NIý-IORK. Tarıhtyń belgili bir sátterinde – kóbine eleýli áleýmettik progress qoǵamnyń belgili bir bóligin beıjaı qaldyrǵannan keıin, saıası sahnaǵa úlken ári zamanaýı ustanymdy jaqtaımyn degen jeke adam shyǵady. О́zin-ózi tanytý men sezim arqyly senimge kirý sheberligine ıe ol (ol árqashan er adam) «macho» retinde mıllıondardyń júregi men sanasyn jaýlap alady. Osylaısha, onyń jeke basyna tabynýshylyq qalyptasady. Bılikke kelý kezinde qoqan-loqqy kórsetip, zorlyq-zombylyq jasasa da, ony tártipsiz álemdi tezge salatyn qutqarýshy retinde sanaıtyn adal adamdar qoldaıdy.
Mundaı arhetıptik myqty adamnyń sıpattamasy kóptegen qazirgi kóshbasshylarǵa dál keledi. Brazılııadaǵy Jaır Bolsonaro men Túrkııa prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵannan bastap, Reseı basshysy Vladımır Pýtın men AQSh prezıdenti Donald Trampqa deıin. Sondaı-aq álemniń burysh-buryshyndaǵy geosaıası mańyzdy elderdiń basshylary da kiredi.
2017 jyldyń basynan Tramp bılik tizginin qolǵa alǵannan beri AQSh demokratııanyń quldyraǵanyn bastan ótkerip, avtorıtarlyq kóshbasshylyqqa kýá boldy. Aldaǵy prezıdenttik saılaý sondyqtan Amerıkanyń jańa lıberaldy emes baǵytynyń referendýmy atanbaq. AQSh-ty ásire ońshyl ekstremızmi qoldap, transatlanttyq odaqtastarymen aradaǵy syrtqy saıasatty, álemdegi mańyzdy máselelerdi birjaqty júrgizýdi qoldaǵan prezıdent basqardy.
2016 jylǵy Hılları Klıntonnyń kútpegen jeńilisi sekildi, kez kelgen saılaýda túrli nátıje tirkelýi múmkin. Degenmen 2020 jylǵy saılaýdyń aınalasynda túrli qorqynysh basym. О́ıtkeni buǵan deıin múmkin emesteı kóringen nárseler júzege asty. Buǵan deıin Tramp birneshe ret jeńilgenin moıyndamaıtynyn anyq ańǵartty. Sondyqtan kópshilik saılaý nátıjesi onyń kóńilinen shyqpasa, saıası «býnt» shyǵarýynan qaýiptenedi. Mundaı ssenarııdiń bolýy demokratııalyq saıası atmosferanyń júıeli buzylǵanyn, Tramptyń amerıkalyq saıası mádenıetti avtorıtarly nusqaǵa qanshalyqty ózgertkenin naqty kórsetedi.
New York Times gazetiniń kolýmnısi Ross Doýtat sekildi keı konservatıv sarapshylar Trampty áleýetti tulǵa retinde sıpattaýdy qaljyńǵa aınaldyrady. Olardyń paıymdaýynsha, realıtı-shoýdyń burynǵy qatysýshysy qaıta saılanyp jatsa, ony Amerıka qoǵamyna aıtarlyqtaı qaýip tóndirýge shamasy kelmeıtindeı óte álsiz ári kúlkili dep esepteıdi.
Reseıdegi Pýtın sekildi tamyry tereńge ketken lıberaldy emes rejimge qaraı otyryp, bul sarapshylar Tramptyń neni istemegenine mán beredi. Ol oppozısııalyq medıa ókilderin jaýyp tastaǵan joq nemese sot júıesi men basqa da ınstıtýttardy tolyqtaı baqylaýyna almady. Endeshe, neden qaýiptený kerek?
Biraq bul durys salystyrý emes. Qazirgi avtorıtarlyq kóshbasshylardyń bári kezinde erkindigi mol qoǵamda jumysyn bastap, birtindep memleketti túbegeıli ózine baǵynyshty etken. Ásirese, XXI ǵasyrda azattyqty despotızmmen almastyrýda revolıýsııa (nemese áskerı kóterilis) emes, evolıýsııa úlken ról oınaıdy. Oǵan qosa, Tramptyń qandaı áreket jasaǵanyna tyń kózben qaramasaq, mundaı qaýipti sátke qalaı jetkenimizdi túsine almaımyz. Eger Tramp qaıta saılansa, aldaǵy aptalardan, aılardan, jyldardan ne kútetinimizdi de bilmeımiz.
AQSh prezıdentteriniń tarıhy Tramptyń áreketterin túsindirýge jetkiliksiz. Onyń jynystyq qatynasqa, sybaılastyqqa qatysty janjaldary, ımpıchment jáne Covid-19 pandemııasymen kúrestegi sátsiz áreketi, Respýblıkalyq partııanyń saıası elıtasymen qarsylasýy eshqashan bolǵan emes. Kerisinshe, biz «jeke basqarý» avtorıtarlyq modelin qaraýymyz kerek. Iаǵnı bılik jeke saıası jáne qarjylyq múddesin ulttyq múddeden joǵary qoıatyn jeke adamnyń mańyna shoǵyrlanady. Mundaı rejimde memlekettik qyzmette kásibı tájirıbe men biliktilik emes, basshyǵa jáne onyń serikterine ǵana adal bolý, onyń jemqorlyq áreketine aralasý basty orynǵa shyǵady.
Saıası topty úıretýdegi Tramptyń tabysy óz partııasyndaǵy mańyzdy oryndardy óz serikterine alyp berýde ne olarǵa arnap jańa qyzmet ashýda anyq kórinedi. Máselen, Vengrııa premer-mınıstri Vıktor Orban, Benıto Mýssolını avtorıtarly kúsh ıelenbesten buryn oǵan negiz bolatyn irgetas qalaǵan edi. Trampta umtylysyn qanaǵattandyratyn mundaı saıası súıreýshisi joq. Biraq sanaýly jyldyń ishinde ol Respýblıkalyq partııany óziniń jarnamasyn jasaıtyn taǵy bir mekemege sátti aınaldyra bildi.
Respýblıkalyqtar óz kezeginde Trampty ózderiniń uzaq merzimdi josparyn júzege asyratyn saıasatker retinde kóredi (máselen, aq hrıstıandardyń gegemonııasyn qorǵaý, ekonomıkalyq mańyzdy salalaryn baqylamaý, baılarǵa arnalǵan salyqty tómendetý sekildi). Biraq osyndaı sebepterge qaramastan, olardyń basym kópshiligi Trampqa arqa súıegeni sonshalyq, keleshekte Úlken kóne partııany qaıta qurýdy qalaıtyndaı.
Osy saılaý naýqanynda partııa eshqandaı saıası alań usynǵan joq. Onyń ornyna «prezıdent Donald Tramp pen onyń ákimshiligin» qolda degen bultaryssyz másele qoıyp, partııa ishinde qorqynysh pen qaýip atmosferasyn týyndatty. Respýblıkalyqtar óte kúshti adammen birge kúresýge májbúr bolyp, onyń qarsylastaryn qaralap, jyl basyndaǵy ımpıchment sekildi kez kelgen jaýapkershilikten qorǵap otyr.
Mundaı avtorıtarly kóshbasshy men sońynan erýshiniń qarym-qatynasy Respýblıkalyq partııanyń saıası mádenıetinde aýqymdy ózgeristiń bolǵanyn kórsetip, saılaý nátıjesine qaramastan, amerıkalyqtardy osyǵan kónýge májbúrleıdi. Taıaýda júrgizilgen zertteýge súıensek, Respýblıkalyq partııa qazirgi tańda aýyzsha turǵyda da, is júzinde de demokratııalyq uıym emes. Ulybrıtanııanyń Konservatıvtik partııasy men Germanııanyń Hrıstıan demokrattary partııasyna qaraǵanda, avtorıtarly partııaǵa kóbirek uqsaıdy.
Negizinde, Tramp kelgenge deıin de Respýbıkalyq partııa ásire ońshyl medıany qyzý qoldap, ózderiniń mindeti sanalatyn demokratııany qorǵaý men ekipartııalyq basqarý júıesinen bas tartýǵa kóshken. Biraq partııada tyıym salynǵan Tramp mundaı ekstremıstik elementterdi odan saıyn kúsheıtti. Tramptyń ınaýgýrasııasy ótkennen keıin birden Aqúıdiń aǵa keńesshisi Kellıann Konveı týıtterdegi paraqshasynda musylmandary kóp elderden keletinderge tyıym salýǵa qatysty «Osyǵan úırenińder. AQSh prezıdenti áreket pen áserdiń adamy. Ýáde berildi, oryndaldy. Júıeni dúr silkintti. Ol endi bastady», dep jazǵan-dy.
Eskertýsiz júzege asyrylǵan saıahattarǵa tyıym salý eldi haos jaǵdaıyna ushyratyp, qoǵamdyq jáne federaldyq qyzmetkerlerge Respýblıkalyq partııanyń tolyq qoldaýymen halqyna soǵys jarııalaǵandaı áser qaldyrdy. Kelesi tórt jyl ishinde Tramp jáne onyń serikteri ımmıgrant balalardy otbasylarynan bólip, beıbit demonstranttarǵa qarsy federaldyq kúshterdi ornalastyryp, jalǵan aqparat jınaý naýqanyn júrgizip, kóptegen memlekettik mekemelerdi tarqatady nemese joldan taıdyrady.
Amerıka saıasatyndaǵy osyndaı avtorıtarly áreketti naqty túsingende ǵana demokratııa úshin kúres jalǵaspaq. Saılaý nátıjesine qaramastan, bul mindet ózgermeıdi.
Rýt BEN-GIIаT,
New York University Italııa tarıhy ǵylymdarynyń professory