Endokrındik júıe adam aǵzasynyń gýmoraldy rettelýinde asa mańyzdy ról atqarady. Aǵzanyń ishki ortasyna qajetti arnaýly bıologııalyq belsendi zattardy bólip shyǵaratyn sekresııa bezderi qyzmetine úńilgen saıyn qaıran qalasyń.
Bezder bólgen gormondarsyz aǵza tirshiligin kózge elestetý múmkin emes. Qannyń aǵysymen barlyq ishki múshege jetip, olardyń jumysyna áser etetin gormon tabıǵatynyń tereńdigi sonda, ol adamnyń jynysyn aıqyndaýda da erekshe mańyzǵa ıe. Gormondar ishki turaqtylyqty, ıaǵnı gomeostazdy qamtamasyz etip, júıke jáne ımmýndyq júıelermen qosyla ósýdi, aǵzanyń damýyn, energııany saqtaýyn baqylaıdy.
Bul rette Ana men bala ulttyq ǵylymı ortalyǵynyń endokrınologtarynyń aıtary mol. Dárigerlik praktıkada túrli jaıttar kezdesedi. Sonyń biri – klınıkaǵa oblystan kvotamen qaralýǵa kelgen balaǵa qatysty oqıǵa.
Oqıǵa bylaı bolǵan. Osydan 13 jyl buryn otbasynda alǵashqy perzent – er bala dúnıege kelgen. Sábıde er balaǵa tán shúmeteıi bar ekenin kórgen soń solaı dep jynysy jazylǵanymen, ol kishi dáretti otyryp syndyratyn. Arada jyldar ótip, 12 jasqa kelgende balanyń syrtqy turqyndaǵy ózgerister, eń bastysy omyraý bezderiniń ósýi baıqalady. Sodan onyń ata-anasy dárigerge júginip, jergilikti emhana pedıatry jasóspirimdi endokrınologqa jiberedi. Gormondarǵa alynǵan taldama onyń er bala ekenine kúmán týdyrady. Osylaısha, bala Ulttyq ortalyqqa kelip, tolyq tekserilýden ótedi. Balanyń hromosomalary da er adamnyń emes, áıel jynysyna tıesili ekenin kórsetti. Ýltradybystyq zertteýden de qynap, jatyr, jatyr tútiksheleri men analyq bezderi barlyǵy kórindi. Al kerisinshe erkektik belgileri bolǵanymen, umasy bos, jumyrtqasyz. Jasóspirim er bala emes, qyz bolyp shyǵady.
Endi plastıkalyq hırýrgııamen artyq etti alyp tastaý mindeti tur. Al bala fızıologııalyq turǵyda bolashaqta tolyqqandy ana bolyp, bala kótere alady. Biraq 13 jyl boıyna er bala retinde jetilip kele jatqan jaýqazyn úshin munyń qanshalyqty moraldyq-psıhologııalyq turǵyda aýyr ekeni aıdan anyq. Bar bolmysymen qyz ekenin sezinýdiń kúrdeli joly tur.
«Bala birneshe ret genetıktiń keńesin aldy, endi birneshe zertteý júrgizilip baryp, tehnıkalyq turǵyda plastıkalyq ota jasalady dep oılaımyz», deıdi endokrınologtar.
Endokrınolog Anna Grechko «Meniń aldyma jasy 16-da, al boıy nebári 140 sm qyz bala keldi. О́z jasynan 20 sm tómen, jynystyq belgileri jetilmegen, tipti etekkiri kelmegen. Denesindegi pıgmentasııada da jańylys júrip, vıtılıgo aýrýynan tula boıyn aqtańdaqtar jaılaǵan. Al anasy bolsa qyzy 16 jasqa jetkenshe osyndaı jaıttarǵa kóńil aýdarmaǵan. Shuǵyl túrde jynystyq jáne ósý gormondary berildi, biraq qyzdarda ósý er balalarǵa qaraǵanda erte toqtaıdy. Bul – áıel jynysynyń fızıologııalyq ereksheligi. Kóbine qyzdardyń ósý gormondary 16 jasta doǵarylady. Al bul jerde osy shekke jetip turǵan bolatyn. Qyzdyń anasyna «Osy kezge deıin nege qaralmadyńyzdar» desem, «Ájesiniń de boıy kishkentaı edi, soǵan tartqan shyǵar dedim» deıdi. Tipti boı ósýiniń tejelýi qaı mezgilden bastalǵanyn da dóp basyp aıta almady», deıdi dáriger.
Ata analardyń baýyr etteriniń damý barysyn jiti qadaǵalap otyrýy óte mańyzdy. Boıy qalaı ósip jatyr, denesiniń qaı bóligine maı jınalady, jynystyq belgileri qalaı damýda, uıqysy qalaı, júıke júıesi jaıly ma, bala ashýlana bere me, denesine túk paıda boldy ma, qysqasy eshteńeni nazardan tys qaldyrmaý mańyzdy.
Dárigerlermen áńgime barysynda aýdandar men aýyldyq jerlerde endokrınolog mamandardyń tapshylyǵyn ańdadyq. Pedıatrlardyń bárine úlgerýi, medısınanyń barlyq salasyna mamandanýy múmkin emes. Sondyqtan keleshekte ınternetti paıdalanyp, onlaın oqýlardy uıymdastyryp, ata-analarǵa, pedıatrlarǵa arnalǵan sabaqtardy júrgizý kerek dep oıladym. Osy pikirdi Anna hanymǵa da bildirdik.
«Árıne, qoldan kelgenniń bárin jasaýǵa tıispiz, onyń ishinde sabaqtyń qazaq tilinde de júrýin qalar edim. Mysaly, Reseıdiń iri ortalyqtarynyń dárigerleri endokrındik júıelerdegi aýytqýlarǵa arnap ata-analar úshin túrli mektepter ashqan. Aldyma kelgen ata-anaǵa solardyń siltemesin beremin, biraq ol orys tilinde. Al bala densaýlyǵynyń jaqsarýy máseleniń mánisin jete túsinýge tikeleı baılanysty. Eger bizde osyndaı jumystar júrgizilse, mundaı dáristerdiń qazaq tilinde taralýy erekshe mańyzdy der edim», deıdi ol.
Shyndyǵy sol, shaǵyn aýyl, aýdandar túgili iri qalalarda da mamandanǵan dárigerler jetispeıdi. Aldyn ala jazylyp, aılap kezek kútesiz. Al aýyl turǵynyna qajet bolǵanda endokrınologqa qaralý qol jetpes alys armandaı. Endeshe, muny memlekettik turǵydaǵy máselelerdiń biri deýge bolady. Bul rette ana tilinde maǵlumat alý qajettigi bar adamdar múddesi esten shyqpaı, qazaq tilinde vebınarlar júrgizý isi de qolǵa alynsa, ońdy bolar edi.