«Adamnyń bir qyzyǵy bala degen...» demep pe edi Abaı?! О́kinishtisi, sol qyzyqqa kenele almaı, urpaq súıýdi arman etken jandar jetip-artylady. Statıstıkalyq málimetterge súıensek, elimizdegi árbir altynshy otbasy bir perzentke zar eken. Keıbir otbasylar ortada bala bolmaǵan soń ajyrasyp ta ketip jatyr. Al azamattardyń urpaqty bolýy, ómirge deni saý urpaq kelýi memleket úshin óte mańyzdy. Mańyzdy bolǵan soń da 2010 jyly «Salamatty Qazaqstan» baǵdarlamasy aıasynda tegin ekstrakorporaldy uryqtandyrý júzege asa bastaǵan.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda Úkimetke 2021 jyldan bastap «Ańsaǵan sábı» baǵdarlamasyn júzege asyrýdy tapsyryp, ekstrakorporaldy uryqtandyrý baǵdarlamalary boıynsha bólinetin kvota sanyn 7 myńǵa deıin, ıaǵnı jeti ese kóbeıtý kerek ekenin aıtqan. Al elimizdiń otbasylyq-demografııalyq ahýalyn jaqsartý maqsatynda EKU baǵdarlamasy 2010 jyldan bastap tegin kepildendirilgen medısınalyq kómek kólemi (TMKKK) aıasyna engizilgen bolatyn. Sodan beri bul baǵdarlama elimizdegi myńdaǵan otbasyna baqyt syılaǵan.
500-den asa ana besik terbetkisi keledi
Shyǵys Qazaqstan oblysynda jyl saıyn júzdegen otbasy atalǵan baǵdarlamaǵa bólingen kvotaǵa iliný úshin kezekke turady. Oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń bergen málimetteri boıynsha, bıyl óńirimizge 80 kvota bólingen. Alaıda sábı súıe almaı júrgen otbasylardyń sany 500-den asyp jyǵylady eken. Ásirese Semeı, Rıdder qalalarynan, Aıagóz, Zaısan aýdandarynan kelip kezekke turǵan otbasylar kóp. Medısına salasy mamandarynyń aıtýynsha, onyń birden-bir sebebi – О́skemenniń óndiristik qala ekeni. Demek ekologııanyń áseri bolýy múmkin. Al ortalyqtan alys jatqan aýdan turǵyndary dárigerdiń kómegine kesh júginedi.
– Mundaı jaǵdaıda kináni kóbinese áıelderden izdep jatady. Bul – qate túsinik. Eger jup bes jyldan artyq náresteli bola almaı júrse, erlerdiń densaýlyǵyna baılanysty. Onyń sebep-saldary kóp. Máselen, er-azamat óndiristik orynda jumys isteýi múmkin, kerisinshe ofıstik qyzmette bolyp, az qımyldaıtyn shyǵar. Sóıtip gormonaldy fonnyń áleýeti buzylady. Bizge kelýshi pasıentterdiń orta jasy 21-47 jas aralyǵynda ekenin eskersek, bul – úlken problema, – deıdi «Ekomed-Shyǵys» JShS klınıkasynyń dırektory, reprodýktolog dáriger Nazgúl Mahambetova.
Dárigerdiń aıtýynsha, keıbir jaǵdaıda er adamnyń uryq júretin tútiksheleri bitelip qalýy da múmkin. Ondaıda bitelgen joldardy emdep, jazýǵa bolady. Nátıjesinde erli-zaıyptylardyń sábı súıýge múmkindikteri bar.
Al áıelderdegi bedeýliktiń basty sebepteri – jatyr tútiksheleriniń qabynýy, analyq uryqtyń azaıýy. Eger analyq uryq azaısa, ony kóbeıtý múmkin emes ekenin alǵa tartady dárigerler. Sol úshin de jergilikti jerdegi dárigerler bala súıe almaı júrgen otbasylardyń densaýlyqtaryn jiti qadaǵalap, der kezinde shara qabyldaǵandary jón.
Jalpy alǵanda, oblysqa bólingen kvotaǵa kezekte turǵan otbasylardyń sany jeti-segiz ese kóp. Al О́skemendegi «Ekomed» klınıkasyna bir jyldyń ishinde 180-200 otbasy júginedi eken. Nátıjesinde, klınıkada emdelgen áıelderdiń 60-70-i júkti bolypty. Basa aıta keterligi, О́skemendegi klınıkada bolashaq analar EKU prosedýrasyna daıyndalady, uryqtary jetildiriledi. Al EKU prosedýrasynyń ózi Almaty, Nur-Sultan qalalaryndaǵy embrıologııalyq zerthanalarda jasalady. Kvotalar embrıologııalyq zerthanalary bar klınıkalarǵa ǵana bólinedi. Kórsetiletin qyzmettiń barlyǵy memleket esebinen júzege asady. Tipti jol aqysyn da tólep beredi.
Qazirgi ýaqytta áıelder ǵana emes, erler bedeýligi de ózekti másele bolyp otyrǵanyn oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy mamandary da atap ótti.
– Sábı ańsaǵan otbasylar baqytty bolýy úshin medısınada ýrologııa, andrologııa, akýsherlik-gınekologııa, embrıologııa, reprodýktologııa salasyndaǵy mýltıdıssıplınarlyq tásil erekshe ról atqarady. Mysaly, EKU-ǵa kvota alý úshin kezekte turǵan juptardyń shamamen 200 jubynda bedeýliktiń aralas jáne erler faktory kezdesedi. Oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń «Qosalqy reprodýktıvtik ádister men tehnologııalardy júrgizý qaǵıdalaryn bekitý týraly» buıryǵyna sáıkes jumystar júrgizilip jatyr. Medısınalyq uıymdarda erler men áıelderdiń bedeýligin dıagnostıkalaý jáne emdeý standarttary qatań saqtalady, – dedi oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy basshysynyń orynbasary Raıfa Safıýllına.
2018 jyly tegin medısınalyq kómektiń kepildendirilgen kólemi boıynsha kvota alý úshin kezekte turǵandar sany – 667, 2019 jyly – 594, aǵymdaǵy jyly 600-den astam jupty quraǵan. Al bólingen kvotalardyń ıgerilýine kelsek, 2018 jyly bólingen 65 kvotanyń 62-si ıgerilip, úsheýi qaıta bólingen. Igerilgen 62 sıkldyń 18 jaǵdaıynda otbasy sábı súıý baqytyna ıe boldy, ıaǵnı 29 paıyzy. О́tken jyly bólingen 69 kvota tolyǵymen ıgerilip, 24 jaǵdaıda oń nátıje kórsetkeni qýantqan. Sonda qanshama áýlet bala súıip, qanshama ana besik terbetti?! Baqyt emeı nemene?!
Memlekettiń osy baǵdarlamasy arqyly balaly bolý baqyty buıyrǵan ata-analarmen habarlasyp kórgenbiz. Memleketke, dárigerlerge alǵysyn jaýdyryp otyrǵan otbasy pikir bildirgenimen, aty-jónderin atamaýdy ótingen.
– Balaly úı bazar demekshi, ár otbasynyń qýanyshy baladan bastalady ǵoı. Biraq sol bir balaǵa zar bolyp júrgender de bar. Bizdiń otbasyly bolǵanymyzǵa 9 jyl tolypty. Sonshama ýaqyt sábıli bolýdy ańsadyq. Bala tilep, barmaǵan baqsy-balgerimiz qalmady. Atalardyń basyna da túnedik. Sóıtip júrgende nárestelerin qoqys jáshigine, ájethanaǵa tastap ketetinderge ashýym keletin. Eń bastysy, joldasym ekeýmiz bir-birimizge qoldaý kórsete aldyq. Túsinistik. Qujattardy ázirlep balalar úıinen 3 jastaǵy Daıanany asyrap aldyq. Bir jyldan keıin tanysymyzdyń usynysymen EKU jasatýǵa sheshim qabyldadyq. Táńirdiń syıy bolar, barǵan kúnnen barlyǵy sátti ótti. Qazir kishkentaıymyzǵa 1 jas 9 aı boldy. Táýbe, ósip keledi, – deıdi óskemendik keıipkerimiz.
Oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy bergen málimetke súıensek, bıylǵy Shyǵysqa bólingen kvota arqyly aldaǵy ýaqytta taǵy birneshe otbasy balaly bolady.
EKU ádisi elimizde eń arzan
Qutydan tuńǵysh sábı 1996 jyldyń 31 shildede Qazaqstan men Ortalyq Azııada dúnıege kelgen eken. EKU ádisimen týǵan alǵashqy qazaqstandyq bala bıyl 24 jasqa tolypty. Qutydan shyqqan tuńǵysh qazaqstandyq balanyń avtory, Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi, «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» ulttyq jobasynyń jeńimpazdarynyń biri, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, elimizdegi alǵashqy jáne jetekshi EKU ortalyqtary men bedeýlikti emdeıtin «Ekomed» klınıkasynyń negizin qalaýshy – Saltanat Baıqoshqarova. Eger Saltanat pen jubaıy Batyr Bekmusaevtyń ózderi de jeti jyldaı bedeýlikpen kúrespese, elimizde mundaı ádistiń qashan qolǵa alynaryn kim bilsin?! Keıin olar qurǵan zerthanalardyń kómegimen myńdaǵan bala dúnıege keldi, olardyń ishinde ózderiniń eki balasy da bar. Qazir otbasynyń kúshimen ashylǵan «Ekomed» ortalyqtary elimizdiń birneshe qalasynda jumys istep tur. Segizinshi klınıka ótken jyly ǵana Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy О́skemen qalasynda iske qosyldy.
– Klınıka fılıaldarynyń Qazaqstannyń birneshe qalalarynda belsendi damýy – meniń sońǵy eki-úsh jyldaǵy eńbegimniń nátıjesi dep aıtýǵa bolady. Jerimiz keń bolǵandyqtan alys aýyl-aýdandaǵylar bir ortalyqqa aıaqtary jete bermeıdi. Alaıda qanshama adam balaly bolýdy qalaıdy. Meniń oıymsha, bizdiń medısınada akýsher-gınekologter kóp, al bedeýliktiń sebep-saldaryn anyqtaý men emdeýdiń zamanaýı tásilderin meńgergen reprodýktologtar, EKU-ny jaqsy biletin mamandar az. Sondyqtan óńirdegi juptar reprodýktolog izdep Nur-Sultanǵa nemese Almatyǵa sabylmas úshin aımaqtarda fılıaldar ashý óte mańyzdy, – degen edi О́skemenge arnaıy kelgen Saltanat Baıqoshqarova.
Saltanat Baıqoshqarovanyń aıtýynsha, bedeý juptardyń úshten biri ǵana EKU-ǵa muqtaj, qalǵandaryna qarapaıym ári arzan ádistermen-aq kómektesýge bolady. О́z tájirıbesinde reprodýktologtyń bir ǵana keńesinen keıin júkti bolǵan áıelder bar kórinedi. О́ıtkeni bilikti reprodýktolog júktilikke ákeletin joldy durys kórsetken.
– Bizdiń mindetimiz – árbir otbasy úshin qoljetimdi bolý. Jergilikti jerlerde fılıaldardy ashý. Bizge tek jaqyn shetelderden ǵana emes, alys elderden de emdelýge keledi. Bul da jetistik kórsetkishteriniń biri, – deıdi elge belgili dáriger.
Medısına salasy mamandardyń málimetine súıensek, bala kótere almaı júrgen otbasylardyń bes paıyzynda ǵana týa bitken bedeýlik bolady. Qalǵan 95-97 paıyzynda bedeýlik jasandy túsik túsirýden keıingi asqynýlardyń, jynystyq jolmen beriletin ınfeksııalardyń saldary eken. Sondaı-aq mamandar ekologııalyq faktordy, ıaǵnı ekologııa adamnyń reprodýktıvti fýnksııasyna teris áserin de joqqa shyǵarmaıdy.
Saltanat Baıqoshqarovanyń aıtýynsha, Qazaqstanda EKU prosedýrasy basqa eldermen salystyrǵanda arzan turady, al preparattary, kerisinshe, qymbat. Mysaly, standartty ekstrakorporaldyq uryqtandyrý baǵdarlamasy shamamen 400 myń teńge turady, al medısınalyq preparattarǵa 600 myń teńgege deıin jumsalady. Eger memleket tarapynan kvotalar kóbirek bólinse, onda Eýropadan satyp alynatyn medıkamentterdiń arzandaýyna qol jetkizýge bolatyn sııaqty.
Álemde EKU ádisiniń qoldanyla bastaǵanyna qyryq jyldan asty. Jyldan-jylǵa bul tásil jańa tehnologııalarmen tolyǵýda. Mysaly, osydan on jyl buryn embrıondardy muzdatý tehnologııasy bolmaǵan. Qazir japon professory Kývaıama oılap tapqan «krıo-konservasııasyn» búkil álem qoldanady. Bul ádis pasıentterdiń bıomaterıaldaryn muzdatyp, bala súıýdi keıinge qaldyrýǵa múmkindik beredi. Al Qazaqstanda onkologııalyq dertke shaldyqqan naýqastarǵa osy ádisti paıdalanýǵa ruqsat berilgen. Olar uryqtaryn muzdatyp qoıady da, keıin qaterli isik aýrýyn emdep bolǵan soń paıdalana alady.
Otbasylyq-demografııalyq ahýaldy jaqsartqanymen, olardyń áleýmettik jaǵynan qorǵalýy men baspanamen qamtamasyz etilýi de nazardan tys qalmaǵan. Memleket basshysy bıyl 13 mamyrda 8 jáne odan da kóp balasy bar otbasylar úshin járdemaqynyń jekelegen mólsherin belgileıtin zańǵa qol qoıdy. Endi segiz balasy bar otbasy úshin járdemaqy 88 896 teńge, 9 balasy bar otbasy úshin – 100 008 teńge, 10 – 111 120 teńge, 11 – 122 232 teńge, 12 – 133 344 teńge, 13 – 144 456 teńge, 14 – 155 568 teńge, 15 – 166 680 teńge, 16 – 177 792 teńge mólsherinde belgilengen.