Bilikti jýrnalıst Beken Qaıratulynyń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 7 qazan kúngi sanynda jarııalanǵan «Daǵystandyqtar des bermeı tur» atty zertteý maqalasynyń kólemi shaǵyn bolǵanymen, arqalaǵan júgi júz atannyń belin qaıystyrǵandaı eken. Keıingi elý jylda kúrestiń basy-qasyndaǵy jurtshylyq kóp talqylap, jıi qaýzaǵan áńgime.
Kavkazǵa ázirge jol túsken joq, biraq bizden eki myń shaqyrym jerdegi kileń keýdeli, taý ózenindeı kúrkirep júretin on san halyqtyń uldary bizge shetinen balýan tárizdi elesteıdi. Bala, bozbala kezimizde Álı Álıev, Shota Lomıdze, Levon Tedıashvılı, odan sál beride Soslan Andıevtiń aty dúrkireı shyqty. Kavkaz balýandary sodan bergi 40-50 jylda talaıdyń qutyn qashyrdy, óz elderiniń quramalarynan oryn tappaı ondaǵan memlekettiń jyrtyǵyna jamaý boldy. Basqasyn bylaı qoıǵanda, Jer sharynyń altydan bir bóligin alyp jatqan Reseıdiń erkin kúres boıynsha 74 jáne 76 kılodaǵy namysyn bir ýys cheshenniń batyr uly Bývaısar Saıtıev 13 jyl boıy qorǵap turdy. Sondaǵy oljasy: 3 márte Olımpıada jeńimpazy, 6 dúrkin álem chempıony!
Kavkazdaǵy bizden sany 20-40 ese az halyqtardyń kúresten alǵan taý-taý medaldaryn Beken inim erinbeı sanap shyǵypty. Saraptamasy men tolǵaýyn oqı otyryp, alpys jylda erkin kúresten bir álem chempıonyn, nebir Olımpıada jeńimpazyn baptaı almaǵan bapker aǵalar men zamandastarǵa ne aıtaryńdy bilmeısiń! Iá, bilimi men kásibı deńgeıi álemdik dárejedegi jattyqtyrýshy Qabden Baıdosovtyń tusynda Ábilseıit Aıhanov, Amankeldi Ǵabsattarov jáne Amanjol Buǵybaevty Máskeý resmı jarystarǵa jolatqan joq. Osy tórt aǵamyzdan jyǵylǵan talaı balýan Olımpıada jáne álem chempıondary atandy. Naqty mysal: qara nardaı qaıratty Qabden Baıdosov qazaq balýandarynan KSRO quramasyna birinshi bolyp endi. Baıdosov óz salmaǵynda Olımpıada júldegeri, álem chempıony, grýzııalyq Vladımır Rýbashvılıdi eki márte jyqty, quramadaǵy basqa myqtylarǵa da des bergen joq. Biraq Odaq bapkerleri ony álem jáne Eýropa chempıonattaryna aparǵan joq. Al Ábilseıit Aıhanovtan jeńilgen Aleksandr Ivanıskıı Olımpııa oıyndarynda jáne tórt álem chempıonatynda top jarsa, 1972 jyly Olımpıada kilemin qyran japqandaı qylǵan Zagalav Abdýlbekov 1973 jylǵy KSRO chempıonatynda Amanjol Buǵybaevtan ońbaı utyldy. Amanjol aǵamyz osy joly Odaq chempıonatyn tas-talqan ǵyp jeńip shyqty. Áıtse de, sol jylǵy álem chempıonatyna Buǵybaev emes, Abdýlbekov baryp, ekinshi ret dúnıe júziniń chempıony ataǵyna qol jetkizdi. Qabden, Ábilseıit, Amanjol aǵalarymyz taza qazaqı ortada týyp, ulttyq tamyry qunarly bolǵandyqtan, osyndaı deńgeıge kóterildi.
Já, osy jerden tizgindi tartyp, Beken baýyrdyń «Kavkaz balýandary nege kúshti?» degen saýalyna hal-qaderimiz jetkenshe jaýap izdep kóreıik.
Birinshiden, Kavkaz halyqtary ulttyq salt-dástúrge, tilge berik. Rýhy kúshti halyqtar ǵana ana tilin, ata dástúrin kóziniń qarashyǵyndaı saqtaı alady. Kavkazdyqtar qanshama ǵasyr otarlyq ezgige tússe de, tilin, dástúrin satqan emes. Mysaly, Keńes ımperııasyn otyz jyl bılegen Iosıf Stalın óle-ólgenshe orysshany aksentpen sóılep ótti. Iá, ulttyq kody berik halyqtyń tabıǵaty ońaılyqpen buzylmaıdy. Mundaı ulttyń erleri er-azamattyq qalpyn saqtaı bilse, áıelderi otaǵasynyń tirligine kóp kılikpeıdi, árkim óz sheńberi aıasynda tirlik jasaıdy. Mundaı otbasynda ósken ulandardyń basym kópshiligi er minezdi, qajyrly keledi. Mundaı jigitter bireýden jeńilgendi boıyna shaq kórmeıdi. Únemi bıikke umtylady. Osyndaı surapyl namysy bar halyqtyń uldarynyń kúres maıdanynda dúrkin-dúrkin top jarýy – zańdy nárse.
Ekinshiden, tabıǵaty buzylmaǵan halyq sonaý ata-babasynan mura as-sýyna berik. Kavkaz halyqtary atam zamannan taýdyń móldir sýyn iship, saf aýasymen tynystap, taýda jaıylǵan maldyń etimen, jemis-jıdegimen qorektenedi. Uldarynyń qarýly, qaıratty, erkin bolýynyń basty sebebiniń biri osynda jatyr. Bizdiń sportshylar sonaý HH ǵasyrdyń alpysynshy, jetpisinshi jyldarynan bastap negizgi dástúrli asy – qoı jáne jylqy etin sıyr men taýyq etine aýystyryp aldy. Sol tustaǵy sport mamandary buǵan mán bergen joq. Sportshylar uzaqqa sozylǵan jattyǵý jıyndary men jarys kezderinde negizinen orys halqynyń tamaqtaný úrdisine kóshti. Al bizdiń mamandar áli kúnge deıin qazaq sportshylarynyń ulttyq ereksheligine saı «menıý» jasaǵan joq (Biz bul máseleni qozǵap edik. Qulaq asqan adam bolǵan joq). Osydan baryp qazaq sportshylarynyń aǵzasy ulttyq qasıetinen ajyraı bastady. Keıingi 20-30 jylda sport ınternat oqýshylary negizinen sıyr jáne taýyq etine birjola kóshti. Bizdiń balýandardyń sheshýshi sátterde kúsh-qýat, tózimdilik jaǵynan syr berip qoıýynyń bir ushy osynda jatyr. Qarapaıym ǵana suraq: aýyr jattyǵýǵa qazy-qarta, jaıa jep barǵan jaqsy ma, álde taýyq jep barǵan tıimdi me?
Úshinshiden, Kavkaz otbasylarynda er-azamattyń orny bólek. Alla taǵala erkekterdi otbasynyń ıesi, asyraýshysy qylyp danalyqpen jaratty. Allanyń qalaýymen áý basta ornaǵan osy zańdylyqty ýaqyt óte kele adamdar túrli syltaýlarmen, árqıly sebeptermen ózgerte bastady. Osy ózgerister er adamdardyń úıdegi, qoǵamdaǵy bedeline nuqsan keltirdi. Kavkazdyqtar Jaratqan Iemiz belgilegen osy zańdylyqty áli kúnge deıin berik saqtaýy arqasynda ol jaqta er minezdi jigitter, otbasyna ıe bolatyn, dástúrge berik, ata-anasynyń qabaǵyn baǵatyn uldar Eýropa men oǵan shektes memleketterge qaraǵanda olarda áldeqaıda kóp. Mundaı ortadan el namysyn qorǵaıtyn ór keýdeli jigitterdiń kóp shyǵýy – zańdy qubylys. Mysaly, Daǵystannyń ulttyq batyry Habıb Nýrmogamedov ákesi Abdýlmanaptyń aldynda quraq ushyp turǵanyn talaı ret kórdik. Kavkazdyń musylman chempıondarynyń basym kópshiligi ata-anasyn jumyr jerdegi barsha adamnan artyq qoıady, erekshe aıalaıdy. Al ata-anasynyń alǵysyn alyp, razalyǵyna bólengen azamattyń keýdesi shalqaq, joly ashyq, abyroıy joǵary bolady.
Tórtinshiden, Kavkaz chempıondarynyń basym bóligi ımandy, kópshil keledi.
Besinshiden, kúres – Kavkaz halyqtarynyń jaýyngerlik qarýy ári kúnkóris kózi. Ol jaqta kúres – №1 sport túri. Kezinde ár qazaq balasy at qulaǵynda qalaı oınasa, kavkazdyqtar balýandyq ónerge solaı qaraıdy. Aýmaǵy atshaptyrym kúres zaldary Kavkaz balalarynyń erteńgi úmiti, bolashaq kásibi, eliniń, áýletiniń atyn shyǵarar chempıondar ustahanasy desek, qatelespeımiz. Sondyqtan bul óńirdiń úlkenderi uldaryn aıaǵyna nyq tura bastaǵan kezden kúreske jegedi. Beken Qaıratuly maqalasyna arqaý etken avar, osetın, qumyq, qarashaı, adygeı, kabardın-balqar, lak, noǵaı, taǵy basqa ulttardyń ulandary kórshiles ázerbaıjan, armıan, grýzınder tárizdi dzıýdo men grek-rım kúresine kóp bara qoımaıdy. Olar negizinen erkin kúresti qolaı kóredi. Shaǵyn aýyldardaǵy nemese qalalardaǵy erkin kúres zaldarynda jattyǵýlar erteńnen keshke deıin tolassyz júrip jatady desedi. Bapkerler bizdegideı mektep aralap, aýla jaǵalap shákirt izdemeıdi. Balalar kúres zaldaryna syımaı jatady eken.
Altynshydan, taýda týǵan, taýda oınaǵan, taýda mal jaılap, tas qoparǵan balanyń tynysy keń, qýaty mol, qany qyzý keledi. Mysaly, Daǵystan astanasy, talaı ataqty balýandar shyqqan Mahachkalanyń bir qaptaly Kaspııdiń jaǵalaýymen ushtassa, ekinshi jaǵy Tarqy Taýmen shektesip jatyr. Al Soltústik Osetııa astanasy, balýandar ustahanasy ispetti Vladıkavkaz qalasy bizdiń Almaty tárizdi taý eteginde ornalasqan. Bývaısar Saıtıevtiń kindik qany tamǵan Hasavıýrt qalasy da taýly óńirde tur. Buǵan búkil Kavkaz taýlaryn jaılaǵan júzdegen aýyldy qosyńyz.
Osy jerde Qazaq eli tárizdi Kavkaz jurty da orys patshasy, odan keıin Keńes ımperııasy tarapynan aıaýsyz otarlaýǵa ushyraǵanyn aıtýǵa tıispiz. Olarda da bizdegideı jergilikti halyqtyń jastaryn sporttyń klassıkalyq túrlerine jolatpaý úrdisi qatty júrdi. Sonyń saldarynan Kavkaz balalary negizinen balýandyq jolǵa túsýge májbúr boldy.
Baıyptap qarasaq, bizdiń chempıondardyń da basym kópshiligi ulttyq negizin, qazaqı tabıǵatyn saqtaǵan otbasynan shyǵypty. Shoqyr Bóltekuly, Oktıabr Jarylǵapov, Qabden Baıdosov, Ábilseıit Aıhanov, Ábdisalan Nurmahanov, Áljan Jarmuhamedov, Jaqsylyq Úshkempirov, Qanat Baısholaqov, Almas Musabekov, Dáýlet Turlyhanov, Asqar Shaıhıev, Kárimjan Ábdirahmanov, Máýlen Mamyrov, Ermahan Ybyraıymov, Bolat Jumadilov, Muhtarhan Dildábekov, Bekzat Sattarhanov, Baqtııar Artaev, Ashat Shaharov, Aqjúrek Tańatarov, Dáýlet Nııazbekov, Erbolat Baıbatyrov... Júzdegen chempıondarymyzdy shynashaqtaı kezinen tanyp, babyna keltire shyńdaǵan maıtalman bapkerlerimizdiń de basym bóligi – ulttyq nárin saqtaǵan aýyl azamattary. Qazir jaǵdaı ózgerdi. Jahandaný tusynda qazaq jurty qalaǵa qaraı údere kóshti. Qalada baıaǵy qazaqı úrdisti, salt-dástúrdi, atalar jolyn, tipti tildiń ózin saqtap qalý ońaı emes. Al chempıon balýandary ár aýylynan ondap, júzdep órile shyǵyp jatqan Kavkaz halyqtarynyń deni áli kúnge deıin taý qoınaýynda, sonaý quz-qııadan sarqyraı tógilgen ózen, bulaq jaǵasynda, samyrsyn men shyrsha jamyla, tirlik keship jatyr. Bizdiń ulttyq sanamyz, qazaqı qalpymyz keshegi dúrkin-dúrkin joıdasyz ashtyq pen eki ǵasyrlyq jabaıy qyrǵynnan áli qalpyna kelgen joq. Sonyń ózinde Qabden Baıdosov, Ábilseıit Aıhanov, Amanjol Buǵybaev, Shámil Serikov, Jaqsylyq Úshkempirov, Dáýlet Turlyhanov, Qanat Baısholaqov, Almas Musabekov, Aıtjan Shańǵaraev, Asqar Shaıhıev, Máýlen Mamyrov, Baqtııar Baıseıitov, Asqar Shaharov syndy jampozdarymyz kimge qarsy salsań da taısaqtap, shegingen emes. Al keıingi tolqyn balýandarymyzdyń Kavkaz jigitterinen kem soǵyp júrgeni janǵa batatynyn qalaı jasyramyz? Sebebi keıingi shırek ǵasyrda bizdiń ult qazaqı mentalıtetin álsiretip aldy, eń qymbat baılyǵymyz – ana tiliniń qadirin túsirdik, sonyń saldarynan ulttyq tamyrymyz burynǵydaı qýatty emes. Toqeteri, ulttyq saıasat saltanat qurmaı, ulttyq rýh jalyndap janbaı, balýandar kóshi túzeledi degenge sený qıyn.
Qydyrbek RYSBEK