Nesıe tarıhyn qalaı túzeımiz?

Koronavırýspen qatar kelgen daǵdarystyń qarqyny da, salqy­ny da qatty. Jahandy ashsa ala­qanyn­da, jumsa judyryǵynda ustap otyr­ǵandaı áser qaldyrýda. Bul jolǵy daǵdarys halyqtyń moınyndaǵy qaryzdyq júktemeni shamadan tys kóbeıtip jiberdi. Bir jaǵynan alǵanda bul zańdylyq sekildi. О́ıtkeni Qazaq­stan tarıhynda alǵash ret karantın jarııalanyp, tótenshe jaǵdaı engizildi. Sonyń saldarynan bıznes sýbektileriniń jumysy toqtady. Adamdar ýaqytsha jumyssyz qaldy. Mine, osy kezde halyqtyń tólem qabi­lettiligi tómendedi. Qazir ekiniń birin­de nesıe bar. Al jumyssyz qal­ǵan shaqta nesıe mindettemesin oryndaý múmkin emes edi.

Sondyqtan qaıda baryp, ne isterin bilmeı ańtarylǵan jurtqa memleket kómek qolyn sozdy. Iаǵnı jeke jáne zańdy tulǵalardy 2020 jyldyń 16 naýryzy men 15 maýsymy aralyǵynda nesıe tóleýden bosatty. Ony keıin tóleý­ge ruqsat berdi. Mundaǵy maq­sat­tyń biri halyqtyń nesıe tarıhyn buzyp almaýyna kómektesý edi.«Birinshi nesıe bıýrosy» JShS ótken jyly memlekettik organdardyń birine arnaıy zertteý júrgizgen eken. Zertteý nátıjesi kórsetkendeı, Qazaqstanda nesıeni kóp jaǵdaıda 25 pen 45 jas aralyǵyndaǵy áıelder alady. Olardy bankterdiń bel­sendi aýdıtorııasy desek te bolady. Al 45 jastan asqan adamdar nesıeni sırek rásimdeıdi. Olar negi­zi­nen avtomobıl nemese ıpoteka al­ǵanda kredıttiń kómegine júginedi.

– Kóp jaǵdaıda orta jastaǵy áıel­der men erler nesıeni tóleý mer­zimin keshiktiredi. Tótenshe jaǵdaı kezinde tyǵyryqqa tirelgender de – solar. Bul rette, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń nesıe tarıhyn ońaltýǵa qatysty arnaıy qaýlysy shyqqan bolatyn. Alaıda qaýly áli júzege asyrylǵan joq. О́ıtkeni birqatar shekteý bar. Atap aıtqanda nesıe bıýrosynyń qandaı da bir mártebe qoıýǵa, nesıe tarıhyna ózgerister engizýge quqyǵy joq. Son­dyqtan biz qazir Agenttikpen ońal­týdy shynymen qajet etetin qazaq­standyqtarǵa kómektesý úshin atal­ǵan tetikti zańdyq turǵydan retteý jóninde dıalog júrgizip jatyrmyz. Biraq nesıe tarıhyn ońaltý qaryzdy keshirý degendi bildirmeıdi. Osyny qaperde ustaǵan jón. Birinshi nesıe bıýrosynyń bazasyndaǵy derekter 15 jumys kúni saıyn jańartylyp otyrady, – deıdi Birinshi nesıe bıýrosynyń atqarýshy dırektory Ásem Nurǵalıeva. Nesıe demekshi, qazir qazaqstan­dyq kommýnıster jeke tulǵalarǵa nesıe raqymshylyǵyn jasaý týraly bastama kóterip júr. Bul jaıynda Májilis depýtaty Aıqyn Qońyrov arnaıy depýtattyq saýal da joldady. Alaıda Úkimet kommýnısterdiń bastamasyn qoldaǵan joq.«Nesıe raqymshylyǵyn qoldaný týraly usynys tizbekti reaksııaǵa jáne barlyq qaryz boıynsha min­det­te­melerdiń jappaı oryndal­maýy­na alyp keledi. Bul bank júıesi­niń qar­­jy­lyq turaqtylyǵyna jáne bankterdiń salymshylarmen basqa da klıentter aldyndaǵy mindettemelerin oryndaý qabiletine qaýip tóndiredi. Osyǵan baılanysty bul usynys qol­daý tappaıdy» delingen Úkimettiń resmı jaýabynda. – Shyn máninde, raqymshylyq pen nesıeni keshirýge baılanysty kez kelgen usynys tıimsiz. О́ıtkeni kredı­torlardyń barlyǵyn jeke ınvestorlar dep qarastyrǵan jón. Bul rette qarjy uıymdary qaryz alýshylarǵa tıimdi jaǵdaılar usynady. Qaryzdy qaıtarýdy keıinge qaldyrýǵa, qaryz­dy qaıta qurylymdaýǵa, qaıta qar­jy­landyrýǵa múmkindik beredi. Is júz­inde qaryz alýshylardyń oń jam­­ba­syna keletin quraldar óte kóp. Al qaryzdy esepten shyǵaryp, keshi­re salý durys emes. Munyń arty masyl­dyqqa alyp keledi. Nesıe alýshy­lardyń jaýapkershiligin tómendetedi. Bul týraly kóptegen sarapshy pikir bildirdi. Premer-mınıstr Asqar Mamın da nesıe raqymshylyǵy bolmaıtynyn resmı túrde málimdedi. Bul jerdegi bizdiń pozısııa mynadaı: eger qaryz alýshy nesıeni óteı almasa, mindetti túrde kredıtorǵa júginýi kerek. О́z kezeginde qarjy uıymy qaryzdy qaıta qurylymdaýǵa qatysty utymdy usynystar bildirip, qaryz alýshynyń jaǵdaıyna túsinistikpen qaraýy kerek, – deıdi Á.Nurǵalıeva.

Eske sala keteıik, Birinshi nesıe bıýrosy qazirgi tańda 500-den asa aqparat tasymaldaýshy júıemen jumys isteıdi. Olardyń qatarynda ekinshi deńgeıli bankter men banktik emes uıymdar bar. Sońǵysyna mıkro­qarjy uıymdary, lombardtar, nesıe seriktestikteri jáne taǵy da basqalary jatady.

Derekterge súıensek, Qazaqstan­daǵy ekonomıkalyq turǵydan bel­sendi ha­lyqtyń 1,5 mln-y múldem ne­sıe almaǵan. Al qalǵany sońǵy 16 jyl­da kem degende bir ret nesıe alyp kórgen.

1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha zańdy tulǵalardyń nesıe portfeli 8,2 trln teńgeni qurady. Jyl basynan beri nesıe alý kórsetkishi 1,7 paıyzǵa nemese 139 mlrd teńgege ulǵaıdy. Bul rette 30 myń shaǵyn jáne orta bıznes sýbektisi qaryz alǵan. Bıyl olarǵa 5,85 trln teńge nesıe berildi. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 1,8 paıyzǵa nemese 102,5 mlrd teńgege kóp.