Eldik sana – ulttyq rýhtyń ózegi

Halyqtyń tarıhı sanasy, ulttyń mentalıteti, egemen eldiń rýhy, rýhanı tynysy qoǵamdyq ǵylymdardyń ahýalyna baılanysty bolsa, tarıh, el tarıhy – halyqtanýdyń negizgi arnasy. Álemde, onyń mádenı arnalarynda tarıhı ólshem boıynsha aıtarlyqtaı mańyzdy, biraq, soǵan qaramastan adamzat úshin áli de jumbaq bolyp otyrǵan, laıyqty deńgeıde baǵalanbaǵan qundy qubylystar kóp. Olar kóbine-kóp tarıh qoınaýynyń shyrǵalań qatparlarynda shyrmalyp, órkenıet damýynyń sarabdal joldarynan túrli sebeptermen tys qalyp qoıdy. Tarıh taǵylymy jańa táýelsiz memleket bolǵan sátte aýadaı qajet. Al tarıh taǵylymyn úırený úshin keıbir alǵysharttar kerek.

Halyq óziniń álemdik órke­nıettegi ornyn aıqyn bilýi qajet. Táýelsiz eldiń múddesin álemdik deńgeıde qorǵaý úshin ótkendi bilip, búgingini taldap, bolashaqty boljaý kerek. Bir sózben aıtqanda, ulttyq, ta­rıhı sanany qalyptastyrý ómir múddesinen, táýelsiz memle­ket múddesinen týyndaıdy. Mem­le­ket­ti­likti tuǵyrly etý urpaq­tyń Otan aldyndaǵy basty paryzy desek, otan­súıgish urpaq qalyptastyrý ar­qyly ǵana mem­lekettiliktiń ir­gesin be­kitip, nyǵaıtamyz. Al ur­paqty otan­súıgish, patrıot etip tár­bıeleıtin ulttyń tarıhı sanasy. Danalyq tarıhy – ultty tár­bıeleıtin qýatty qural desek, adam ómiriniń máni keıingi tol­qynǵa ózindik iz qaldyrýmen ólshenedi. Sol sa­lynǵan súrleýdiń qalpyna qaraı tarıh qoınaýynan kele jatqan ult bolmysy zaman talabyna saı qarýlanyp, keler urpaqqa amanat retinde beriledi.

Qazaq ulty da ult bolyp qa­lyp­tasqan ýaqyttan beri ózin­dik mándegi saıası júıesin qalyp­tastyryp, eldik sanasyn bekitip, ózindik derbes saıasatyn júrgize bildi. Sana erkindigi ult­tyq rýh­tyń óristeýine jaǵ­daı jasady, jas urpaqtyń otan­shyldyq kel­betin kúsheıtti, azamattardyń memleketshil sanasyn nyǵaıtty.

Keńestik úlgidegi totalıtarlyq qoǵam tusynda barlyǵymyzǵa málim sebeptermen ult tarıhynyń teorııalyq-metodologııalyq negiz­deri burmalanyp, sonyń saldarynan ulttyq sana, tarıhı ta­nym máselesinde daǵdarys, bur­­malaýshylyq oryn aldy. Al tarıh­pen ult tárbıelenedi.

Tarıh mindeti ótken zaman beınesin, ondaǵy túrli oqıǵalardy shyndyq júzimen keıingi urpaqtyń sanasyna jetkizý. Tarıhı faktiler osy maqsatqa qyzmet etetindigi sózsiz. Tarıhtyń basty mindeti, ultty, odan keıin jas urpaqty tarıh besiginde tárbıeleý. Ulttyń otanshyldyq, ultjandylyq sanasyn oıatý tarıhı tanym arqyly júzege asyrylady.

Osy oraıda, otandyq tarıh ǵy­lymy aldynda ulan-ǵaıyr min­detterdiń turǵanyn kóremiz. 1995 jyly akademık M.Qozybaevtyń basshylyǵymen Qazaqstanda tarıhı sanany qalyptastyrý tujyrymdamasy qabyldanyp, onda tarıh ǵylymynyń negizgi basymdyqtary aıqyndalǵan bo­latyn. Qazirgi tańda tarıh ǵylymy aldynda turǵan ulan-ǵaıyr mindetterdi sheship, negizgi basymdyqtaryn aıqyndaý maq­sa­tynda ulttyq tarıhty zertteýdiń jańa tujyrymdamasyn jasaý máselesi kóterilýde. Iri konsep­týaldyq tujyrymdamanyń negizi jasaldy da. Ulttyq tarıh – Qazaq­stan tarıhynyń negizgi ózegi retinde halqynyń ulttyq-mem­le­kettik biregeılenýiniń negizi bolýy shart. Eldiń eldik sanamen tár­bıelenýi mańyzdy másele desek, eldik sana – ulttyq rýhtyń ózegi.

Ulttyq rýh ulttyq múddege qyzmet etedi. Ultymyzdyń tarıhyna úńilgen saıyn eldik pen erliktiń, danalyq pen izgiliktiń, otanshyldyqtyń úlgilerin jıi kezdestiremiz. Ulttyq rýhy bıik memleket, ulttyq múddesin qorǵaı bilgen memleket ózgelerge ózin moıyndatyp, álemdik órkenıetten ózine tıisti oryndy ıelenedi. Al Otan tarıhynan otanshyldyqtyń, ultjandylyqtyń, ulttyq rýhtyń lebi esedi.

Jańa myńjyldyqqa Qazaq­stan táýelsiz, derbes memleket bolyp qadam basty. Áleýmet­tik-eko­nomıkalyq júıe óz­gerdi. Qa­zaqstan álemdik qaýym­dastyqtyń, BUU-nyń teń quqyqty múshesi bolyp, óz ege­mendigin zań júzinde de, is júzinde de dúnıe júzine tegis moıyndatty. Iаǵnı dúnıe júzi kartasynda Qazaqstan atty óz bıligi ózinde, ózgelermen terezesi teń jas memleket paıda boldy. Qazaq halqy – Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy mem­leketti qurýshy negizgi ult. Álem­de úsh myńǵa tarta ult, halyq bar, al memleketter sany 226 ǵana. De­mek, saıası táýelsizdikke qol jet­kizip, memleket qurý ońaı sharýa emes.

Álemdegi eń ozyq damyǵan elder­diń qaı-qaısysynyń da jo­ǵary deńgeıge kóterilýiniń bas­ty sebebi – olardyń órkenıet kóshinde ózindik bet-beınesin, ult­tyq ereksheligin saqtaýy. Qazaq ultynyń ulttyq ózegi, ulttyq uıysýynyń negizi, san ǵasyrlyq tarıhyn búginge jetkizýshi ǵana emes, sonymen qatar búgingi ultty jańǵyrýdyń da bastaýy – tili men tarıhy.

Qazaqstan qoǵamynda bolyp jatqan túbegeıli ózgerister mánin durys túsiný úshin reformalardy nátıjeli etý úshin elimizde jańa tanym júıesi negizdeldi. Ondaǵy maqsat el táýelsizdigin jan-jaqty nyǵaıtý. Ásirese, memlekettik rýhtyń, otanshyldyqtyń kúsheıýi, ultaralyq kelisim men qoǵamnyń toptasýy táýelsiz memleketti nyǵaıta túsetindigi anyq. Sebebi oı men tanym túzelmeı, is túzel­meıdi. Táýelsizdik tanymy táýelsizdikti qorǵaı bilýge, el­diń saıası turaqtylyǵymen qatar ekonomıkalyq qaýipsizdigine súıenedi. Iаǵnı táýelsizdik týyn tigýge qanshalyqty qajyr-qaırat kerek bolsa, ony shaıqaltpaı saqtap qalýǵa sonshalyqty kúsh-jiger qajet.

Táýelsizdik ata-babalarymyz­dyń san ǵasyrlar boıy ańsap jetken arman-maqsatynyń aıǵaǵy. Arǵy zamandaǵy saq, úısin, ǵun, túr­kilerdi aıtpaǵannyń ózinde, keshegi qazaq eliniń shańyraǵyn kó­tergen Kereı men Jánibek, bosaǵasyn bekitken ataqty Qasym, Haqnazar, Táýekel, Jáńgir, Esim, qazaq memlekettigin kemeline kel­ti­rip, eldigin eselegen áz Táýke, el basyna kún týyp,«Aqtaban shu­byryndy, Alqakól sulamaǵa» ushy­rap, tarıh sahnasynan jo­ǵalyp ketý qaýpi týǵanda aıbyndy eldiń aıdyndy basshysy Abylaı bılikti, danalyqty, qaharman ha­lyq kúshin biriktirdi.

El basyna kún týǵan kezeńde ulttyq sana qalyptasty. Táýke hannyń «Jeti jarǵysy», Uly­taýda úsh júzdiń ókilderi qol qoı­ǵan «Tańbaly tas» shyn mánin­de qazaqtyń tuńǵysh konstıtýsııasy boldy. Qazaq búkilhalyqtyq múd­deni túsiner – irgeli ult sanatyna osylaı jetti. Tańbaly tas­­­taǵy qazaq rýlarynyń tań­basy dala rýlarynyń birlik pá­­­týasyna aıǵaq, tutastyǵyna bel­gi, ant berip aýyz biriktirgen orny ekenin kórsetedi. Munyń ózi qazaq rýlarynyń erte zamanda-aq birige bastaǵany, el bolyp toptasyp, bas quraǵanyn kórsetedi. Memlekettiliktiń bir kúnde ornamaıtyny jáne ony bir ǵana urpaq qurýy múmkin emestigi belgili. Qazaq memlekettigin qurýǵa san urpaqtyń, san ǵasyrlyq ǵumyry men kúsh-jigeri ketti.

Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ata tarıhymyz ben máde­nı qundylyqtarymyzdy yj­daǵattylyqpen qaıta zertteý­ge kiristik. Azattyqpen kelgen shyǵarmashylyq bostandyq tarıh ǵylymynda da túbegeıli ózgeristerge jol ashty. О́ıtkeni, tarıh ǵylym men pán retinde asa mańyzdy bilim salasyna jatady. Búgingi jas urpaq óz eliniń, jeriniń, ata-babalarynyń tarıhyn jete bilýi jáne onyń jaq­sysynan úırenip, jamanynan jırenip qorytyndy jasaýy kerek. Tarıhymyzdy tereńnen taný, ony oqytýdy durys jolǵa qoıý máselesinde aldymyzda turǵan, atqarylýǵa tıisti máseleler de aýqymdy. Táýelsizdikti qurmet­teý, táýelsiz eldiń azamaty bola bilý, onyń qadiri men qasıetin túsinýdiń aıqyn joly óz halqyń­nyń júrip ótken tarıhyn bilýge, qurmetteýge baryp tireledi.

Osy oraıda, Qazaq tarıhynyń túıindi máseleleri sheshilgen, Aby­laıdyń aq ordasy qonǵan Aq­mola-Kókshetaýdaı tarıhy baı ólke tarıhyn jete zerttemeıinshe, qazirgi Qazaqstannyń tolyq tarıhyn jasaý múmkin emes. Soltústik óńir, onyń HH ǵasyrdaǵy tarıhy qazaq halqynyń tarıhyna, terrıtorııalyq tutastyǵy tarıhyna qatysty oqıǵalarda kórnekti ról atqarǵan. Ásirese HIH-HH ǵasyrlardyń tarıhy jańa paıym­daýlardy qajet etedi, óıtkeni bul óńirde Reseı ımperııasynyń otarlaý kezeńderine baılanysty máselelerdiń keıbir qyrlary áli de tolyqtaı ashylǵan joq. Mysaly, búgingi tańdaǵy óńir tarıhyndaǵy eń ózekti másele bizdiń óńirde oryn alǵan polıetnostyq úderisterge tıis­ti taldaýlar jasalynbaı kele­di.

Jer tarıhy – el tarıhy de­sek, qazirgideı túrli geosaıa­sı qaterler tóngen zamanda jer-sýdyń tarıhı ataýlaryn qaıtaryp, tarıhı shyndyqty qalpyna keltirý kezek kúttirmes máselelerdiń biri. Osy baǵytta Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý mem­leket­tik ýnıversıtetiniń ta­rıhshy-ǵalymdary birqatar jumys­tar atqarýda. Bul jumys­tar nátı­jeli bolýy úshin ýnı­versı­tet ǵalymdary oblys ákim­shiligimen birlese otyryp, Aq­mola oblysynyń tarıhı toponımıkasy atty ǵylymı zertteýler jumysyn júrgizýdi jolǵa qoısa. О́lkedegi geografııalyq ataýlar turǵylyqty jer, kóshe, skver, saıabaq, ózen, kólderdiń attarynyń tarıhyn zertteýge múmkindik týar edi. Sonymen qatar tarıhshy ǵalymdardyń ólke tarıhyna qatysty zertteý eńbekterin qalyń jurtshylyqqa tanystyrý jumystary bel­sendi túrde júrgizilse, qazir­gideı jerimizdiń tutastyǵy máselelerine baılanysty ártúrli baǵyttaǵy pikirlerdiń aldyn alý sharalary boıynsha birqatar jumystar atqarylar edi. Jáne bul jumystar júıeli túrde bir ortalyqtan basqarylsa nátıjeli bolar edi.

Ulttyq tarıhty óziniń deń­geıine kóterý úshin, tarıhty ulttyq sanany, ulttyq tanymdy qaıta qalyptastyrý quralyna aınal­dyratyn bolsaq, bul máselelerge jiti nazar aýdarýy­myz kerek. Saıası jáne mádenı-rýhanı saladaǵy búginginiń she­shil­meı jatqan kóptegen prob­lemalarynyń túp- tamyrlary osy kezeńderde jatqandyǵy kúmánsiz.

Búgingi táýelsiz Qazaqstan jaǵdaıynda onyń memlekettik múddesine saı halyqtyń tarıhı sanasyn qaıta qalyptastyrý eldiń aıqyn keleshegi men urpaqtar sabaqtastyǵy úshin asa qajet ekeni belgili. Bul turǵyda tarıh ǵy­lymynyń atqarar róli de, kóterer júgi de aýyr, eldiń ulttyq nyshanyn, tarıhı dástúri men mádenıetin saqtap, keler urpaqqa jetkizýdegi jaýapkershiligi zor. Búgingi tańda memleketimizdiń tuǵyryn bıikteter máseleler kóbeıdi, solardyń negizgisi bolyp, táýelsiz elimizdiń birtutas halqynyń ortaq múddesi bekidi. Ol múdde – táýelsizdigimizdi nyǵaıta otyryp, Qazaq eliniń Máńgiligin baıandy etý bolyp tabylady. Tarıh – táýelsizdik tiregi. Táýelsizdik joly – kúres joly. Ta­rıhqa taǵzym – otanshyldyqtyń, ultjandylyqtyń belgisi.

Ulttyq tarıhymyz ulttyq maq­tanyshty kúsheıtýdiń, otan­shyldyqty, eljandylyqty art­tyrýdyń qýatty tetigi. Al otan­shyldyq sezim uly isterdiń bastaýy. Sondyqtan bolashaq urpaqty jasampazdyqqa úıretý paryz, al jasampazdyq bilim men óner arqyly keledi. Qazaqstannyń búgingi urpaǵy memleketimizdi alǵa qaraı laıyqty alyp júre alatyn bilimdi ári daryndy urpaq degen senimdemin.

Aqbota BEKSEIITOVA,

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń dekany, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty