Argentınanyń altyn balasy

Dıego Maradona 1960 jyldyń 30 qa­za­nynda Argentınanyń astanasy – Býenos-Aırestiń dál irgesinde ornalasqan Lanýs dep atalatyn shaǵyn ǵana qalashyqta kedeıler otbasynda dúnıege keldi. Ákesi Don Dıego dıirmende jumys istese, anasy Dalma Salvadora Franko úıdegi tirlikpen aınalysty.  Bolashaq fýtbol juldyzy – Maradonalar otbasyndaǵy besinshi perzent. Aldynda tórt ápkesi bar. Don Dıego tańnyń atysynan kúnniń batysyna deıin jumysta bolǵandyqtan, úı sharýasyndaǵy barlyq aýyrtpalyq Dalmanyń moınyna tústi. Balalary da ata-analaryna qolǵabysyn tıgizip, bala kezderinen qara jumysqa jegildi. El aýzyndaǵy áńgimege sensek, Dıego jeti jasqa tolǵanda jıen aǵasy oǵan fýtbol dobyn syıǵa tartypty. Týysynyń tosyn syılyǵyna qýanǵany sonshalyq,  úıde júrse de, qonaqqa barsa da ol ala doptan esh ajyrmaǵan eken. Tipten, uıyqtaǵanda da ony qushaqtap jatady eken.

Jergilikti áýesqoı klýbtar arasynda ótetin oıyndardy Maradona qalt jibermegen. Úzilis kezinde kópshilik aldyna shyǵyp, óz ónerin pash etýdi ádetke aınaldyrǵan. Dıego dopty jerge túsirmesten, basy, ıyǵy, keýdesi, tizesi, shyntaǵy, ókshesi, bir sózben aıtqanda, denesiniń kez kelgen múshesimen qaǵyp, kórermenderdiń kóńilin kóterip júrdi. Úzilis aıaqtalyp, komandalar alańǵa shyqqan kezde Maradonanyń sheberligine tánti bolǵan kópshilik «Balaqaı, alysqa ketpe. Oıyn aıaqtalǵan soń osy ónerińdi bizge qaıtalap kórsetshi», dep alańnan jibergileri kelmegen kórinedi.

Dıego 10 jasynda Argentınanyń «Los Sebollıtos» dep atalatyn balalar klýbyna qabyldanady. Ol fýtbol koroli Pele sekildi alańǵa 10 nómirli fýtbolkamen shyǵyp júrdi. Ala doptyń sıqyryna arbalǵany sonshalyq, 14 jasynda oqýyn jalǵastyrýdan bas tartyp, ýaqytynyń barlyǵyn sporttyń osy túrine arnady.

1970-1976 jyldary Maradona «Ar­hen­tınos Hýnırstyń» jastar klýbynda oınady. Sodan keıin negizgi quramaǵa qabyl­dandy. Mine, sol kezden onyń sport­tyq karerasynda órleý kezeńi bastaldy. Túrli jarystarda kópshilik nazaryn ózine aýdarǵan Dıego ulttyq komandanyń jeıdesin kıip te úlgerdi. Alǵashqy kezderde jasyl alańda jasyndaı jarqyldamasa da, onyń oıyny jaqsy áser qaldyrdy.

1978 jylǵy álem chempıonaty Argen­tınada ótkeni belgili. Maradona da aıtýly jarysqa qatysýǵa úmittilerdiń biri boldy. Alaıda dop dodasynyń bastal­ýyna eki apta qalǵanda bas bapker Sezar Lýıs Menottı ony negizgi komandaǵa qabyldamady. Sol jaısyz jańalyqty estigende, 17 jasar bozbalanyń ashýǵa bý­lyqqany sonshalyq, kúni-túni óz ból­mesinen shyqpaı, eńirep jylaǵan eken. Tipti eń jaqyn adamdaryna da ony jubatý ońaıǵa soqpapty. Esin jıyp, óz-ózine kelgennen keıin Menottıge bir emes, birneshe márte telefon shalyp, ult­tyq quramaǵa qabyldaýyn qıylyp sura­ǵan. Biraq bas bapker aıtqanynan qaıt­paıdy.

Joǵarydaǵy jaǵdaıdan keıin Dıego óziniń myqtylyǵyn túbegeıli moıyndatý úshin kóp eńbektenip, jatpaı-turmaı daıar­laný qajettigin uǵynady. Ol solaı etti de. Nátıje kóp kúttirgen joq. 1979 jyly Argentınanyń jastar quramasy álem birinshiliginiń kúmis júldegeri atansa, Maradona eń úzdik oıynshy dep ta­nyldy. Sodan keıin-aq ol óz eliniń ult­tyq komandasynyń serkesine aınaldy. Sol aralyqta Maradona Ońtústik Ame­rı­kanyń úzdik fýtbolshysy degen ataqty ıemdendi. Bir sózben aıtsaq, Dıego Maradonanyń sporttyń bul túrin­d­e baǵyndyrmaǵan belesi joq. Onyń barlyǵyn tizbekteımeı-aq, álem chempıo­nattaryndaǵy ónerine toqtalsaq ta jetkilikti dep oılaımyz.

1982 jyly ol Italııaǵa sapar shekti. A­pennın túbeginde Maradona táýir oına­ǵanymen, Argentına quramasy ekinshi kezeńnen asa almady. Brazılııaǵa qarsy básekeniń 85-mınýtynda ózine qarsy tym dóreki oınaǵan Jýan Batıstaǵa qol jumsaǵany úshin Dıego alańnan qýyldy.

1986 jyly Meksıkada Dıegonyń juldyzy jarqyraı jandy. Komanda kapıtanyna tán minez kórsetip, óz otandas­taryn únemi alǵa súıredi. Italııa (1:1), Bolgarııa (2:0) jáne Ońtústik Koreıany (3:1) artqa tastaǵan argentınalyqtar óz tobynda birinshi oryndy ıelendi. Italııanyń qaqpasyna soǵylǵan goldyń avtory – Maradona. 1/8 fınalda Ýrýg­vaıdan (1:0) basym tústi. Shırek fınal­da Anglııadan (2:1) aılasyn asyrdy. Osy kúnge deıin jankúıerlerdiń jadynda saq­talyp qalǵan myna bir qyzyqty oqıǵa dál sol básekede bolǵan edi: Mehı­ko­daǵy «Asteka» stadıonynda ótken kezdesýdiń 51-mınýtynda qaqpashy Pıter Shıltonmen talasqan Maradona boıynyń jetpeıtinin bilip, dop­ty qaqpaǵa qoly­men ıtere saldy. Bul sát tóreshi nazary­nan tys qalyp, soǵylǵan gol esepke alyndy. Arada tórt mınýt ótken soń dál sol daraboz Dıego óz alańynan bas­tap, jol-jónekeı aǵylshynnyń alty bir­deı oıynshysyn aldap ótti de ekinshi márte dopty qaqpaǵa toǵytty. Bul – álem chempıonattary tarıhyndaǵy eń ádemi goldardyń biri!

Kezdesýdiń sońyna qaraı Anglııa esep aıyrmashylyǵyn qysqartqanymen, Bobbı Robsonnyń shákirtteriniń odan árige álderi jetpedi. Sóıtip, aǵylshyndar úshin jarys aıaqtalsa, Argentına jartylaı fınalǵa shyqty. Keıinnen jýrnalıster Maradonadan qolmen qalaı gol soqqany jaıynda suraǵanda, ol «Eshbir dene múshem dopqa tıgen joq. Ol meniń emes, qudaıdyń qoly shyǵar», dep miz baqpady.

Jartylaı fınalda Karlos Bılardo baptaǵan komanda Belgııany 2:0 esebimen utty. Eki goldy da Maradona soqty. Aq­tyq synda argentınalyqtar GFR-men kezdesti. Alǵashqy eki goldy Hose Lýıs Braýn men Hohe Valdano soqsa, kóp uzamaı Karl-Haıns Rýmmenıgge men Rýdı Feller tarazy basyn teńestirdi. Osy kezde Maradonanyń naǵyz komanda kapıtanyna tán qasıeti aıqyn kórindi. 85-mınýtta ol Horhe Býrrýchagaǵa 40 metr­deı qashyqtyqtan qolmen ákelip aldyna qoıǵandaı etip, dál pas berdi. 24 jastaǵy surmergen múlt ketken joq. Bul jeńis doby edi. Esep – 3:2. Osylaısha, Astekter eli saparynan Argentına álem chempıo­ny ataǵymen oralsa, Dıego Maradona eń úzdik fýtbolshy dep tanyldy. Al surmergender saıysynda qarsylastar qaqpasyn bes márte dál kózdegen ol tek aǵylshyndyq Garı Lınekerden ǵana qalyp qoıdy. Anglııa quramasynyń sha­býyl­shysy birinshilik barysynda alty gol soqty. Sol jyldary aıaqdop óneri­niń basy-qasynda júrgen maıtalman ma­man­dar men san mıllıon jankúıer Mara­donany dańqty Pelemen salystyra bastady.

1990 jylǵy álemdik dop dodasy Ita­lııada ótti. Maradona burynǵydaı babynda bolmasa da, óz komandasyn órge súıreýdiń barlyq amalyn jasady. Toptyq týrnırde Argentına úshinshi oryn­da qalyp qoıǵanyna qaramastan, jıǵan upaıynyń moldyǵynan pleı-offta kúsh synasý quqyǵyna ıe boldy. 1/8 fınalda olar ataǵy alysqa jaıylǵan Brazılııamen oınady. Quramynda Taf­farel, Rıkardo Gomes, Dýnga, Almeao, Ka­reka, Romarıo, Bebeto syndy jul­dyz­dary bar Sebastıan Lazaronı jetek­shilik etken komanda oıynnyń basynan aıaǵyna deıin basymdyqqa ıe boldy. Argentınalyqtar kóbine-kóp qorǵanysqa mán berip, qarymta shabýylǵa ara-tura ǵana júgindi. Sondaı sátterdiń birinde taǵy da Dıego daralandy. 81-mınýtta ol quıyndaı júıtkip, birneshe oıynshyny aldap ótti. Qarsylastary ony toq­tatýǵa tyrysty. Úsh oıynshynyń ortasynda qalyp qoıǵanyna qaramastan, Ma­radona qulap bara jatyp, alysta turǵan Klaýdıo Kanıdjaǵa dál pas jetkizdi. 23 jastaǵy jalbyr shashty jalyndy jas óz múmkindigin qalt jibermedi – 1:0.

Shırek fınalda Iýgoslavııany (0:0, 3:2) penaltı soǵý barysynda jeń­gen Argentına jartylaı fınalda Ita­lııamen kezdesti. Bul básekede jeńim­paz anyqtalmady – 1:1. Esep 3:3-ke jetkende, Maradona jeńis golyn soqty – 4:3. Fınalda GFR-den (0:1) utylǵan ar­gentınalyq fýtbolshylar kúmis medaldi moıyndaryna ildi. Al Dıego bolsa, birinshiliktiń eń úzdik oıynshylar tiziminde úshinshi orynǵa turaqtady. Jarystyń jabylý rásiminde Maradona FIFA prezıdenti Joao Avelanjdyń qolyn alýdan bas tartty. Fýtbolshynyń pikirinshe, fınaldyq oıynda tóreshiler Argentınaǵa kópe-kórneý qııanat jasady. FIFA basshylary sony kóre tura, jumǵan aýyzdaryn ashpady.

Argentınalyq bapkerler 1994 jylǵy álem chempıonaty qarsańynda, Dıego Maradonany ulttyq qurama sapyna amaldyń joqtyǵynan ǵana qosty. Sebebi qurama komanda irikteý týrnıri men joldastyq kezdesýlerde jıi súrindi. Tipten, AQSh-qa barmaı qalý qaýpi týdy. Sońǵy joldamanyń taǵdyry Aýstralııaǵa qarsy básekede sheshildi. Sol kezde barsha jankúıer «Qatarǵa Maradonany qosyńdar» dep shýlady. Halyqtyń ashý-yzasynan yqqan bas bapker Alfredo Basıle kópshiliktiń talabyn oryndady. Sıdneıde teń esep tirkeldi – 1:1. Býenos-Aıreste ótken qarymta matchta alań ıeleriniń asyǵy alshysynan tústi – 1:0. Sheshýshi tusta Maradona nátıjeli pas berip, kópshiliktiń nazaryn qaıta ózine aýdardy. Sóıtip, Argentınanyń fýtbolshylary Amerıkaǵa attandy.

AQSh-ta ótken álem chempıonatynyń tusaýkeser kezdesýinde argentınalyq aıańdop sheberleri Grekııa quramasynyń qaqpasyna jaýapsyz tórt gol saldy. Bireýi keıipkerimizdiń enshisinde. Kelesi oıynda Nıgerııadan basym tústi – 2:1. Maradonanyń pasynan keıin je­ńis golyn Kanıdja soqty. Úshinshi match­ta Bolgarııamen kúsh synasýǵa tıis edi. Alaıda Dıegonyń dopıng qoldan­ǵany anyqtalyp, ol jarystan shet­te­tildi. Komanda serkesiniń qadiri son­da anyq bilindi. Áýelde olar bolgarııa­lyq­tardan 0:2 esebimen utylsa, 1/8 fınalda Rýmynııaǵa ese jiberdi – 2:3. Bul Maradonanyń ulttyq komanda sapyndaǵy sońǵy oıyny edi.

Ulttyq quramadan bólek, klýbtyq deńgeıdegi jarystarda da Maradona keremet oıyn órnegimen mıllıondaǵan kó­rermenniń kózaıymyna aınaldy. Is­pa­nııanyń «Barselonasynda» ol eki jyl oınady. 1984-1991 jyldar ara­ly­ǵynda Italııanyń A Serııasynda óner kórsetti. Argentınanyń shoqjul­dyzy «Napolıdiń» jeıdesin kıgen bette buryn-sońdy ishki birinshilikte top ja­ryp kórmegen komanda qulpyryp shyǵa keldi. Olar talaı bıik belesti baǵyndyrdy. Neapoldyqtar eki márte Italııa chempıony, birneshe ret vıse-chempıony atanyp, ÝEFA kýbogyn oljalady.

Dıego Maradonanyń sırek kezdesetin talant ıesi ekeni anyq. Boıy nebary 165 santımetr bola tura, ózinen áldeqaıda eńgezerdeı oıynshylardyń ózderinen bıik sekiretin. Júgirgende eshkimdi sha­ńyna ilestirmeıtin. Dopqa talasqanda, ózgelerdi taqyrǵa otyrǵyzyp ketetin. Soqqysy joıqyn, pasy dál, drıblıngi keremet, fıntteri ǵajap... osylaı uzaq jal­ǵastyra berýge bolmady. Biraq ol boıyndaǵy barlyq qasıeti men dara talantyn tolyqtaı paıdalana aldy dep aıta almaımyz. О́ıtkeni naǵyz kemeldengen shaǵynda ersi qylyqtar kórsete bastady. О́ziniń qıqar mineziniń kesirinen árkimmen bir daýlasyp, janjaldasty. Basshylardy balaǵattap, áriptesteriniń jaǵasynan aldy. Áńgimesi jaraspasa, judyryǵyn ala júgirýdi ádetke aınaldyrdy. Kóshede kezdeısoq kezdesken adamdarmen tóbelesip, jýrnalısterge oq atty. Ishimdikke salynyp, esirtkige áýestendi. Mas kúıinde kólik júrgizip, beıkúná jandardy jara­qat­tady. Salyq tóleýden jaltaryp, basy daý-damaıǵa qaldy. Qoǵamdyq oryndarda tynyshtyqty buzdy. Basqa da jat qy­lyqtarymen kózge túsip, talaı ret isti boldy. Bir sózben aıtsaq, saý adamnyń tamaǵyn iship, aýrý adamnyń isin istedi.  

Joǵarydaǵy jaıttyń barlyǵyn kóre tura qoǵam da, quzyrly organdar da, mıllıondaǵan jankúıer de Dıegoǵa keshirimmen qarady. О́zge bireýler osyndaı teris áreketterge barsa, temir tordyń ar jaǵyna toǵytylatyny anyq edi. Osy oraıda Maradonanyń sport salasynda qol jetkizgen tabystary eskerildi. Rasynda da, ol asqan daryn ıesi, teńbil dop­tyń teńdessiz sheberi edi. Mine, Argen­tınanyń sol altynǵa bergisiz balasy Dıego Armando Maradona búgin alpys­tyń asýyna shyqty.