Kúnnen kúnge qanatyn keń jaıa túsken jańa tehnologııalar negizinde álemniń ózgerip bara jatqanyn kórip otyrmyz. Ol jańa tehnologııalardy negizinen kompanııalar men korporasııalar engizýde. Sebebi qazirgi kúni qarjynyń bári – solardyń qolynda. Olar bir-birimen jantalasqan básekelestikke túse otyryp, jańa ıdeıalar men solardy júzege asyratyndaı ádis-tásilderdi, ǵylym jańalyqtaryn izdestiredi. Sodan keıin ony kapıtaldyń kúshimen kóp qınalmastan birden júzege asyrady.
Jańa tehnologııalardyń keńinen qanat jaıýyna yqpal etip otyrǵan negizgi kúsh te osy jaǵdaıdan, ıaǵnı jantalasqan básekelestik pen qarjynyń korporasııalar qolyna shoǵyrlanýynan týyndaýda. Bul búkil álemde korporasııalyq rýhtyń ústemdik alýyna ákelýde.
Bir ǵajaby, osy myqty da myǵym korporasııalardyń otbasylyq tártip negizinde damıtyndyǵy baıqalady. Olarda otbasyndaǵy sekildi árkimniń óz orny bar jáne eshqaısysyn shetqaqpaı qylmaıdy. Áke otbasynda ár balasyn onyń minez-qulqy men qabiletine qaraı paıdalanyp, bolashaǵyn belgilese, korporasııalardaǵy adamdardyń damý múmkindigi de osyǵan uqsas. Korporatıvtik menedjment, korporatıvtik kodeks pen etıka degenderdiń ózi korporasııalar men kompanııalar ishinde ómir súrý zańdylyqtaryn bildiredi. Qarap tursańyz, árbir myǵym kompanııa men korporasııa ózi qyzmet etetin memleket ishinde ómir súre otyryp, sol memlekettiń zańdaryna qaıshy kelmeıtin óz zańdylyqtaryn jasap alǵan. Ol zańdylyqtar olarda eńbek etip jatqan adamdardyń bir maqsat jolynda judyryqtaı jumylýyna yqpal etedi.
Adamzat tarıhynda alǵashqylardyń biri bolyp adamnyń kisilik tulǵasy týraly oı qozǵaǵan qytaıdyń uly oıshyly Konfýsıı negizinen otbasylyq qundylyqtardy alǵa shyǵarǵan bolatyn. Sebebi biz bilmeıtin baǵzy zamandardan beri qoǵamnyń eń berik negizi otbasy bolyp keledi. Álemde otbasy músheleriniń bir-birine degen jaqsy kórý seziminen artyq mahabbat joq. Konfýsıı osynyń negizinde memleketti damytýǵa bolatynyn baıqap, muny qytaı halqyna ósıet etip, sońynan «bıleýshi – bıleýshi, al baǵynyshty – baǵynyshty, áke – áke, al uldyń ul bolǵany durys» degen sóz qaldyrdy. Biz qazir uly oıshyldyń osy ósıeti álemdegi myqty korporasııalarda júzege asqanyn kórip otyrmyz. Sonymen qatar qazirgi Qytaıdyń ózi, ol qanshama úlken memleket bolsa da, bir maqsat jolynda judyryqtaı jumylǵan bir korporasııaǵa aınalyp, osy rýhta qaryshtap damyp kele jatyr.
Adamdardyń boıynda korporatıvtik rýhqa degen tartylys qalaı paıda bolady? Meniń oıymsha, ol áýeli adam tańdaýdan, adamnyń jeke tulǵa retinde kisilik qasıetine mán berýden bastalady. Máselen, qazirgi kúni elimizde jumys istep jatqan myqty sheteldik kompanııalar jastardy jumysqa qabyldarda olardyń qolyndaǵy dıplomymen qatar synı oılaý qabiletine birinshi kezekte mán beredi. Synı oılaý degenimiz – bir sózben aıtqanda, adamnyń mıynda ne bar ekenin tekserip kórý. Adam standarttan tys oılaı ala ma, bir problemanyń qansha sheshimin taba alady degen sekildi. Al mundaı suraqtarǵa jaýap berý úshin qolda dıplomnyń bolýy jetkiliksiz, adamnyń boıynda týa bite qabilet pen talant ta bolýy qajet.
Kezinde KSRO-nyń bir dıplomaty jazǵan kitapty oqyǵan edim. Sonda ol transulttyq korporasııalardyń Garvard, Kembrıdj sekildi áıgili oqý oryndarynyń stýdentterin ózderine qalaı qyzmetke tartatynyn jazǵan edi. Praktıkaǵa kelgen stýdent unaıtyn bolsa, onymen baılanysty ol praktıkasyn aıaqtap, oqýyna ketkennen keıin de úzbeı jeke shotyna únemi aqsha salyp otyrady eken. Tipti júrip júrgen qyzyn restoranǵa shaqyrýyna jaǵdaı týǵyzyp, kıimine deıin tiktirip beretin kórinedi. Bylaısha aıtqanda, ákeniń balaǵa jasaıtyn qamqorlyǵy. Osydan stýdenttiń boıynda atalǵan korporasııaǵa degen súıispenshilik oıanyp, kóńilin maqtanysh kernep, ózin onyń bir múshesi retinde sezine bastaıtyn kórinedi. Árıne, bul osydan otyz-qyryq jyl buryn bizdiń túsimizge de kirmegen jaǵdaı edi.
Álemge áıgili ekonomıst Kell Nordstrem osydan eki-úsh jyl buryn elordada jurtshylyqpen kezdesip, «Facebook, Apple, Amazon, Netflix, Google kompanııalary – bular jańa shyndyqtyń negizderi. Olar álemde óz tártibin ornatatyn bolady». «Joǵary bilim qundylyǵy joıylady. Ýnıversıtettik jańa álemde sizge Garvardta oqýdyń qajeti de bolmaı qalady. О́ıtkeni bilim jańa tehnologııalar arqyly bárimizge qoljetimdi bolady. Endi bilim emes, adam qasıeti alǵa shyǵady» degen boljamdaryn ortaǵa salǵan edi.
Mine, osylardyń barlyǵy aldaǵy bolashaq otbasy qundylyqtarynyń negizinde damyp kele jatqan korporasııalarda ekenin dáleldeıdi.