýashylyq sýbektileriniń azamattyq, salyq, jer, keden jáne bank zańdarynyń normalaryn birkelki túsinýine, sharttyq mindettemelerdi oryndaýdy qamtamasyz etýdiń zamanaýı tásilderin qalyptastyrýǵa oń yqpal etti. Buǵan qosa taǵy bir aıtarym, sheteldik ınvestorlar óz qarjylaryn, olardyń kapıtaldaryn saqtaýdy qamtamasyz etýge jáne olarǵa qol suqtyrmaýǵa qabiletti elderge ǵana ákeletinderi jalpyǵa málim. Osy maqsatta sýdıalary aǵylshyn tilin ıgergen, halyqaralyq quqyqty biletin jáne kez kelgen ınvestısııalyq daýdy qaraýǵa múmkindigi zor Almaty qalasynyń qarjylyq ortalyǵynyń mamandandyrylǵan soty quryldy. Osylaısha, Qazaqstan Respýblıkasynyń sheteldik ınvestısııalardy tartýdan kóshbasshy bolýy elimizde zamanaýı halyqaralyq talaptar men standarttarǵa saı táýelsiz sot júıesiniń qalyptasqandyǵynyń dáleli deımiz.
– Jalpy, sýdıalardyń jumysyna narazylyq, qanaǵattanbaýshylyq bar ekeni de jasyryn emes. Mundaı keleńsizdikke burynǵy tájirıbeli sýdıa retinde ne aıta alasyz?
– Iá, durys aıtasyz, sottarǵa barlyq jaǵdaı jasalynyp jatsa da, soǵan qaramastan, halyqtyń senimin aqtaýǵa, sottardyń táýelsizdigin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan kóp másele bar desek artyq aıtqandyq emes. Sot júıesiniń aldyndaǵy mindetteri týraly Prezıdent N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda: «Sot tóreligin júrgizý prosesin yqshamdaý, ony artyq bıýrokratııalyq prosedýralardan aryltyp, bolmashy máseleler boıynsha daýlardy sheshý sottan tys tártippen qaralatyn tetikti qarastyrý qajet» delindi. Sot óndirisin yqshamdaýdyń qajettiligi Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010-2020 jyldardaǵy kezeńge arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda da kórsetildi. Bıýrokratııalyq satylardan arylý sýdıalardyń jumysyn jeńildetip, sottyń proseske qatysýshylarmen araqatynasyn úndestirip, sot júıesine jumsalatyn memlekettik qarjylardy únemdeýge jol ashady.
Mysaly, kommýnaldyq tólemderge baılanysty qaryzdardy sot májilisin ótkizbeı jáne taraptardy shaqyrmaı-aq, ıaǵnı buıryqtyq tártipte qaraý tolǵaǵy jetken másele. Sottardyń sylbyrlyǵynan jáne sotqa deıingi daıyndyqtyń nasharlyǵynan isterdi keıinge qaldyrýǵa tyıym salý qajet. Mysaly, Eýropa elderinde kez kelgen azamattyq is boıynsha ekeýden artyq sot májilisine jol berilmeıdi. «Elektrondyq sot tóreligi» ıdeıasyn proseske qatysýshylarǵa habar almasýmen qatar, elektrondyq rejimde jeke prosessýaldyq áreketter jasaýǵa ruqsat bere otyryp júzege asyratyn ýaqyt keldi.
– Demek, sottardyń táýelsizdigi men derbestigin nyǵaıtý olardyń óz jumystarynyń nátıjesi úshin jaýapkershilikti kóterýmen qatar júrýi qajet deısiz ǵoı.
– Iá, sońǵy jyldarda sýdıalyqqa kandıdattar men qyzmettegi sýdıalarǵa da qoıylatyn talaptardyń kúrt óskenin eshkim teriske shyǵara almaıdy. Olarǵa moraldyq prınsıpter men etıkalyq normalardy saqtaýǵa baılanysty shekteýler engizildi. О́ıtkeni, qazirgi jaǵdaıda sýdıalyq qyzmettiń jaýapkershiligi men kúrdeliligi arta túsýde. Bul jaǵdaılar kezekti sýdıa qatarlaryn tazartý kompanııalarynda tolyq eskerilmeıdi. Degenmen, myńdaǵan adal, satylmaıtyn ádil sot qyzmetkerleri, ózderiniń halyqqa zańnyń ústemdigi úshin qyzmet etýin maqtan tutady. Táýelsiz, kásibı sot tóreliginiń mańyzdy kepiline Elbasynyń sot korpýsyn qoldaýy jatatyny sózsiz. Al mundaı qoldaý eshýaqytta sot júıesindegi kemshilikterge jol bermeıtindigi anyq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan».