Kúzdiń qońyr salqyny jan dúnıeńdi de tońdyryp jiberetindeı. Dúnıe múlgip bara jatqan sekildi. Atyraýdyń da kúzi osy sekildi. Qaıta Oraldyń ný ormany kúz kelgende erte sarǵaıyp, dúnıeni altyn túske aınaldyryp jiberedi. Biraq bul sátiń de uzaqqa barmaıdy eken. Artynsha-aq qalanyń ishi qońyrqaı tarta beredi. Aspan da qoıý túsinen bir tanbaı, kópke deıin sazaryp turyp alady. Búgin de sóıtip tur.
Demalys kúni bolǵan soń Hamıt keshe Qýan shaqyrǵan úıge kele jatyr. Syrtqy esikti asha qap edi, kireberisten-aq tirshilik baıqaldy. Qarııa shaı iship otyr da, kempiri besik terbetip otyr.
Munyń kúńk etken sálemine ekeýi de bastaryn ızegen boldy. Álden soń qarııa qolyn kóterip áldenege belgi berdi. «Nege óıtti» dep oılaı bastaǵany sol edi, ishki jaqtan mýzyka úni estilgendeı boldy. Qarııa aıaǵymen ishki esikti tarta qap edi, ishten nebir sıqyrly saz tógilip sala berdi. «Kire ber» degendeı taǵy belgi berdi qarııa.
Hamıt ishke aqyryn basyp kirdi de, esiktiń jaqtaýyna jabysyp qalǵandaı tura qaldy. Qýan men Túmııa ortada qosyla án aıtyp tur eken. Shákir skrıpkamen, al Qasym mandolınmen súıemeldep tur. Osy eki aspap eken dúnıeni sazǵa bólep turǵan.
Án aıaqtalǵan soń Hamıt bárine sálem berdi. Sol-aq eken Qasym:
– Eı, mynaý álgi taqta otyrǵanda tapjylmaıtyn hannyń ózi emes pe? – dedi keýdesin kóterip.
– Iá, men sonyń dál ózimin.
Hamıt bulardy burynnan-aq tanıdy. Qasymdy ǵana syrttaı biletin. Al Qasymnyń buny tanyp otyrǵanyna ishteı tańǵalyp, tipti masattanyp ta qaldy. О́tken joly pedınstıtýt pen pedrabfak stýdentterinen qurylǵan trýppa Jumat Shanınniń «Arqalyq batyr» qoıylymyn qoıǵan. Sonda bul hannyń rólin oınady. Ol qoıylymdy bir kúnde bitire almaı qap, jalǵasyn ertesi kúni qoıǵan. Sol qoıylymdy kórgen Qasym «Komsomol urpaǵy» gazetine eki kúnde eki resenzııa jazǵan bolatyn. Alǵashqysynda ol: «Han taǵynda qozǵalmaı, tap bir maneken tárizdi otyrady da qoıady eken» dep synady. Ertesi kúngi resenzııada: «Han keshegideı emes, búgin shırady» dep jazyp edi. Sol «handy» tanyp otyr qazir.
– Áı, bala, senen ártis shyǵady, – dedi sosyn. Hamıt ishteı odan ári nasattanyp qaldy.
* * *
Qazaqtyń qara óleńinde aıryqsha «Qasym poezııasy» izin qaldyrǵan Qasym Amanjolov erkebulan jastyq shaǵyn – 20 men 25 jastyń arasyn erke Jaıyq pen sulý Shaǵannyń jaǵasynda kezek oınaqtatyp ótti. О́mirden ótkenine ǵasyr bolmasa da onyń bala kez, jastyq shaǵy týraly derekter tam-tumdap qana kezdesedi. Oralda ótkizgen bes jyly týraly derekter az. Keıingi shyqqan estelikterde, ártúrli jazbalarda bir derekter sát saıyn qaıtalanyp otyrypty. Oraldaǵy «Ekpindi qurylys» gazetinde qyzmet atqarǵanyn bilemiz. Almatydaǵy Ulttyq kitaphanadan osy gazettiń 1932 jyldardan beri qaraıǵy gazetti aqtarystyrdyq. Oıymyz – Qasymnyń óleńderine, maqalalaryna sholý jasap, qandaı da bir derekter izdeý. Túk tappadyq degenimiz jaramas. Buryn kitaptarynan kezdestirmegen birneshe óleń, ocherkterdi oqydyq. Olardyń kóbi «Qasym» atymen jarııalansa, keıbireýleri laqap atpen de jarııalanypty. Laqap atpen jarııalanǵandaryn kózin kórgen redaktorlardyń estelikterinen bildik. Gazet qyzmetkeri retinde Oraldyń birneshe aýdanynda issaparmen júripti. О́leńderi de dúrkin-dúrkin jarııalanyp turdy. 21-22 jastaǵy jas talap bolsa da redaktor betinen qaqpaǵan syńaıly. Máselen, «Erlik toıy», «Aıbyndy qyzyl ásker kúshi», «Panasyz kemeler, uqypsyz tóreler» degen qulash-qulash óleńderi gazettiń tutas betin alatyndaı. Al gazettiń ózi eki-aq bet. Tórt emes, eki bet. Iаǵnı, bir bettiń eki jaǵy. Tipti keıbir maqalalaryn óleńdetip jiberipti. Jastyqtyń býy, óleńniń býy uryp-aq tur emes pe?!
«Úkimetim, keńesim»
Altyn kúndeı jarqyraı,
О́mir erkin kúlgende.
Jibek qanat totydaı,
Qoǵam ónerlengende.
Taý sýyndaı jarqyrap,
Turmys jorta jelgende.
Arna kúıdeı sarqyraı,
О́ner, bilim óngende.
Sý erkesi – shortandaı,
Kók erkesi sholpandaı,
Kózge túsken qandaı el?
– dep jazypty «Ekpindi qurylystyń» №283 sanynda (11 jeltoqsan).
Qasymnyń Oral týraly óleńderi el aıta júrer óleńderiniń qataryna qosyldy. Sebebi jalyndy jastyq shaǵy ótken ólkeni tebirene jyrlamaý múmkin emes.
Jarqyn júzben jaırańdap,
Jatyrsyń aǵyp, Jaıyǵym.
Jaǵańda oınap saırandap,
Eskenmin zaman qaıyǵyn...
Nemese:
Oralym, seniń qoınyńda,
Oınaqtap ótken jyldarym.
Jarqyldap Jaıyq boıynda,
Dostarmen saıran qurǵanym...
Sulý Shaǵannyń kóńili jabyrqap qalmasyn degendeı elgezek aqyn ony da jyryna qosyp qoıady.
Shaǵannyń boıy kók shalǵyn,
Shalqamnan jatqam shańqaı tús.
Gúl bolyp meniń qushaǵym,
Keýdeme qonǵan bulbul qus.
«Onyń alaýlaǵan jastyq shaǵy, ásem talantynyń ár qyry jarqyrap, qaısysyn qýýǵa bilmeı alasuratyn kezeńi – osy tus. Sol kezde qazaq óneriniń – jyry men mýzykasynyń jańa dáýren lebimen qanat jaıyp, dúrkireı jónelgeli turǵan shaǵy. Qasymnyń zerek jany, alǵyr zeıini, órt sezimi ónerdiń bar salasyn qushaqtaýǵa bastaıdy. Oıyn-saýyqtyń, shat-dýmannyń ortasynda jalaýdaı jaınap, shanshyla kirip, damyl tappaıdy. «Qasym júrgen jerdiń bári kóship júrgen án men jyr edi» deıdi sol kezde jastyq jármeńkesin birge keshken qurdas-dostary. Ol dombyra, mandolına, skrıpka, garmon, keıin pıanınoda tamasha oınap úırendi. Mýzykanyń bes aspabyn meńgergen ol alma-kezek dúrildetip, sol altyn jastyǵyn eske alyp, jańǵyrtyp otyrar edi».
Qasym Amanjolovtyń Oraldaǵy jyldary jaıly biletinderdiń barlyǵy da onyń turǵan úıin dál anyqtaıdy.
«...1932-1933 jyldarda «Ekpindi qurylys» gazetinde Qasymmen birge istedim. Bir bólmede otyrdyq, Qasym, Oqas Úbishev úsheýmiz otyratyn osy bólmeni elgezek, balań Qasym árqashan ázil-qaljyńǵa, dýmanǵa aınaldyryp jiberetin, óleńderin, feletondaryn, basqa da materıaldaryn ortaǵa salyp, oqyp beretin. Pikirler alysqandy unatatyn.
Iá, redaksııanyń («Ekpindi qurylys» gazeti – A.T.) býhgalteri Abdýlla Páteevtiń osy úıinde, shetki kishkene bólmede Qasym páterde turdy. Abdýllanyń áke-sheshesi, úsh qaryndasy bolatyn. Ol kezde páter-úıler kóbine jeke adamdardyń menshiginde bolýshy edi. Sondyqtan keńse qyzmetkerleriniń kópshiligi-aq osyndaı páterlerden bólme jaldap alatyn da, ári tamaqty da sol úıden iship, páter aqysy men tamaq aqysyn qosa tóleıtin. Sol shaqta, otyzynshy jyldardyń bas kezinde, Oralda tatar, orys jastary keshke qaraı gıtara, mandolına, garmon alyp qaqpa aldyna shyǵyp mýzyka oınap, án salyp, saýyq quryp kóńil kóteretin. Biraq qazaq jastarynyń arasynda mundaı salt neken-saıaq kezdesetin-di. Al Qasym bolsa, budan ózgeshe, keshke qaraı mandolınasy men skrıpkasyn (ol muny sybyzǵy deıtin, óziniń 1933 jyly «Ekpindi qurylys» gazetinde basylǵan «Monshadaǵy moda» atty feletonyna «Sybyzǵy» dep búrkenshik at qoıǵany da sondyqtan bolsa kerek) alyp qaqpa aldyna shyǵar edi, osy jerdegi uzyn jaıdaq oryndyqqa otyrar edi, áýeli birsypyra ýaqyt mandolına oınar edi. Odan soń ornynan turyp skrıpkany syńqyldatar edi. Kórshiles úıde, páterde turatyn oblystyq komsomol komıtetiniń sektor meńgerýshisi marqum Izim Qoshpanov ekeýmiz mundaıda kóbine Qasymnyń janyna baryp mýzyka tyńdaıtynbyz, áńgime-dúken quratynbyz...», deıdi Qasymmen birge qyzmettes bolǵan Saǵat Jumaǵazıev óz esteliginde.
«Oraıy kelgende mynany da aıta ketsem dep edim. Qasym Amanjolov shyǵarmalarynyń tórt tomdyǵyna arnalǵan alǵy sózinde aqyn Ǵafý Qaıyrbekov onyń Almatyǵa kelgen soń jýrnalıstik qyzmetke oıysyp, «Lenınshil jas» gazetinde jumys atqarǵanyn aıtady. Men Qasymnyń Oralda, «Ekpindi qurylys» gazetinde de sol kezdiń ózinde beldi jýrnalısterdiń biri bolǵanyn, gazet qyzmetiniń san qyryna belsene qatysqanyn qosa aıtqym keledi. Ol redaksııanyń mádenıet bólimin (ol kezde bólimder sektor dep atalatyn) basqardy. Aýdandarǵa, kolhozdarǵa jıi shyǵyp turdy. Máselen, «Traktorshy Temirbekti» Terekti aýdanyna baryp qaıtqannan keıin jazǵany esimde. Onyń «Panasyz kemeler, uqypsyz tóreler» atty feleton-óleńi de Oral porohodstvosynda bolǵan reıdke qatysqannan keıin týǵan. Qasymnyń «Fashızmniń jasap otyrǵan áreketi» degen úlken maqalasy da izdenýge baılanysty paıda bolǵan.
Ol tusta Almatyda shyqqan gazetter Oralǵa jeti táýlikte keletin, al Moskvanyń gazetterin bir jarym táýlikte alatynbyz. Sondyqtan kóptegen mańyzdy materıaldardy Oral gazetiniń qyzmetkerleri ortalyq gazetterden ózderi aýdaryp basatyn. Sol materıaldardyń edáýir bóligin aýdarý Qasymnyń da úlesine tıdi...», deıdi Saǵat Jumaǵazıev.
Talaıly taǵdyryn birge keshken, óleń men jyrǵa býsanyp turǵan otty tula boıyn qara sýyq, tipti erte shyrmaǵannan bergi kúreste birge bolǵan aıaýly jary Saqypjamalymen de Qasym Oralda tanysqan edi. Biraq ol kezde ekeýi de jas, ekeýi de erke. Úlken ómirge endi qadam basar kez. Erke jastyq... Biraq Saqypjamaldyń júregi basqada edi onda... Oraldaǵy kúnderin aqynnyń jary bylaı eske alady:
«Birinshi kúıeýim Ánýar Seıdahmetov áskerı adam bolatyn. Kıevtegi áskerı ýchılısheni bitirgen soń Oral qalasynda biraz ýaqyt qyzmet istedi. Sodan soǵys bastalǵanǵa deıin Sverdlovsk qalasynyń áskerı oqý ornynda soǵys ónerinen dáris beredi. Oral qalasynda qyzmet istep júrgen kezde jergilikti gazettiń qyzmetkerleri Qasym, Járdem Tilekov ekeýimen kúıeýim tanysyp, úıge ertip kelip júrdi. Ásirese pıanıno, skrıpka, dombyra, garmon sekildi aspap bitkenniń bárinde erkin oınaı beretin Qasymdy Ánýar qulaı unatyp edi.
...Onda men tym jas edim. Qasym maǵan arnap jazǵan óleńderin ońashada qapysyn taýyp oqyp beretin. Men onysyn Ánýarǵa jasyrmaı aıtyp qoıatynmyn. Ashýlanýdyń ornyna ol máz bolyp kúlip, «aqynǵa unaǵan áıel jaman áıel emes» deıtin. Áldebir jaǵdaıǵa baılanysty kóp uzamaı Qasymnyń Almatyǵa ketýine týra keldi. Biz Sverdlovskige qonys aýdardyq. 1939 jyly demalysqa kelgende Qasym bizdi izdep taýyp, úıine qonaqqa shaqyrady. Bir-eki jyldan keıin «balapan basyna, turymtaı tusyna» ketken zaman ornady. Ánýar suranyp jatyp, jańadan bosanǵanyma qaratpaı Almatyǵa ákep tastap, soǵysqa attanyp ketti. 1943 jyly qaza tapqany jóninde qara qaǵaz keldi...»
Arǵy jaǵy belgili. Soǵystan aldyn kúıeýi Saqypjamaldy Almatyǵa, Ábý Sársenbaevtyń úıine aparyp tastaǵan bolatyn. Kúıeýi Ábý aqsaqaldyń baldyzy edi. Elmen birge maıdanǵa attanǵan Qasym da aman-esen oralady, kóp uzamaı Saqypjamalǵa úılenedi.
«Ol kezde (Oralda – A.T.) Qasym jıyrma tórt jasta. Denesi qarshyǵadaı shaǵyn bolǵanymen, jalt-jult etken janary qyrannyń kózindeı ótkir. Menimen tanysqan sátte Qasym qolymdy uzaǵyraq qysyp, qadala qarap qaldy... Sodan kete-ketkenshe men jaqqa urlana kóz tastaýmen boldy», degeni bar Saqypjamaldyń taǵy bir esteliginde.
«Aq qaıyń men sulý qaraǵaı aralas ormany bar, jıegin Aq Jaıyq pen Shaǵan kómkergen tabıǵaty sulý ózi de Eýropa úlgisinde salynǵan Oral qalasy aqynnyń jalyndy jas dáýreni, alǵashqy mahabbaty, otty jyrlarynyń kýási men syrlasyna aınalyp, ol osy elge baýyr basady. Oralda ótkergen 6 jyl ǵumyry Qasym aqynnyń eń baqytty kezeńi dep aıtýǵa dálelimiz mol. Oralda Qasym alǵash ret Marfýǵa Kenjeǵalıeva degen arýǵa jolyǵady, oǵan 12 óleń arnaǵan», deıdi Aqushtap Baqtygereeva.
Ol óleńder qaısysy edi?!
Qaraı-qaraı kózimniń nury bitpes,
Aıta-aıta kóńilimniń syry bitpes.
Jalyn júrek,
jasyn til jas aqynnyń,
Súıgenine arnaǵan syry bitpes.
О́zińe aıan, men saǵan ǵashyq edim,
Syr sandyǵyn ózińe ashyp edim.
Janǵa qımas sandyqtyń
bar asylyn,
Aıamaı-aq ózińe shashyp edim...
Árıne, qazirgi poezııadaǵy ólshemmen qaraǵanda kemshin tusy joq emes. Biraq 1930 jyldar úshin jáne jas shaǵynan alǵanda bul – qazaq poezııasyndaǵy jańa teńeýlermen, sulý sózdermen órilgen úlgi edi. Oǵan «jalyn atqan jastyǵyn» qosyńyz.
Qasymnyń Oralda taǵy bir qyzmet etken orny – teatr. Bul týraly da derekter tipten az. Al teatrdyń qazirgi qorynda bir-eki sýretten basqa eshqandaı derek joq. Tek kózin kórgen, qyzmettes bolǵandardyń ǵana bir-ekeýiniń esteligi bar.
«Oral qazaq teatryndaǵy qıyn sharýanyń biri akterler kadry boldy. Qasym Amanjolov akterlerdi toptastyrý men sahna ónerine baýlý isine de kóp qajyr-qaıratyn jumsady. Sóıtip, ildáldalap júrip, sahna ónerine qabileti bar birneshe adamdy teatrdyń shtatyna engizip, qyzmetke aldy. Teatrda akter bolǵandardyń biri – Batyr Qydyrnııazov, Qasymmen birge redaksııada qyzmet istep júretin jas jigit, minezi albyrttaý, aqjarqyn bolatyn (osy kúngi respýblıkaǵa tanymal aqyn Sholpan Qydyrnızova – sol Batyrdyń qyzy). Batyr Qydyrnızıaov ta qurby joldasy Qasym Amanjolovtaı bolmasa da, óleń shyǵaryp, án salatyn, dombyra shertetin aqjeleń jigit edi. Shtatqa alynǵan ekinshi akter Qabdenǵalı Qýanyshalıev – Orda aýdanynyń Qashqynshy aýylynyń azamaty. Ol kisini men bala kezimnen biletin edim. Kedeıligine moıymaıtyn, minezinde serilik syńaıy bar aǵamyz edi...» – deıdi Zeınolla Turarbekov «Qasym qurǵan teatr edi» degen esteliginde.
Bul jazbada biz Qasymnyń Oraldaǵy jyldaryna ǵana nazar aýdardyq. Oral, Jaıyq jaıly jazylǵan jyrlaryn ǵana arqaý ettik. Álbette, Qasymnyń poezııasy – úlken poezııa. Ony zerttep, zerdeleý áli de jalǵasyp kele jatyr.
Búkil qazaqqa aty málim Qasymnyń jastyq kezi, otty jyldary Jaıyqtyń jaǵasynda, Oraldyń kóshelerinde ótkenin aıtyp, tipti maqtanǵymyz da keldi. Nege maqtanbasqa?! Ol osy ólkeniń sýyn ishti, osy ólkeni erkin jaılady. Oral tabıǵaty oǵan shalqar shabyt syılady. Nebir syrly sazdy aspaptardy úırendi osy qalada. Búginde Qasym jazǵan jyrdy biz de jatqa aıtamyz. «Oralym, meniń, Oralym...»...
Aslan TILEGEN,
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń jas jýrnalısterge arnalǵan syılyǵynyń laýreaty