Kózi ushyna iliner qara tabylmaıtyn Qımanyń jalpaq dalasy únsiz múlgip turǵan. Zırat basy qulaqqa urǵan tanadaı typ-tynysh. Ánsheıinde kómeıinen kúı tógilip, bir tynbaıtyn boztorǵaılar da kúńirene oqylǵan quran súresine qorǵasyndaı balqyp, eljireı elitip, berile tyńdap turǵandaı únsiz qalypty. Áke zıratynan bir shókim topyraqty aıyr men kúrektiń sabynan súıeldene, múıizdeı bolyp qatqan alaqanyna salyp ýqalady. Sol sátte boıyna bir jyly aǵys kelip quıylǵandaı boldy. Qazaq topyraǵy ǵoı, shirkin dep ishteı tolǵanǵan. Alystan aryp-ashyp kelgende aman alyp qalǵan da, asyrap-jetkizgen de osy topyraq. Endi mine, biriniń atasy, biriniń ákesi jatyr. Atasy Hatoǵa topyraq osy jerden buıyrǵan.
Arýaqqa ıman baılyǵyn tilegen. Ana sútimen alpys eki tamyryna sińgen óz tilinde emes, jórgeginde jatqanda juqqan qazaq tilinde.
–Tarıhty keıin indete izdedik qoı, – deıdi Rýslan Aýbakıruly, – jas kezimde kim kerek qylypty? Búginde 87-ge kelgen ákem bala kezimizde aıtyp otyratyn, qazir de aıtady. El basyna kún týǵan 1944 jyly kúshtep qonys aýdartqan ǵoı. Dám-tuz osy Qımanyń dalasynan buıyrypty. Atamyz Hato bala-shaǵasyn qanatynyń astyna alyp, es ketip, jan shyǵardaı bolǵan shaqta qaıyrymdy qazaqtyń qushaǵyna kúmp ete túsken. Osy Jaqsy aýylynda turdyq. Eki otbasyǵa laıyqtalǵan bir úı. Erterekte sondaı keńshar salǵan úıler kóp boldy ǵoı. Qabıden aǵamen bir shańyraqtyń astyndamyz.
Áýeli keıipkerimizdiń tiline tańdanǵanbyz. Qazaq tilinde uǵynyqty, kórkem sóıleıdi eken. Ishteı súısinisimizdi jazbaı ańǵardy.
– Ákem menen de jaqsy sóıleıdi, – dedi ol,– ómir boıy qazaq ishinde tursaq, qalaı sóılemeımiz. Jalǵyz til ǵana emes, mazmun-maǵynasy mol ádemi salt-dástúrin de bir adamdaı meńgerdik. Meńgerip qana qoımaı, buljytpaı saqtap kelemiz. Áıtpese, úzeńgi qaǵystyryp júrgen jora-joldas úıińnen omyrtqa mújimedik dep ókpeleıdi. Tirshiliktiń qýanyshy men qaıǵysyn birge kórip kelemiz. Bul qazaqtyń qaljyńy keremet. Meniń bir aıtatyn sózim bar, «qurdastyń qaljyńy kisi óltiredi» dep. Ashylyǵyn, ótkirligin aıtyp jatqanym ǵoı. Elýge tolǵanda qurby-qurdas qajasyn-aı kelip. Qoı soıyp, qolymdy qýsyryp qarsy alamyn, basyn mújitemin dedim. Olar bolsa mensiner emes, sıyr soıamyn dedim, jatyp kep kúlsin bári. Aqyry bolmaǵan soń jylqy soıyp qutyldym. О́zderi otyra qalǵanda biri qypshaq, biri arǵyn bolyp bólinedi. Rýǵa bólingen jaqsy emes, árıne, rý túgil ultqa bólinbeý kerek qoı deımin men. Aqyry bolmaǵan soń Esildiń bergi qabaǵynda qalyń arǵynnyń ishinde ósken men arǵyn bolyp aldym. Arǵyn aǵa balasy ǵoı, analarǵa aǵalyq aqyl aıtqanda jaqsy, áıtpese inilikke de jarap turmyn.
Ákeleri Aýbakır Zarahov 1961 jyly otbasymen Kavkazǵa kóshken. Jersinip ketýi ábden múmkin edi. Qansha degenmen atajurt. On jyl turdy. Biraq Qımanyń zıratynda jerlengen áke arýaǵy eske túse bergeni. Kúndiz oıynan, túnde túsinen shyqpady. О́kpeleıtindeı. Nege týǵan jerińnen bezip, meni jalǵyz tastap kettińder deıtindeı me, qalaı? Tań aldynda talmaýsyrap, sarytap saǵynyshtan ózegi órtenip jatqanda kóz aldynda áke beınesi eles beretin edi. Shydaı almady. Shydamaǵan soń 1971 jyly ákesine topyraq buıyrǵan qasıetti Qımanyń dalasyna qaıtadan qonys aýdarǵan. Artta máńgilik muz kómkergen Kavkazdyń apaıtós shyńdary qaıyrymy mol, sharapaty kóp qazaq dalasyna attanǵan Zarahovtar áýletin qol bulǵap shyǵaryp salǵan.
Rýslannyń aıtýyna qaraǵanda, óz úılerinde alty bala, kórshileri Qabıden aqsaqaldyń úıinde segiz bala órbise kerek. Aralaryn bir ǵana qabyrǵa bólip turǵanymen, eki otbasynyń arasynda shekteý bolatyn shekara joq. Bozala tańnan bir shatyrdyń astyndaǵy on tórt bala elbesip-selbesip mektepke attanady. О́zi Qýanyshbekpen bir partada otyrsa, inisi Aqylbekpen bir partada. Qalǵan balalar da solaı. Mektepten shyqqan soń da bir-birinen qara úzip ketpegen. Al keshkilik el jatarda bul Qýanyshbekti qushaqtap, inisi Aqylbekti qushaqtap birde óz úılerinde, endi birde kórshileriniń úıinde qona salatyn. О́ne boıy juptary jazylmaı júrgendikten bir úıdiń balalaryndaı bolyp ketken, áli kúnge deıin solaı.
– Shyn dostyq balalyq kezde bolady ǵoı deımin. Keıin Qımadan Atbasarǵa kóshsek te bir-birimizge degen syılastyq, izet qaldy, – deıdi Rýslan Aýbakıruly, – qarbalas tirshilikten qol tımeı jatsa, telefon shalamyz. Áıtse de, júzbe-júz kórisip, sóıleskenge ne jetsin?! Selınograd qalasyndaǵy qurylys ınstıtýtynda oqyp júrgenimde Ahmedııa Aqpanov, Amangeldi Alshynbaevtarmen bir bólmede turdyq. Stýdenttik shaqtyń dýmandy kezin birge ótkizdik. Osy kúnge deıin qazan-oshaǵymyz aralasyp, jup jazbaı kele jatyrmyz.
Qazaq dalasynan dám-tuz buıyrǵan 1944 jyly ákesi Aýbakır qabyrǵasy qatyp, býyny bekimegen on jastaǵy bala eken. Birden jumys istegen. Bir otar qoı baǵypty. 13 jasynda tyldaǵy surapyl eńbegine saı medal alypty. Eńbegi úshin, qoǵam baılyǵyn eseleýge qosqan úlesi úshin. Qazir on jasynda qoı baǵypty dese, bireý sener, bireý senbes. Biraq bul zapyrany kóp zamannyń ashy shyndyǵy. Atasy 41 jasynda ómirden ótken. Qaıǵydan qaıtypty. Tulymy jelbirep Qımanyń qyzǵaldaǵyndaı qyltıyp ósip kele jatqan qyzynyń ómirden ótkeni júrekke túsken úlken salmaq bolypty. Kóship kelgen soń jergilikti jurtpen tonnyń ishki baýyndaı aralasyp ketken. Ol ýaqytta er azamattyń bári maıdan dalasynda. Eldegi sharýaǵa Tóleýbaı aqsaqal ekeýi ıe bolsa kerek. Al sharýa shash etekten edi deıdi. Jańa jurtta tamyryn tereńge jiberip, eńsesin tiktegen soń el isine aralasyp, sharýaǵa bas-kóz bolsa kerek. Qıyn zaman, dám-tuzy taýsylyp ómirden ótken adamdardy jerleýdiń ózi ońaı-ospaq is bolmasa kerek.
– Seniń atań qaıyrymdylyǵymen támam eldi tánti etken jan, – dep aıtyp otyrady ákesi, – qazaq ta qaıyrymdy, jany jaısań jurt.
Jaısańdyǵyn bul da kórgen. Qabıden aqsaqaldyń dastarqany jıylmaıtyn. Tórde úlkender, esikke taman balalar otyrady. Keıin zaman túzelgende ýysyna jarty qurt emes, shala týralǵan jilik, bútin baýyrsaq tıetin boldy. Aqsaqal óz balalarynan buryn sybaǵany kórshiniń balalaryna beretin. Qazaqqa qonaq rıza bolsa bolǵany ǵoı. Úıdegi balalar azǵa da qanaǵat etedi.
Rýslannyń óziniń aıtýyna qaraǵanda, eń qyzyǵy aıt merekesi eken. Támam bala Qımanyń kóshesin shańdatyp, aıttyq surar edi. Sol kezdegi jurttyń peıilin-aı! Eshkim de qaltasynan qol salmaı qaıtarmaıtyn. Ájeler qurt-irimshigin usynsa, keıbireýler jarqyraǵan aq kúmis ustatatyn. Al baqyr berse, kóńilderi qońyltaqsyp, azsynyp ta qalatyn. Sóıtse yrym eken ǵoı. Másele aıttyqtyń az, ne kóptiginde emes, nıettiń túzýliginde. Al kórshi Qabıden aqsaqal balanyń názik alaqanyna ketpekteı etip bir som salar edi. Jalǵyz ózine ǵana emes, alty balaǵa túgel. Bir baıyp qalatyn. Qashan aıt merekesi bolar eken, atam qashan aıttyq berer eken dep tosyp júretin.
Qazaqtan kórgen jaqsylyǵy taýsylmaıtyn jyr. Bútin qurtty bólip, jarty qurtty jaryp jegen baýyrmaldyq. Ákesiniń aıtýyna qaraǵanda, jergilikti jurttyń da aýzynan aq maı aǵyp otyrmaǵan. Birde toq, birde ash zaman. Biraq peıil keń, nıet túzý. Ingýsh degen jurtty bálkim estigen, biraq, tústep tanıtyn, tildesip kórgen eshkim joq. Sóıtse de keýdesinen keri ıtermegen, baýyryna basqan, alǵa jetektegen.
– Keıde bir qyrsyq shalyp, oıdaǵyń oryndala qoımaǵanda, qabaqtyń túksıetini bar, – deıdi Rýslan Aýbakıruly, – sondaı bir kezeńde túnerip otyrsam, tórgi bólmeden ákem shyǵady. Az-kem otyrǵan soń jaıymdy suraıdy. Men bolsam, dúnıeni qara sý basqandaı kúıinip, salym sýǵa ketip otyrǵanymdy aıtamyn. Sondaı sátte ákem «dastarqanyńa qara» degen jalǵyz aýyz sózin aıtady. Alǵashqy bette mán bermeppin, keıin oılap qarasam, «sabyr et, ulym, táýbańa kel» degen sóz eken ǵoı. Qazaqta jaratqan ıe berer jaqsylyǵyn sabyrlyǵa beredi degen uǵym bar. Sabyrlynyń sybaǵasy da alysqa uzap ketpeıdi.
О́zi ákesi týǵan jerine kóship barǵanda, Kavkazda dúnıege kelgen. Balalyq shaǵy qazaq dalasynda ótti. Qazir qurylys salasynda eńbek etedi. Bir kezde atasyna pana bolǵan, ákesi ósip-jetilgen, urpaǵyn jaıǵan qazaq dalasyn sáýletti qurylyspen sándendirsem degen sáýleli oıy bar. Sol oıy ońynan oralǵaı!
Aqmola oblysy,
Atbasar aýdany