Jahandaný jáne postmodernızm

Ábý-Dabıge barǵan bir saparymda qalanyń eń úlken kıim dúkeninde boldym. Sonda jergilikti arabtardy kórdim. Áıelderi mádenıetterine saı uzyn qara kóılekter kıip, qara kózildirik taqqan. Qasyndaǵy erleri jerge deıin jetetin aq matadan tigilgen ulttyq kıimderimen dúken aralap júr. Keıin kórdim, áıelderiniń kóılekteri úsh-tórt myń dollar, kózildirikteriniń ózi bir-eki myń dollar turatyn kórinedi. О́z kıimin kıgen, óz tilinde sóılesken jáne ózderi sol jerdiń ıesi ekeni bilinetin arab eli maqtaýǵa turar el eken. Sonda, ekinshi qabatta turǵan men ózimniń ústi-basyma karap óttim: shalbarym túriktiki, kóılegim taǵy bireýdiki, qalta oramalyma deıin bizdiń eldiń zaty emes, barlyǵy shetel ónimi eken. «Qazaqstandyq» degen eshteńem joq. Ústi-basymda elimizdi tanytatyn bir zat bolmaǵanyna ishimnen ókinip, sol kezde «Endi shetelge shyqsam, eń bolmasa ulttyq taqııamdy kıip shyǵamyn», dep sóz bergen edim. Arabtardyń kıgen kıimi, júrip-turýy, arabsha sóıleskenderi ózderine jarasady. Nege? Sebebi olar – arabtar. Biraq osyǵan baılanysty bir túsinbeıtin de jaıt bar. Nege qazaqtyń birazy, keıbir halyq qalaýlylaryna deıin osylardyń júris-turysyna, ómir súrý salttaryna tánti bolyp, uqsaǵylary keledi? Tek qana dinı kózqarastaryna júginip, bul saýalǵa jaýap izdesek, jańylamyz. Negizgi sebep, arabtardyń jahandanýǵa tótep bere alǵandyǵy, óz mádenıetin saqtaı otyryp, mádenı qundylyqtaryn taýarǵa aınaldyra bilýi, bizdiń aramyzdan da tutynýshy tabýy. Jáne baı, dáýletti el bolýy. Dáýlet pen baılyq basqa el mádenıetine qyzyǵýshylyq týdyratyn, solaı qaraı tartatyn magnıt sııaqty. Baıqap qarasańyz, bir eldiń tilin úırenýge qushtarlyq sol eldiń qanshalyqty baı-dáýletti bolǵandyǵymen tikeleı baılanysty. Sondyqtan da men ultshyl ba­ýyrlaryma qazaq máselesin tilden bastamaýymyz kerek dep jıi aıtamyn.

Til máselesi shendiler bizdiń qolymyzǵa ýaqytsha oınaı tursyn dep bergen oıynshyq sııaqty. Nátıjege jete almaı, sharshap, ókinip, óz-ózderimen talasyp júrsin degendeı. Bul ýaqytta, naǵyz «memleketshiler» ártúrli joldarmen el baılyǵyn ıelenip, jan-jaqqa satyp, aqshalaryn shetelderge shyǵaryp úlgerýi úshin. Ult bolashaǵyna janashyrlar aldymen «Nege qazaqsha sóıleıtinder, osy eldiń ıesi – qazaq eli kedeı?» degen saýal qoıyp, soǵan jaýap izdeýden bastaýy kerek. Eldiń tilin basqa túgili óz azamattarymyz da mensinbeıdi, sebebi qazaq tili kedeılerdiń tili degen túsinik basqa ult ókilderi men qazaq tilin kerek dep te sanamaıtyn qandastarymyzdyń arasynda keń etek alýda. Jastarymyzdyń ózi ana tilin bilse de, sóıleskileri kelmeıdi. Qazaq tilin kedeıdiń, arba tasyǵandardyń tilindeı kórip, til arqyly kedeılik vırýsy juǵatyndaı kóredi.

Memlekettik organdarda eldiń ishinen shyqqandar kóp, biraq óz arasynda, jumysta oryssha sóıleıdi. Eger oryssha sóılesseń, saǵan degen syı basqa, biraq qazaqshaǵa kóshseń, mártebeń sol mezgilde «devalvasııaǵa» ushyraıdy.

Qazaqsha sóıleıtinderdi qandaı jolmen dáýletti qylamyz degen saýalǵa ja­ýap eń mańyzdy maqsatymyz ben máselemiz bolýy kerek. Qazaqsha sóılegender dáýletti bolǵan kezde ǵana, qazaq eliniń tilin úırengisi keletinder ishimizden de, shetelden de tabylady. «Qazaq tili jalǵyz memlekettik til bolsa, barlyǵy túzeler» degen túsinik durys deıik, biraq munyń qasynda qazaqsha sóılegenderdi dáý­letti qylý, el baılyǵynan úles beri­lýi, kásipkerlikke úırenýge keń túrde jaǵ­daı jasalýy tildi saqtap, damytý­dyń alǵysharttarynyń biri ekenin umyt­paıyq.

Jahandanýdyń tıgizer paıdaly jaǵyn qabyldap, Amerıka, Batys Eýro­pa­dan keletin keıbir jat úrdisterge qalaı qarsy turýǵa bolady? Buǵan jol kór­seter ǵylymı aǵym – postmodernızm. Bul termın túptep kelgende modernızmge qarsylyqtan týyndaǵan túsinik. «Postmodernızm» osy zamannan keıingi sońǵy zaman. Qazaqsha ony «sońǵy osy zamanshyldyq» dep te ataýda. Iаǵnı jahandanýǵa – dástúrlerdiń, dinderdiń, máde­nıet jáne ıdeologııalardyń uqsas bolý keshendik úrdisine, modernızmge qarsy postmodernızmniń óz mádenıeti­mizdiń ishinen úlgili dástúrlerdi jańar­ta otyryp qoldanylýy. Elimizdiń menta­lı­teti, ereksheligi jahandaný kezeńinde óship, joǵalýyna jol bermeıtin keshendi túsinik.

Birikken Arab Ámirlikterinde bol­ǵanymda Ábý-Dabıdegi biz toqtaǵan meıramhananyń qarsy jaǵyna qarasam, salynyp jatqan qurylysta aq kóılek, qara kostıým kıgen, galstýk taqqan, aq kaskadaǵy birneshe kisiniń qurylys basynda júrgenin kórdim. Tús kezi edi, kún bolsa janyp tur. Tapa-tal túste shirenip ne qylyp júr, kıno túsirip jatyr ma dep oılap qaldym. Sóıtsem, bular qurylystyń qalaı salynýyn tekserip júrgen aǵylshyndar eken. Olar sóıtip, kúnniń ystyǵyna qaramaı, kóılekteriniń sońǵy túımesine deıin salyp, galstýk taǵyp, kostıýmmen júretin kórinedi. Úndi fılmderinde qum arasynda, shyjyǵan ystyqqa qaramaı, barlyq túımesin taǵyp júretin aǵylshyn áskerleri kóz aldyma keldi. Tańerteń as isherde, jumysqa kelgendeı kostıýmsheń tamaq ishýleri de eske tústi. Tamaq isherde tártipti otyrýlary, as ishý salttary, pyshaq-qasyqty qalaı ustaýy – barlyǵymyz biletin aǵylshyn mádenıetine tán erekshelikter. Osynyń bárin saqtaýy, qazirge deıin joǵaltpaýy, aǵylshyn eliniń jahandanýǵa qarsy qoıar amaldarynyń bireýi ǵana. Jahandaný kezeńiniń aǵylshyndarǵa paıdaly jaqtary kóp bolsa da, ózine tán ómir súrý mádenıetinen aıyrylǵylary joq. Týrızm, kıno arqyly mıllıardtar taýyp otyrǵan Brıtanııa óz mádenıetine súısinýshilerdi, aǵylshyndardaı bolǵysy keler basqa elderdiń dáýletti kisilerin, aqshalarymen birge ózine tartýda. Jahandaný olardyń maqsatyna jumys isteýde, búkil aǵylshyn mádenıeti birtutas taýarǵa aınaldy. Jahandaný kezeńinde óz mádenıetinen úlgi taba almaǵan bizdiń de keıbir jastarymyz aǵylshyn mádenıeti, ómir súrý salttary baǵytyna qaraı syrǵı kóshýde. Jahandanýdyń nashar úlgilerine biz – qazaqtar qalaı tótep beremiz, bul prosesterdiń alyp tolqyndarynda aǵash qaıyqpen júzip aman qala alamyz ba? Joq álde basqa elderdeı mádenıetimizdi qorǵaý úshin, postmodernızm jolymen eskiden kelgen dástúrlerimizdi jańalaı, zamanaýı mádenıet kemesin quryp, mádenıetimizdiń qundylyqtaryn qorǵaýǵa daıyndalamyz ba? Ultymyzdyń baı mádenıetiniń ishinen bolashaq jastarymyzǵa rýhanı qorek bolar, kúndelikti ómirine paıdaly úlgilerdi alyp, jahan mádenıetiniń ortasynda laıyqty oryn ala alamyz ba eken? Iаǵnı bir úlgi bolar salt-dástúrimizdi bizge ǵana mańyzdy zat retinde damytpaı, bizdiń mádenıetimiz arqyly basqa elderdiń isine jaraıtyn, mańyzdy qundylyqqa aınaldyra bilemiz be?

Jahandaný bizdiń ózgesheligimizdi, ereksheligimizdi shaıyp ketpeýi úshin qazirgi kezeńdi keshegi qazaqtyń kóshpeli el mádenıetin, eski túrki, nomad mádenıetiniń jalǵasy retinde kórsete bilýimiz, dúnıe mádenıetinde laıyqty oryn alýǵa negiz bolar alǵy sharttardyń biri. Sonymen, eskirdi degen salt- dástúrlerimizdi jańarta otyryp, memleket ıdeologııasynda, týrızm salasynda jáne basqa alańdarda qoldanyp, paıda túsire alýdy úırenýimiz qajet. Jahandaný kezeńinde mádenıetimizdi qorǵaıtyn zamanaýı quraldar qalyp­tastyrý mańyzdy. Iаǵnı jańa kezeńde qoldanýǵa jarar dástúrimizdi jańartyp, qazaq mádenıetin kórsetetin, óshpeıtin, dúnıede tanymal úrdiske aınaldyra alatyn joldar kerek.

Úlken, ǵajaıyp deıtindeı emes, biraq búgingi taqyrypty tereńirek asha alatyn bir-eki mysal keltire keteıin. Qyrǵyz aǵaıyndardyń jylda ótkizetin «Kóshpelilerdiń oıyndary retinde» festıvalin alaıyq. Qyrǵyz eliniń mádenıetimen tanystyratyn, ekonomıkasyn damytatyn dúnıe júzine tanymal týrızm sharasyna aınaldy. Ekinshi bir mysal, túrikterdiń álemge belgili taǵamy – dónerdi alaıyq. Barlyq elderge taralǵan fastfýd qanshama túrikke jumys, paıda tabýǵa múmkindik bergen taǵam túri. Ulttyq taǵam mádenıetin qorǵaıtyn, damýyn kózdeıtin úlgilerdiń biri.

Sóıtip memleketimizdiń ıdeolo­gııasy­nyń túp-tamyry, qaınar bulaǵy sana­lýy tıis qazaq mádenıeti, dúnıe júzin qam­tyǵan jahandaný prosesinde joǵalyp ketý qaýpi bar kezeńnen ótýde. Má­denıet – ult jáne memleketti birik­tirer qundylyqtardyń bútini, keshikpeı qalyptasýy qajet «ulttyq ıdeologııanyń» irgetasy. Jahandaný – tehnologııany damytatyn, dúnıeni bir kishkentaı aýyl jaǵdaıyna keltirip, máde­nıetterdiń, ekonomıkalardyń tikeleı aralasýyna jaǵdaı jasaıtyn dúnıe damýynyń jańa úrdisi. Bul dúnıe júzin qamtyǵan obektıvti prosess, budan shekarany japsań da, qutyla almaısyń. Kirispeımin deseń, damýdyń sońǵy jaǵynan birinshi oryn alasyń. Buǵan qarsy kúresýdiń keregi de joq. Tek qana, mádenı qundylyqtarymyzdyń laıyqtylaryn jańalaı, jańa jaǵdaıda qoldanyp, dúnıejúzi tutynýshylaryna unaıtyn zamanaýı úrdis – taýarǵa aınaldyryp hám mádenıetter arasy kúresine jáne paıda tabý kózine aınaldyryp, básekelestikke daıyn bolý. Sonda ǵana bolashaqtaǵy jahan mádenıetiniń ortasynan ózimizge laıyqty oryndy oıyp alýymyzǵa, mádenıetimizdiń damýyn qamtamasyz etýimizge múmkindik týady.

Beıbit KÚLMAǴAMBET,

qoǵam belsendisi 

QARAǴANDY