“ELIM-AILAP” О́TIP KETTI BIR О́MIR

Jarylqaý men jabyrqaý qashanda qatar júretin qubylys. Dúnıeni dúrliktirgen daǵdarysty boıyna darytpaǵan, adamzat ynty­maǵynyń altyn tizginin qoly­na ustaǵan qazaqty kóksoqta kóktem­niń kóksoqqan qubylysy bir qym­syndyryp tastap edi. Tabıǵat­tyń sol tentek minezine áli alań­dap júrgende alystan bir jaısyz habar jetti. Sheteldegi qazaq dıa­spora­synyń qaıratkeri, ulttyń úlken júrekti azamaty, táýelsiz­diktiń tap-taza tilekshisi Hasen Qalıbekuly Oraltaı 77 jasynda baqıǵa atta­nypty. Osydan on-aq kún buryn qazaqtyń taǵy bir abyz aqsaqaly – Jaǵda Babalyqov dúnıe salyp edi. Osy eki qaza meni qatty jabyr­qatyp ketti. О́ıtkeni, biz taǵdyrlas, armandas adamdar edik. Men týǵan jerdiń talbesigi buıyrmaı, jórgegimde jer aýǵan, otansyz­dyqtyń otyna erte kúıgen, tek áıteýir týǵan jerge elden buryn oralyp, baǵym janǵan jan edim... Talbesiktiń tynysh uıqysy Hasenge de buıyrmaǵan. Shyǵys Túrkistannyń shyrqy ábden buzylyp, jońǵar qazaqtary joryq­­qa jumylǵan tusta týǵan ol attyń jalynda, túıeniń qomynda terbetilip, tusaýy qylyshpen kesilgen. Sol joıqyn joryqtyń bir qolbasshysy Hasenniń ákesi Qalıbek hakim edi. Tekti ákeniń tárbıesi, ýaqyttyń tepkisi bala Hasendi tez eseıtip, atqa qondyr­ǵan. Bala jigit barlaý da jasaǵan, eger bolǵan, eki jaqqa elshi de bolǵan. Bala sana saıasatqa da ara­lasqan. Jaǵalasqan jantalas ata­mekeni Erenqabyrǵadan irge­lerin erte kóterip áketken. Taý asyp, tas basyp Takla-Makanǵa tentiregen. Shyńjańdy tárk etip, Shyńhaı shyǵyp ketken. Tıbetti basyp, Bula­naı asyp, Úndi túbegine de ty­ǵyl­ǵan. Eń sońynda 36 myń shaqy­rym joryq keship, 36 myń adamdy qandy jolda sháıit qaldyryp, 1953 jyly 1800 adam ǵana Túrik eline jetken. 25 jyl jaýmen julqysyp, údere kóshken úrkindi tirshilik osylaı aıaqtalǵan. Jat topyraqqa irge kómý, jańa turmysqa ıkemdelý, jańa kásip úı­rený, órkenıetke umtylý... Turmys, meıli, qansha qubylsyn, júrek­tegi jalǵyz qubyla ulttyń otyn óshir­­meý, qazaqtyń atyn joǵalt­paý edi. Hasen endi qarýdyń eń ótkiri qa­lam­ǵa tez aýysqan. Túrik arhıv­terin túrtpektep, Alash­tyń uranyn izde­gen, ult tulǵalary­nyń rýhyn oıat­qan, kómilip jatqan jádiger­lerdi jaryqqa shyǵara bergen. “Úlken túrik eli” baspasyn ashyp, ulttyq kitaphana uıymdas­tyrǵan. Saıası álemge boı uryp, NATO-da jumys istegen. Eýropa­daǵy “Azat­tyq” ra­dıo­synyń qazaq habarlary bólimin uzaq jyl basqar­ǵan. Álem­­dik aq­parat­­tyń úlken orta­ly­­ǵynda oty­ryp, ýaqyt tyny­syn dál bar­lap, ultqa rýh beretin habarlar­dy qula­ǵy túrik qazaqqa jetkize ber­gen. Osynyń báriniń jıyntyǵy re­tinde Qazaq táýel­siz­diginiń ha­baryn aq­pa­rat ataý­lynyń bárinen buryn “Azat­­tyq” radıosy arqyly óz daýy­symen jer-jahanǵa jarııa etken... Qaıran Hasen! Ulttyń úndi uranshysy edi. Tili, dini, dili berik, dińi kúshti kúresker edi. Armanynan adaspaıtyn, aqıqattan aýmaıtyn, jabyq túndikti túre, biteý jarany tile aıtatyn týrashyl edi. Endi ol til qatpaıdy. Efırde úni, jurty­nyń qolynda “Elim-aılap” ótken uzaq ómirdiń jylnamasy qaldy. Jer betindegi tiri qazaqtyń túp-túgel týǵan Otanda toǵysýyn ańsa­ǵan armany qaldy. О́lmeıtin úlgisi, taýsylmaıtyn tilegi qaldy! Tániń tynyshtyq taýyp, janyń jánnattan jaı tapsyn, qadirli Hasen. Ýaqap QYDYRHAN.