Elimizde brakonerlikpen kúres ózekti problemaǵa aınalǵany qashan?! Ásirese ortalyq óńirlerde jaǵymsyz faktiler tyıylmaı tur. Desek te Saryarqany meken etken janýarlardy qorǵaýda qoryqshylardyń eńbegi ólsheýsiz. Bókendeı sulý ańdy brakonerlerdiń quryǵynan saqtaý úshin basyn báıgege tigip, elimizdiń tumsa tabıǵatyndaǵy tártipti qadaǵalap júrgen jannyń biri – Murat Álıev. «Dala qylmyskerleri GPS, áriptesterim Rembo dep ataıdy» degen «Ohotzooprom» kásipornynyń ınspektory qyzmettegi qıynshylyqtar men janýarlar álemin saqtaýdyń mańyzdylyǵy jóninde áńgimelep berdi.
Inspektor atanýdy maqsat etken
– Bul qyzmetti tańdaýǵa qandaı sebep túrtki boldy?
– Týǵan jerim – Qaraǵandy oblysy Nura aýdanyndaǵy Barshyn aýyly. Aýylda mektepte oqyp júrgenimde «Ohotzooprom» mekemesi men ańshylyq sharýashylyq ınspeksııasynyń mamandary kelip úgit-nasıhat jumystaryn júrgizetin. Olardyń qyzmettik kıimderine qarap, sondaı-aq aqbókenderdi qorǵaý týraly jáne jumystaǵy oqıǵalary týraly aıtqanda qyzyǵýshylyǵym oıandy. Osy qyzyǵýshylyqpen 2006 jyly bas shahardaǵy S.Seıfýllın atyndaǵy agrotehnıkalyq ýnıversıtetke túsip, 2010 jyly «Ań ósirý jáne ańshylyqtaný» mamandyǵyn tamamdap shyqtym. Osylaısha, ańshylyq ınspeksııalaryna, «Ohootzoopromnyń» fılıaldaryna túıimdememdi qaldyryp, eki aıdan keıin Pavlodarǵa jumysqa shaqyrtý aldym. Bul kezde daladaǵy jumystyń qyr-syryn bile bermeıtinmin. 2011 jyly Qaraǵandyǵa janýarlar dúnıesin qorǵaý ınspektory bolyp aýysyp, ómirimde alǵash ret arqardy kórdim. 2012 jyly tirek pýnktine aýystym. Negizgi mindetimiz – aqbókenderdi qorǵap, zańbuzýshylyqty aldyn alý. Áriptesterimniń arasynda eń jasy men bolǵandyqtan aǵa býyn ókilderinen jumystyń erekshelikterin, brakonerlermen kúreske qatysty biraz máselege qanyqtym. Aldyma maqsat qoıyp, tájirıbemdi arttyra berdim. Kıiktiń jaıylyp baratyn baǵyttaryn, ańshylardyń júretin jerlerin bile bastadym. 2014-2016 jyldar aralyǵynda mamandyǵym boıynsha astanada magıstratýra oqyp shyǵyp, «Ohotzoopromǵa» oraldym.
– Qyzmetińiz bala kúndegi úmitińizdi aqtady ma?
– Shyndyǵyna kelsek, bul jumystyń qyzyǵynan bólek qaýpi men qorqynyshy kóp. Túrli jaǵdaılar oryn alatynyn bilip jatyrsyzdar. О́zimniń týǵan jerimde jumys istegendikten jaǵdaıdyń 70%-yn bilem dep aıta alamyn. Brakoner qaıdan kelip, qaıda qashatyny sekildi mańyzdy dúnıelerden habardarmyz. Izderin aıyra alamyz. Ol bizdiń shańymyzdy kórgennen qashýǵa tyrysady. Biraq olardyń artynan qýyp, ustamasań qylmysty toqtata almaısyń. Mundaı sátterde ishteı qorqynysh bárinde bolady. Alaıda jumystyń aty jumys.
Áriptesi ólim aýzynan aman qaldy
– Brakonerlermen betpe-bet kelgen sátterińiz týraly aıtyp berseńiz?
– Iri qylmys jasaǵan brakonerlermen 7-8 ret qarsy kelgen shyǵarmyn. Eń qaýiptisi 2016 jyly Jezqazǵan dalasynda oryn aldy. Inspektor Sergeı Týlov bastaǵan top keshke eki motosıkl mingen eki adamdy kórip, kólikpen izine tústi. Bizdiń top basqa tusynan tyǵylyp, kútip turdyq. Qatarymyz taǵy bir top qosyldy. Birinshi qurama izderine túsip, tym qatty jaqyndamaı araqashyqtyq ustap otyrdy. Kólik toqtamasa, soǵyp qulata almaımyz. Sebebi joǵary jyldamdyqpen adamdy qaǵyp ketýiń de múmkin. Sondyqtan ınspektorlar oń jaǵyna shyǵyp, motosıklderdiń súrinýin kútti. Oılaǵanymyzdaı-aq biraz ýaqyttan keıin jan-jaǵyna jaltaqtaýdyń saldarynan aýdarylyp tústi. Oqys jaǵdaı osy sátte oryn aldy. Inspektor Dostaı Nurbekov biriniń qolyn qaıyryp, kisen salyp jatqany sol edi, artynan jaqyndaǵan ekinshi brakoner moınyna pyshaq kezep, jiberýlerin talap etti. Pyshaqty qatty taqaǵannyń áserinen Nurbekovtyń tamaǵy tilinip ketti. Sol kezde áriptesterimiz kelip úlgerip, brakonerler ustaldy. Inspektorǵa alǵashqy kómek kórsetilip, moıny tigildi. Pyshaq kúretamyryna sál jetpeı aman qaldy. Bul is Nura aýdanyna tapsyryldy.
Inspektorlarǵa myltyǵyn kezedi
– О́mirińizge tikeleı qaýip tóngen jaǵdaılar boldy ma?
– Bir jaǵdaı shamamen 2015 jyl oryn aldy. Jańaarqa aýdanynda Jalyn dep atalatyn karerdiń janynan Nissan Patrol kóligin baıqap, birden izine tústik. Sol kezde ańdyp kele jatqanymyzdy sezip, jyldamdyqty arttyra sala qasha jóneldi. Izimen júrip, álgilerdiń jantalasyp kólikterinen eki óli aqbókendi túsirip, tobylǵynyń arasyna tyǵyp jatqanyn kórdik. Jaqyndaǵanda bireýi myltyǵyn bizge qaraı kezedi. Bókender men qarýdy tastaǵan boıda tas joldy betke alyp qashty. Ákki brakonerler vıdeokameraǵa túsiretinimizdi birden túsingendikten et pen qarýdy tastap, kólikterinen aıǵaq zattar tabylǵan joq. Biraq qylmystyq is qozǵaldy. Qazir jaqyndaı tússeń kóbi osylaı qarý kezenýden taıynbaıdy. Buǵan qosa kóliktiń jolyna tastaıtyn arnaıy temir shegelerdi alyp júredi. Bassań dóńgelegiń jarylady. Mundaı jaǵdaılar óte kóp. Sondyqtan kóbine eki kólikpen júrip, qaýiptiń aldyn alý úshin bir-birimizden qalyspaýǵa tyrysamyz. Qazirgi kólikterimiz de jaman emes. Jaraqtandyrylǵan. Brakonerlerdi izderi arqyly tanýdy meńgerdik.
– Inspektorlardyń qorǵaný quraldary bar ma?
– Karabın vıntovkasy, «Saıga» avtomaty jáne «Baıkal» tapanshasymen qamtylǵanbyz. Biraq brakonerdi barynsha qarý qoldanbaı ustaýǵa tyrysamyz.
– 10 jyl boıy ustatpaǵan brakonerlerdi qolǵa túsirgenderińiz jaıly estidik. Osyǵan keńirek toqtalsańyz?
– Sátbaev qalasynda jerdi qatty biletin ákeli-balaly ańshylar bar degendi burynnan estıtinbiz. Qaraǵandyny qoıyp, Arqalyqqa da baryp kıik atady degen sybys taraıtyn. Keıin zerttep, qaı kezde shyǵatyndaryn bilip aldyq. Osylaısha, olardyń shyǵatyn kúni jaıly aqparat alǵan soń, taýdyń arasyna kólikterimizdi jasyryp, tańnan bınoklmen ańdyp otyrdyq. Sol kúni aýa salqyn bolǵandyqtan aqbóken taýdyń qarsy betine shyǵyp, olar izdegen jerinen tappady. Biraq bizdi baıqaǵan sátte qasha jóneldi. Brakonerlerdiń kóligi jolsyz jerde qatty júrgeniniń áserinen buzylyp, amalsyz toqtady. Biz jetkenshe myltyqty bir jaqqa, zat salynǵan dorbalardy bir jaqqa laqtyra bastady. Biraq onyń bári beınekameraǵa jazyldy. Tekserý nátıjesinde eki jup múıiz taptyq. Qazir Nura aýdanynyń ishki ister bólimi is qozǵap jatyr. Eger ustamaǵanymyzda qansha kıikti atyp salatyndaryn kim bilsin?!
Týystary jumysyna qarsy bolǵan
– Otbasyly adam ekendigińizdi eskersek, týystaryńyz qyzmetińizge qarsy emes pe?
– Osy týraly keıingi jyldary, balaly bolǵaly kóp estı bastadym. Ásirese áke-sheshem qarsy. «Dalada júrip, joǵalyp ketseń, birdemege urynyp qalsań seni qaıdan izdeımiz?! Basqa jumys tap» deıdi. «Kúndiz kúlki, túnde uıqydan qalyp júrgen eńbegińdi kim baǵalap jatyr?» degendi de estıtinmin. Byltyr mınıstr Maǵzum Myrzaǵalıevtiń qolynan «Elim-aı» premııasynyń «Úzdik ınspektor» nomınasııasyn alǵanda arnaıy ata-anama aparyp, maqtanyp kórsettim. Jumysymyz eskerýsiz emes ekenin aıttym. Bul 10 jyldyq eńbek jolynda alǵan alǵashqy úlken marapatym. Soǵan ishteı qýandym, dalada júrsek te eńbegimizge baǵa berilip jatyr. Aýyl aqsaqaldary aqbókenderdiń kóbeıip jatqanyna kýá bolyp, raqmetin aıtady. Al keı kisiler túsingisi kelmeıdi. Sebebi óz týǵan jerimde jumys istegendikten aýyldastarym brakonerlikpen qolǵa túsetin sátter de bolady. Sondaı kezderi «bul jumysta ómir boıy istemeısiń ǵoı» dep aǵaıyngershilikke salýǵa tyrysady. Mysaly, ótkende Terisaqqan aýylynda bir kıik atyp kele jatqan ÝAZ avtokóligin qolǵa túsirgenbiz. Jas balalar eken. Biriniń ákesi «Bir kıikte turǵan eshteńe joq. Júzdep atqandardy ustap alsańdarshy» degen syndy sózder aıtty. Sondyqtan syrtta júrgende aýyldy jerlerge qonbaýǵa, kóp aıaldamaýǵa tyrysamyz.
Arqanyń qaharmany
– Áriptesterińiz sizdi «Rembo» dep ataıtynyn estidik. Bul at qaıdan shyqty?
– Jigitterdiń qoıyp alǵany ǵoı (kúldi). Brakonerlerdi jıi ustaıtynyma, jalpy jumystaǵy kórsetkishterime qarap aıtatyn bolsa kerek. Eń jas top basshysy bolyp júrmin. Bir topta 6 kisi. Al brakonerler «GPS» (baǵytty anyqtaý júıesi) dep atap ketken. Sebebi, 10 jyldan beri ózimiz qorǵaıtyn aýmaqtyń oı-qyrynyń bárin tanyp aldym. Brakonerlerdiń júretin jerin, kıiktiń qozǵalý baǵyttaryn bilemin desem artyq aıtpaspyn. Jylqyshylarmen kóp sóılesip, tyńǵylyqty aqparat jınaımyn. Uzaq ýaqyt bul jumysqa berilip istese, kez kelgen adam dala zańdaryn meńgerip alady dep oılaımyn. Jalpy ań-qusty qorǵap júrgen jigitterdiń bári maqtaýǵa laıyq dep esepteımin. Eshkimdi bóle-jarýǵa bolmaıdy. Sebebi árqaısysy da jumys barysynda ómirlerin táýekelge tigedi. Mysaly, brakonerler qolynan qaza tapqan marqum Erlan Nurǵalıevti el biledi. Ekeýmiz kezinde bir topta istedik. Bir aýyldanbyz. Qaıtpas qaısar jigit edi. Biz bir-birimizdi maqtap at qoıyp, arqadan qaǵyp jatsaq brakonerlerdiń óz arasynda da «batyr» sanaıtyn adamdary bar. Olarǵa ınspektorlardan qashyp qutylý, jetkizbeý ketý – mártebe. О́z ortalary bar. Bir-birinen bar aqparatty bilip otyrady.
– Qazir janýarlardy qorǵaýǵa qatysty zań kúsheıdi. Sol sebepti brakonerler barynsha qashyp qutylýǵa tyrysatyny málim. Sytylyp ketý úshin qandaı jańa quıturqy áreketterge baryp jatyr?
– Buryn eki-úsh «djıppen» toptasyp shyǵatyn bolsa qazir jeke-jeke jortýǵa kóshken. Tipti, kezinde aldymyzdan shyǵyp «sender kimsińder?» dep qoqan-loqqy kórsetýge deıin barýshy edi. Búginde mańdaryna jýytpas úshin eshteńeden taıynbaıdy. Joǵaryda aıtqanymdaı salondaryna «shıpy» salyp alady. Buryn temir tikenekti olardyń jolyna biz tastasaq, qazir olar bizge tastaıdy. Osy qysta aýylda ákimdikke bir qaǵazǵa mór bastyryp shyqqanymyzsha jergilikti turǵyndar qarda júretin tehnıkamyzdyń lentasyn qıyp, bir joldan qaldyrǵandary esimizde. Osyndaı jaǵdaıdar jıi oryn alady. Ustalyp tursa da «kıiktiń etin kóligimizge sender salyp jiberdińder» dep kózbe-kóz jala jaýyp, jaltarmaq bolǵandar da kezdesti. Degenmen saraptama shyndyqtyń betin ashyp beredi.