Adamzat tarıhynda ǵylym-bilimge umytylys eń joǵarǵy mazmundy deńgeı bolsa kerek. Ál-Farabı óz zamanynda sol jaryqqa umytylǵan ǵulamalardyń aldy bolyp, dúnıeniń «Ekinshi ustazy» atandy. «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy Qyrymbek Kósherbaevtyń «Ál-Farabı álemi jáne qazirgi Qazaqstan» maqalasy ǵulamanyń ulylyǵyn ulyqtap, tárbıelik taǵylym tarazylap, órkenıettegi ónegesine úńildirdi.
Shyndyǵynda, Ál-Farabı álemin taný úlken qajyrly eńbekti talap edi. Danyshpannyń ǵylym salasyn tereń meńgerip, fılosofııalyq tolǵamdar jasaýy óz zamanynda úlken qubylys bolsa, búginde de óz ózektiligin joıǵan emes. Bıyl ǵulama atymen atalatyn Almatydaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetinde mereıtoılyq jyl saltanatty túrde ashylǵan bolatyn. Sharany Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósherbaev arnaıy ashyp, mereıtoı jylyndaǵy ǵylymı jáne mádenı sharalarmen tanystyrǵan edi. Sharalar eldegi jáne álemdegi epıdemııalyq ahýalǵa qaramastan, onlaın júıede túrli platformalarda nátıjeli túrde jalǵasty. Asa mańyzdy sharalarda baıandamalar jasap, otandyq jáne sheteldik farabıtanýshy ǵalymdar pikir almasty.
Memlekettik hatshy óziniń maqalasynda Ál-Farabı men Abaıdyń rýhanı fılosofııalyq sabaqtastyǵyn saraptap, qos ǵulamanyń Shyǵys pen Batys álemin úılestirgen ǵıbratyn tereńnen baıandaıdy. Ol sózinde: «Ál-Farabı fenomeni – teńdesi joq qubylys. Onyń baǵa jetpes ǵylymı murasynyń jalpyadamzattyq mańyzy bar. Uly oıshyl – orta ǵasyrlarda iri saýda ortalyǵy, ǵylym-bilim jáne mádenıet oshaǵy bolǵan Otyrardyń týmasy. Ol – álemdik deńgeıdegi tuǵyrly tulǵa, bizdiń maqtanyshymyz» – dep erekshe atap ótedi.
Ál-Farabıdi taný – táýelsizdigimizdiń jemisi. Táýelsizdik – tarıhymyzǵa úńilip, ótkendi tarazylap, bolashaǵymyzdy baǵamdaýǵa, uly tulǵalardy ulyqtaýǵa, olardan tálim-tárbıe, bilim alýǵa tárbıeledi. Bizdiń halqymyz úshin Ál-Farabı men Abaı áleminen alar taǵylym mol. Sondyqtan ár qazaq úshin qos ǵulamanyń rýhanı máni asqaq bola beretini sózsiz.
Biz Ál-Farabıdi taný arqyly ultymyzdy, shań basqan tarıhymyzdy túgendep, tereńde jatqan káýsar bilim bulaǵynan shól qandyramyz. Sondyqtan Ál-Farabıtaný jumystary A.Mashanı, A.Qasymjanov sekildi ǵalymdardyń tynymsyz izdenisi men joǵary eńbeginiń arqasynda júzege asqanyn umytpaǵanymyz jón. Maqalada Qyrymbek Kósherbaev osy ǵalymdardyń esimin erekshe atap ótedi. Bul bizdiń ǵylym salasy úshin úlken qurmet, olardyń burynnan jasap kele jatqan eńbekterine berilgen baǵa.
Ǵylymnyń maqsaty adamzatqa belgili jáne belgili emes saýaldarǵa jaýap izdep, únemi dálelder jasaýynda. Sol arqyly adamzat ómirine ońtaıly ózgerister keledi. Belgili bir qıyndyqtar jeńildep, jarqyn ómirge umtylady. Oı-órisi, sanasy bıik, ǵylym meńgergen adam baqytqa ózi ǵana jetip qoımaıdy, aınalasyndaǵy dosyń, jurtyń, halqyń da birge jeteleıdi. Qaıyrymdy qala turǵyndary qalaı qalyptasady? Adamda asyl qasıetter bolǵanda, Ál-Farabı aıtqan tárbıe bolǵanda ǵana...
Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósherbaev Ál-Farabı eńbekterin keńinen sıpattaı otyryp, maqalada memlekettiń baqytty bolýy úshin júzege asyrylatyn baǵdarlamalardy da atap ótedi. Bul turǵyda Memleket basshysynyń eleýli eńbegin de baıandaıdy.
«Ǵulamanyń baqyt fılosofııasy azamattyq qoǵamdy órkenıetke jeteleıtin aqyl-parasat baǵdary bolýǵa tıis». Bul jaı ǵana maqaladan úzindi. Biraq maǵynaly, mándi sóz. Qansha zaman ótse de, eskirmeıtin esti sóz. Myna qoǵamǵa jol siltep, baǵyt beredi. Biz úshin ǵulamanyń eńbegi sonymen de qundy.
Memlekettik hatshy osy maqalasynan buryn ýnıversıtetimizge kelip, Ál-Farabı mereıtoılyq jylyn qorytyndylaý sharasyna qatysqan edi. Onda farabıtanýshy ǵalymdarmen júzdesip, álemde tuńǵysh ret jaryq kórgen «Ál-Farabı» ensıklopedııasynyń tusaýkeseri ótti. Ensıklopedııanyń mazmuny tarıhı derekter, málimetter, geografııalyq nysandar, ómirbaıandyq málimetter, oıshyldyń ómir joly men ǵylymı muralaryn, uǵymdar men termınder, arab-musylman Renessans kezeńindegi belgili ǵalymdardyń eńbekterin qamtıdy. Onda zamanaýı zertteýshiler men qazaqstandyq farabıtanýshylar, sondaı-aq ıslam fılosofııasy, din, mádenıet, ǵylym jáne bilim máselelerimen aınalysatyn barsha ǵalymdar týraly bıblıografııalyq málimetter keltirilgen.
Elimizdegi mereıtoılyq sharalar áli de jalǵasyn tabýda. Al Q.Kósherbaev maqalasy elimizdegi farabıtanýshy ǵalymdar men qazaqstandyqtardyń rýhyn kóterip, erekshe taǵylym qaldyrǵany anyq.
Jaqypbek ALTAEV,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, fılosofııa kafedrasynyń professory