Avtor

Áýlıekóldiń asyl tuqymdy sıyry – otandyq brend

Búginde elimizdiń on eki óńirinde 113 sharýashylyq jalpy sany 30 myńnan astam asyl tuqymdy Áýlıekól sıyryn ustap otyr. Al endi osy mol et beretin, arqanyń arqyraǵan aıazyna qyńq etpeı qysta da dalada júre beretin ystyq-sýyqqa tózimdi ári tez kóteriletin Zeńgi baba tuqymyn býdandastyryp shyǵarýǵa taba­ny kúrekteı 30 jyl ýaqyt ketkenin eki­niń biri bile bermeıdi.

Sál tarıhqa úńilsek, ótken ǵasyr­dyń 60-shy jyldary KSRO-da mal sharýa­­shy­ly­ǵyn, onyń ishinde asyl tu­qymdy etti iri qara basyn kóbeıtý myq­tap qol­ǵa alynady. Bul kezde Odaq kóle­minde gereford buqasy men qazaq-qal­maq sıyrynan alynǵan qazaqtyń aq bas sıyry dep atala­tyn iri qaranyń jal­ǵyz etti tuqymy bar edi. Al Batys Eýro­pa elderinde, máselen, Anglııada asyl tuqymdy etti sıyrdyń gereford, aber­dın-angýss, galloveı jáne shortgorn dep atalatyn tórt túri, Fransııada sharole, lımýzın, obrak, salers, aq akvıtan sııaqty on shaqty túri, Italııada mar­kın­dajı, kıan, romanola degen úsh túri bar edi. Bul asyl tuqymdar sol kezde et baǵytyndaǵy mal sharýashylyǵyn da­my­týǵa den qoıǵan kóptegen elderde, ási­­rese, Soltústik jáne Ońtústik Ame­rı­­ka, Aýstralııa qurlyqtarynda keń taraı bastaǵan kez edi. Osy tusta Odaqta qazaqtyń aq bas sıyry men sheteldiń asyl tuqymyn býdandastyrý arqyly Soltústik Qazaqstannyń shuǵyl kontınentaldy klımatyna tózimdi arnaıy et baǵytyn damytýǵa arnalǵan iri qara túliginiń jańa tuqymyn shyǵarý mindeti alǵa qoıyldy. Búkilodaqtyq mańyzǵa ıe asa jaýapty mindetti júzege asyrý úshin buǵan asyl tuqym alýda mol tájirıbe jınaqtaǵan ári mal basy kóp, azyq qory jetkilikti Qostanaı oblysynyń Áýlıekól aýdanyna qa­rasty Moskalev keńshary tańdalyp alyn­dy.

Jańa tuqym alý jumysy Máskeý ob­ly­synyń Dýbrovısy qalasyndaǵy Bú­kil­odaqtyq mal sharýashylyǵy ın­s­tı­­tý­tynyń qyzmetkerlerine tapsyrylady. Ǵylymı-óndiristik tájirıbege Sosıalıstik Eńbek Eri, akademık N.Ros­tov­sev, professor I.Cherkashenko, Y.Mýsın sııaqty ǵalymdar jetekshilik etti. Osylaısha, Máskeleý keńsharynda búkil­odaqtyq ınstıtýttyń tirek pýnkti jasaq­talyp, keńshar asyl tuqymdy mal zaýy­ty bolyp qaıta quryldy. Alaıda uzaq ýaqytty qajet etetin ǵylymı-óndi­ris­tik tájirıbeni mal sharýashylyǵyn jete meńgergen jergilikti mamandardyń qa­tysýynsyz tolyqqandy júzege asyrý múmkin emes edi. Bul iske sol kezdegi shar­ýashylyq basshysy Mıhaıl Karpov bastap, Zeınolla Jańbyrshınov qoshtaǵan keń­shar ujymy bilek sybana kiristi.

– Mıhaıl Grıgorevıchtiń eń basty eńbegi Máskeýdiń ataqty ǵalymdarynyń jetek­shiligimen Soltústik Qazaqstannyń qa­tań klımatyna tózimdi jańa tuqym shyǵarýǵa at salysýy. Bul ju­mys 1962 jyly bastalyp uzaq ýaqyt qajyr­ly eńbektiń arqasynda 1992 jyly 26 qazanda Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýa­shy­ly­ǵy mınıstrliginiń buı­ry­ǵy­men etti iri qaranyń jańa Áýlıe­kól tuqymy bolyp aprobasııalandy. Jańa tuqym sýyqqa tózimdi. Tuqymdyq buqalardyń tirideı salmaǵy 850 kılodan 1 tonna 110 kelige deıin tartady. Al sıyrlarynyń salmaǵy 560-700 kıloǵa deıin barady. Tájirıbe bastalǵan jyly men kóbine zerthana ju­mys­tarymen aınalystym. Analyq maldy jergilikti aýa raıyna tózimdi qazaqtyń aq bas sıyrynan aldyq. Odan keıin sol kezde mármár etti iri qaranyń ishinde kósh bas­tap turǵan aǵylshynnyń aberdın-angýsy men fransýzdyń iri salmaqty sharole tuqymynyń eki aılyq jáne odan úlken buqalaryn aldyrdyq. Aberdın-angýs ósimtaldyǵymen, ettiligimen, al sharo­le dene turqynyń iriligimen erek­she­le­nedi. Sharýashylyqta qazaqtyń aq bas sıyryn baǵýdyń qyr-syryn ábden meńgergen kánigi mamandar jetkilikti edi. Áýlıekól tuqymy – qyryq shaqty ǵalym-selek­sıonerler men mal sharýashylyǵy maman­da­rynyń uzaq jyldyq tabandy eńbeginiń je­misi, – deıdi Zeınolla Abaıuly.

Ol kez eńbek maıdanyna jańa ǵana ara­lasqan Zeınolla aǵanyń naǵyz janyp tur­ǵan shaǵy. Kóp keshikpeı ǵylymı-ón­diris­tik tájirıbe óz nátıjesin bere bas­ta­dy. О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldary ótken Búkilodaqtyq halyq sharýashylyǵy je­tistikteri kórmesinde 12 buqashyqtyń ony I dárejeli dıplom aldy. Bulardyń ishinde máskeleýlik mamandar «Pılot» dep atap ketken 15 aılyq buqashyq 520 kılo salmaq tartyp, odaq jurtshylyǵyn qaı­ran qaldyrǵan edi.

Máskeleý keńsharynda 1962 jyly bas­talǵan kúrdeli ǵylymı seleksııalyq tá­jirıbe 30 jyl boıy úzdiksiz júrgizilip, 1992 jyly Áýlıekóldiń asyl tuqymdy etti iri qarasy dep atalatyn jańa otandyq tu­qym túbegeıli qalyptasty. Keıin Zeı­nol­la aǵa Qazaq mal sharýashylyǵy ıns­tıtýty ǵalymdarynyń jańa tuqym­nyń sapasyn arttyrý jumystaryn jal­ǵas­ty­rýyna múmkindik jasap, qoldaý bildirdi. Osy­laısha, belgili ǵalym zootehnık, professor V.Krıýchkovtyń basqarýymen mal­dyń geneologııalyq qurylymy jasaq­ta­lyp, alty buqanyń arǵy tegi anyqtalyp, olardan taraǵan urpaqtary iriktelip alyn­dy. Krıýchkovtyń jetekshilik etýimen alǵash ret «Moskalevte» qurylǵan tirek pýnktiniń jetekshisi bolǵan, aýyl sharýa­shy­lyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Y.Mýsın, ǵalym Á.Jumanbaı jáne Zeınolla aǵanyń tikeleı qatysýymen bas­qa da ǵalymdardyń, sharýashylyq ma­man­darynyń qajyrly eńbeginiń arqa­syn­da 2007 jyly osy buqalardyń eki atalyq iz toby aprobasııalandy. Bul kezde alynǵan «Tabakýr» atty buqanyń sal­maǵy 1350 kılo, «Zenıt-Shubat» atty buqanyń salmaǵy 1165 kılo tartqan edi. Odan keıin ǵalymdar asyl tuqymnyń áleýeti joǵary tórt týystyq tobyn anyqtaıdy. Bul jolǵy ǵylymı óndiristik tájirıbe jóninde aýylsharýashylyq ǵylymdarynyń kandıdaty Ábsattar Jumanbaı: «Áýlıekól tuqymy ósimtal keledi. Oǵan naqty dálel 2002 jyly Jeneva qalasynda ótken kórmede sapaly mal ónimi úshin bas júldeni jeńip aldy. Al  2004 jyly «Moskalev» sharýashylyǵy táýelsiz Qazaqstan tarıhynda tuńǵysh ret osy Áýlıekól tuqymynyń avtory retinde №1 patentti aldy. Qazir Áýlıekóldiń ústinen ótetin kúre joldyń boıynda áýlıe­kól buqasyna bıiktigi 3 metr bola­tyn eskertkish ornatyldy. Bul músin Zeı­nolla aǵanyń eńbegine kórsetilgen qur­met ekeni aıtpasa da túsinikti», deıdi.

Búginde otandyq brendke aınalǵan Áýlıekól asyl tuqymyn shyǵarýǵa ti­ke­leı qatysyp, avtorlyq quqyqqa ıe bolǵan seleksıoner-mamandardyń ishinde áýlıe qonyp, baq daryǵan Áýlıekól óńiriniń búgingi abyz aqsaqaly Ákimbek qajy Qabdenuly da bar. Eńbek ardageriniń aı­týyn­­sha, shırek ǵasyrdan astam ýaqyt boıy júr­gizilgen ǵylymı-óndiristik tá­ji­rıbe ne­gizinde alynǵan jańa tuqym­nyń túbe­geı­li úlgisi toqsanynshy jyl­dar­dyń bas kezindegi ótpeli kezeńmen tuspa-tus kelgen. Burynǵy keńsharlar jap­paı ydyrap, aýyl halqy qalaǵa aýyp ketip jatqan shaqta irgeli sharýashylyqty sol kúıinde ustap qalyp, otyz jyldyq eńbektiń jemisi – otandyq asyl tuqymdy iri qarany saqtap qalǵan Zeınolla Jań­byr­­shınov erlikpen parapar eńbek sińirdi dep biledi.

– Toqsanynshy jyldardyń basynda oblys ortalyǵyna jaqyn bolǵanymen, kúre joldan shalǵaı tuıyqta jatqan Máskeleý aýyly úshin kúnkóris qıyndady. Mal baǵasy qunsyzdanyp ketti. Qant, shaı, un qatqa aınalyp, turmystyq taýarlar qymbattady. Bir kezderi óriste maly shur­qy­rap, oshaqta qazany burqyrap jatatyn biraz aýyldyń qalqıyp qańqasy ǵana qaldy. Osy tusta aqyl-parasaty mol sanaýly ǵana suńǵyla azamattar týǵan jerge tutqa, elge es bola bilip, sharýashylyqty aman saqtap, eldiń bosyp ketýine jol bermeı qaldy. Osylaısha, shatqaıaqtap turǵan shaǵyn eldi mekenderdiń eńsesin qaıta tik­tep, halyqtyń aýylǵa turaqtap qalýyna yqpal etti. Máskeleýdiń maqtanyshy da, bar baılyǵy da – Áýlıekóldiń asyl tu­qymdy sıyry ǵoı. Sol tusta osy tu­qym­nyń Reseıden aǵylyp kelip, maldan mal, tehnıkadan tehnıka qoımaı taýarǵa aıyrbastap, tıynǵa satyp alyp ketip jatqan kóldeneń kók attyǵa jem bolyp, joıylyp ketýine jol bermeı qalǵan birden bir azamat – osy Zeınolla. 2012 jyly Zekeńniń tikeleı aralasýymen Áýlıe­kól­diń asyl tuqymdy iri qarasyn respýblıka kóleminde nasıhattap, kóbeıtý maq­sa­tyn­da arnaıy respýblıkalyq palata qu­ryldy. Palata málimeti boıynsha, qazir eksportqa ketken mal basyn eseptemegende, elimizde 30087 Áýlıekól etti tuqymy ósi­riledi, – dedi Ákimbek Qabdenuly.

Jaýapkershiligi sheksiz seriktestik

Árıne, toqsanynshy jyldary mal basyn sol kúıinde saqtap qalý múmkin bol­mady. О́ıtkeni jumysshy, malshy, me­hanızatorlardyń jalaqysyn tóleý, mek­tep, balabaqsha, aýrýhana sııaqty áleý­mettik nysandardy ustap qalý asa qıynǵa soqty. Aýyldy qysqy otynmen qam­tamasyz etýge qarjy tabylmady. Bul tyǵyryqtan shyǵý úshin sol tusta Más­ke­leý sıyrlarynyń birazy etke ótip ketti.

– Keńes tusynda keńshar Máskeýge baǵyndy. 12 myń iri qara boldy. Keıin naryq kelgende halyq ańtarylyp qaldy. Aýylda elektr jaryǵy bolmady. Otyn joq. Qarjy joq, amalsyz kómir alý úshin aqsha ornyna arzan baǵamen mal berýge májbúr boldyq. Qazir sodan qalǵany 3 jarym myń bas iri qara. Osyǵan da shúkir dep otyrmyz. Halyqqa shóbin shaýyp, úıine ákep úıip beremiz. Jemin de osy sharýashylyqtyń esebinen alady. Qa­zir­gi maqsatymyz – asyl tuqymdy mal ba­syn kóbeıtý bolyp otyr. Úkimetke rahmet, qazir memleket sıyr basyna 20 myń teńgeden dotasııa berip otyr. Mem­le­ket bizdiń asyl tuqymdy satyp alǵan adamǵa da úlken qoldaý kórsetip jatyr. Mysaly, bizdiń sharýashylyqtan 300 myń teńgege bir buqa satyp alsań, onyń 150 myńyn memleket qaıtaryp beredi. Osyǵan qaraǵanda, qazir bizdiń malǵa suranys óte joǵary. Bıyl 7 myń tonnadaı shóp jınap aldyq. 2 myń tonnadaı qysqy pishen da­ıyndap qoıdyq. Arpa, suly, bıdaıymyzdy da qamdap qoıdyq. Qysqasy, mal azyǵy bıylǵy qysqa jetedi, – deıdi Zeınolla Abaıuly.

О́tpeli kezeńdegi qystalań shaqta aýyl halqyn, sharýashylyqty ustap qalý úshin kóp kúsh-qaırat jumsaldy. Bul kezeńdegi eń basty qıyndyq – qaıtken kúnde de aýyl halqyn kóshirmeı ustap qalý máselesi bol­dy. Biraq soǵan qaramastan ózge ult ókil­deriniń kóbi tarıhı otandaryna qo­nys aýdardy. Endi olar tastap ketken bos úılerdi saqtap qalý kerek. Bilikti bas­shy osy tusta oblystyń shalǵaı aýdan­da­rynan qalaǵa qaraı tolassyz kóship jatqan qazaqtardyń birazyn osy aýylǵa qonystandyrýdyń qamyna kirisedi. Osy­laı­sha, Torǵaı, Naýyrzym óńirlerine tehnıka jiberip, 50-den astam otbasyny kóshirip ákelip, Máskeleýge ornyqtyrdy. Aýyl mektebinen qazaq synyptaryn ashý týraly bastama kóterip, aýylǵa kelgen qazaq tildi pán muǵalimderin tegin baspanamen qamtamasyz etedi. 2000 jyly meshit salyp, halyqty ımandylyqqa shaqyratyn dinı mekemeniń jumysyn jandandyrady.

– Qysta otyn-sý kerek, keıde bir qajet dúnıeler jetpeı qalyp jatady, sondaı kezde Zeınolla aǵaǵa baryp aıtamyn. Sózge kelmeı, birden kómektesedi. Qazir karantınge baılanysty, buıryqty oryndap namazdy toqtatyp turmyz. Jyl saıyn osy meshitte ár aýyldan eki-úshten aldyryp, balalarǵa sabaq uıymdastyramyz. Jazǵy lager sııaqty ǵoı, ekinshi qabatta jatyp oqıdy. Kórshi Selınnyıdan, Tımofeıden, Sosnovtan, Qusmurynnan, Amanqaraǵaı, Áýlıekólden balalar keledi. Sol kezde Zeınolla aǵamyz eki mezgil ystyq tamaq uıymdastyryp beredi. О́zim munda Amangeldi aýdanynan kóship keldim. 2018 jyly Zeınolla aǵanyń demeýshiligimen qajylyqqa baryp keldim. Osy aýyldyń ósip-órkendep, gúldenýi úshin baryn salatyn aǵamyzdyń úıine barsańyz, óte qarapaıym, qazirginiń baılary sııaqty jyltyr dúnıege qumartpaıdy. Osy aýyldyń qarapaıym turǵyndarymen qatar tirshilik keship jatyr, – dedi meshit ımamy Oraz Qalmaǵanbetov.

О́zge aýyldarda áleýmettik nysandar jap­paı jabylyp jatqanda, Máskeleýde mıl­lıondaǵan qarjyǵa mádenıet oshaq­ta­ry men mektep, emhana, halyqqa tur­mys­tyq qyzmet kórsetý mekemelerine avto­nomdy jylý júıesi ótkizilip, aýyl­dy abattandyrý jumystary júrip jatty. Taza aýyz sý, gaz máselesi de dál osy jol­men sheshildi. Zeınolla Abaıuly 1992 jyly óz qarjysyna aýylda sport zaly, ashana, kitaphanasy bar mektep ashty. Búginde jergilikti sharýashylyq ese­binen aýyl mektebiniń oqýshylary bir mezgil ys­tyq tamaqpen qamtamasyz etil­gen. Se­rik­testik kópbalaly analar men zeı­net­kerlerdi, múmkindigi shekteýli jandar men aýyldyń daryndy jastaryn óz qam­qorlyǵyna alyp, júıeli túrde demeý­shi­lik jasap otyrady.

Toqsanynshy jyldary jergilikti se­rik­testik aýyldyń mádenıet úıin kúrdeli jóndeýden ótkizip, sapaly mýzykalyq qurylǵylarmen jabdyqtap berdi. Eńseli ǵımarat búginde aýyl turǵyndarynyń ıgi­li­gine qyzmet etýde.

– Qazir mádenıet úıinde 11 shyǵar­ma­shylyq úıirme jumys isteıdi: 3 dombyra úıirmesi, balalar jáne eresekter hory, aýyldyń kishkentaı balǵyndary men jasóspirimderge arnalǵan eki bı toby, otbasylyq dýet jáne jeke vokal úıir­mesi bar. Osynyń bárin «Máskeleý» seriktestiginiń arqasynda ustap otyrmyz. Suraǵan nársemizdiń bárin bir sózge kel­meı alyp berip otyrady. Oblys deń­geıin­de ótetin mádenı sharalarǵa baryp-kelý shyǵynyn da osy seriktestik kóteredi. Jalpy, Zeınolla aǵa bizden kómegin aıamaıdy. Kerek kezinde ónerpaz balalardy Qos­tanaıǵa aparyp, eń qymbat sheberha­na­lar­­dan konserttik kostıýmder men ulttyq kıim­derdi satyp alyp berip otyrady, – dedi mádenıet úıiniń basshysy Baqytgúl Ja­mahına.

Zeınolla Abaıuly eńbek jolyn qa­tar­daǵy malshy, meha­nı­za­tor­lyqtan bas­taldy. Keıin zooteh­nık, bas zootehnık bolyp qyzmet atqardy. Ǵylym men tájirıbeni tıimdi ushtastyryp, Más­­­keýdiń Tımırıazev atyndaǵy Aýyl sharýa­­­shylyǵy akademııasynda «Áýlıe­kól tuqymynyń shyǵý tegi jáne onyń parametrleri» taqyrybyna ǵy­lymı dıssertasııa qorǵap, aýyl sharýashylyǵy ǵy­lym­darynyń kandıdaty ataǵyn ıe­len­­di. Áýlıekól tuqymy týraly birne­she ǵylymı-tanymdyq eńbekter jaz­dy. Ustazy M.Karpov dúnıeden ótken­nen soń, kópshiliktiń qalaýymen keń­shar bas­shysy bolyp taǵaıyndaldy. Táýel­siz­­dik tańy atqan jyldary bútin bir aýyldyń aýyrtpalyǵyn kóterip, óńirdiń órkendeýine ólsheýsiz úles qosqan bilikti maman kisilik pen kishilik qasıetinen bir sát aınyǵan emes. Toqsan aýyz sózdi Zeı­nolla aǵanyń óz oıymen túıindesek, «aza­mattyń baǵasy onyń el aldyndaǵy eńbegi men jaýapkershiligine baılanysty. Ataq­ty satyp alýǵa bolady, biraq abyroıdy satyp ala almaısyń, ony halyq beredi. Al osy halyq júregindegi abyroı-bedel tek adal eńbekpen ǵana keledi».

Qostanaı oblysy,

Áýlıekól aýdany,

Moskalev aýyly