Kúni keshe Anadoly elinen «Enver Túrkilerı qaıtys boldy» degen qaraly habar jetti. Abyz aqsaqaldyń qazasy qazaq jurtyna da aýyr tıdi. Kezinde Bolgarııa men Túrkııa aýyr atletıkasyn órge súırep, orasan zor bıikke kótergen aıtýly azamat uzaq jyldar boıy bizdiń elde de eńbek etip, ulttyq quramada keńesshi-bapker qyzmetin atqardy. Shyntýaıtyna kelsek, qazaqstandyq ziltemirshilerdiń álemdegi kóshbasshy komandalar qataryna qosylýy dál osy maıtalman mamannyń arqasy ekenin moıyndaýǵa tıispiz. Ony eshkim joqqa shyǵara almaıdy.
Tarıhqa júginsek, úsh dúrkin Olımpıada chempıony ataný baqyty nebary tórt ziltemirshige ǵana buıyrǵan eken. Bul bıik beles túrkııalyq Naım Súleımanoǵly men Halıl Mýtlý jáne grekııalyq Kahı Kahıashvılı men Dımas Pırrosqa baǵyndy. Alǵashqy ekeýi dál osy Enver Túrkilerıdiń shákirti. Mine, osy jaıttyń ózi-aq aıtýly azamattyń qandaı maıtalman maman jáne ǵulama bapker bolǵanyn ańǵartyp tur.
Enver Túrkilerı 1942 jyly Bolgarııanyń Kyrjaly óńirinde dúnıege keldi. Bul aýmaqtyń 90 paıyzyn túrikter mekendeıtin. Túrkilerıdeı bilikti bapker men Súleımanoǵlydaı daryndy jas sol jaqta tabysty. Ekeýi de sol óńirdiń týmalary. Bul 1977 jyl edi. 10 jastan endi ǵana asqan balanyń boıyndaǵy bula kúshti birden baıqaǵan qyraǵy maman ony jaqsylap turyp baptady. Kóp keshikpeı Naım eleýli tabystarǵa qol jetkize bastady. Jasóspirimder men jastar arasyndaǵy jarystarda jasyndaı jarqyldap, eresekter dýyna da erkin qosyldy. 1983 jyly alǵash ret álem chempıonatyna qatysqan 16 jasar bozbala Máskeýde kúmis medaldi moınyna ilip, tórtkúl dúnıe jankúıerlerin bir tamsandyryp tastady. Mine, Súleımanoǵlynyń úlken sporttaǵy jeńisti joly osylaı bastaldy. Sol mezette bapkeriniń de dańqy alysqa tarady.
Enver aqsaqal aıtatyn: «Men jarty ǵasyrdan asa ýaqyt jattyǵý zalynda ter tóktim. Kópti kórdim, kóp bilemin. Ár sportshynyń múmkindigi men áleýetin shamalaýǵa qarym-qabiletim jetedi. Kimge qandaı aýyrptalyq arttyrý qajet ekeni maǵan málim. Uzaq jyldar Bolgarııa men Túrkııada qyzmet ettim. Men qaı jerde júrsem de, eń birinshi kezekte, óz shákirtterimnen temirdeı tártipke boı usynýdy talap ettim. Olardy eńbekqorlyqqa baýlydym. Nátıjesin ózderińiz bilesizder. Bolgarııada 24 jyl eńbek etip, 12 jyl boıy Ivan Abadjıev syndy aty ańyzǵa aınalǵan bapkerdiń kómekshisi boldym. Sol kezderi aıtýly memleket álemdik aýyr atletıkanyń kóshbasshysyna aınaldy. Tipten, azýy alty qarys KSRO quramasynyń ózin san márte shań qaptyrdyq. Sol kezde tórtkúl dúnıe jurtshylyǵy «Shaǵyn ǵana Bolgarııa múıizi qaraǵaıdaı Keńes Odaǵynan qalaı ozyp ketti eken?» dep tańdanys bildirdi. Biraq bul tabystyń eshqaısysy ózdiginen kelgen joq. Ataq pen abyroı aspannan túspeıdi. Munyń barlyǵy – eren eńbek pen qajyrly qaırat, sabyr men tózim, ynta men jiger, jankeshtilik pen janqııarlyqtyń arqasy. Áý basta-aq biz álemdik kóshbasshyǵa aınalýdy maqsat tutyp, sol jospardy júzege asyrý jolynda kóp eńbektendik. Táýligine 8-10 saǵat boıy jattyqtyq. Jylyna 350 kún boıy ter tóktik. Jıyndar men jattyǵýlar barysynda qataldyq tanytqan kezderim de joq emes edi. Biraq qasymdaǵy áriptesterim de, shákirtterim de meni durys túsindi. О́ıtkeni bul qaraqan basymnyń qamy emes. Barlyǵy da sportshylardy bıik belesterge jetelep, memleketimizdiń dańqyn arttyrý úshin júzege asyrylǵan sharýa bolatyn.
Sekseninshi jyldardyń bel ortasynda Bolgarııa bıligi jergilikti túrikterge qatty qysym kórsete bastady. О́zge opasyzdyqtaryn aıtpaǵanda, kóptegen azamatqa ózderiniń azan shaqyryp qoıǵan attaryn ózgertýge májbúrledi. Sol tusta Enver Anýar Týlýmov Naım Naým Shalamanov bolyp shyǵa keledi. Júregi «Túrik» dep soqqan azamattardyń deni ondaı qorlyqqa kónbedi. 1986 jyldyń sońynda Súleımanoǵly Túrkııaǵa qashty. Sol úshin bapkeri birneshe aıǵa túrmege toǵytyldy. Arada úsh jyldaı ýaqyt ótkennen keıin Túrkilerı de tarıhı otanyna oralýǵa múmkindik aldy. Osylaısha, bilikti bapker men daryndy shákirttiń joly Anadoly elinde qaıta toǵysty.
Naımnyń boıy nebary 147 santımetr bolsa, salmaǵy 60-65 kılo shamasynda edi. Soǵan qaramastan, ol tórtkúl dúnıedegi teńdessiz sportshylardyń qataryna erkin qosyldy. Atap aıtsaq, úsh dúrkin Olımpıada, jeti dúrkin álem jáne bes dúrkin Eýropa chempıony degen dardaı ataqtary bar. Sonymen qatar Súleımanoǵlynyń álemdik rekordty 46 márte jańartqanyn aıta ketken abzal.
О́kinshke qaraı, ataqty sportshynyń ómiri kelte boldy. Ol 2017 jyldyń 18 qarashasynda uzaqqa sozylǵan naýqastan keıin Ystanbuldaǵy aýrýhanalardyń birinde kóz jumdy. Dańqy jer-jahanǵa taraǵan azamat nebary 50 jyl ǵana ǵumyr keshti.
Enver Túrkilerı tarıhı otanyna qonys aýdarǵannan keıin 15 jyl boıy ulttyq quramany jattyqtyrdy. Sol kezde Túrkııa aýyr atletıkasy buryn-sońdy bolmaǵan tabystarǵa ıek artty. Joǵaryda esimi atalǵan Naım Súleımanoǵlydan bólek, Halıl Mýtlý jarq etip shyqty. Ol da Bolgarııada týǵanymen, erterekte Anadoly eline qonys aýdarǵan edi. 54, 56 jáne 62 kılo salmaq dárejelerinde baq synaǵan Halıl 1996 jyly Atlanta, 2000 jyly Sıdneı jáne 2004 jyly Afına Olımpıadalarynda aldyna jan salmady. Álem chempıonatyn bes jáne Eýropa birinshiligin toǵyz márte utty. San ret rekordtyq kórsetkishterdi jańartty. Sporttyq shejireniń sarǵaıǵan betterin paraqtasaq, serpe kóterý jattyǵýy boıynsha óz salmaǵynan úsh ese aýyr zilbatpan temirdi eńsere alatyn jer betinde alty aýyr atlet qana bolǵan eken. Solardyń sanatynda Naım Súleımanoǵly men Halıl Mýtlý da bar.
Enver aqsaqal aıtatyn: «Maǵan deıin Andoly elinde aýyr atletıkanyń jaǵdaıy tym múshkil edi. Olar birde-bir Olımpıadada medal almaǵan. Álem chempıonattarynda da jarytyp óner kórsetken emes. Biz sol olqylyqtyń ornyn toltyrdyq. Aıaǵynan tik turǵyzdyq, ósirdik, órkendettik. Ýaqyt oza eńbegimizdiń jemisin kórdik. Túrkııany kúlli álem sanasatyndaı deńgeıge kóterdik. Al 2004 jyly Afınada Halıl Mýtlý, Tańer Saǵyr jáne Nurhan Taılan qarsylas shaq keltirmese, Sedat Artých qola medaldi moınyna ildi. Ejelgi Ellada eliniń komandalyq básekesinde biz Qytaıdan ǵana qalyp qoıyp, ekinshi oryndy ıelendik. Mine, Túrkııa aýyr atletıkasy osylaı eńse tiktedi».
Jańa ǵasyr tabaldyryqtan attaǵan tusta Qazaqstannyń aýyr atletıkasy qatty aqsap turdy. Dańqty Anatolıı Hrapatyı úlken sporttan qol úzgennen keıin onyń jeńisti jolyn jalǵastyrýǵa kúsh-qýaty, erik-jigeri jetetin sańlaq birazǵa deıin tabylmady. 2004 jyly Afına Olımpıadasynda Sergeı Fılımonov tamasha óner kórsetip, kúmis medaldi ıelengeni esimizde. Sheshýshi tusta jerlesimiz Enver Túrkilerı baptaǵan 19 jastaǵy jas jolbarys Tańer Saǵyrǵa ese jiberdi. Sol kezden bastap, qazaqstandyq mamandar túrkııalyq bapkerdiń kómegine júginýdi qup kórdi. Uzaq jyldar boıy respýblıka Aýyr atletıka federasııasyn basqarǵan Qaırat Turlyhanov aǵamyz óziniń bir suhbatynda osy oqıǵa jaıynda bylaı degen edi: «Fılımonovtyń Afınadaǵy tabysyna qatty qýanǵanymyz ras. Biraq bul nátıjeni qanaǵat tutýdy qısynsyz kórdik. Osylaı kesip aıtýǵa birneshe sebep bar. Birinshiden, Qazaqstanda jeńispen órilgen jaqsy dástúr buryn da bolǵan. Ekinshiden, bizde talantty jastar jeterlik. Úshinshiden, respýblıkamyzda sportty órkendetý úshin memleket tarapynan barynsha qolaıly jaǵdaı jasalǵan. Al olaı bolsa, tartynatyn nesi bar?! Memleket basshysynyń ózi qamqorlyq kórsetip otyrsa, bizdiń jalǵyz ǵana júldeni mise tutyp, qol qýsyryp otyrǵanymyz jón be? Osynyń barlyǵyn qaperge alyp, aldymyzǵa bıik maqsat qoıdyq. Al Afına Olımpıadasy aıaqtalatyn kúni sol kezdegi elimizdiń sport basshysy Dáýlet Turlyhanov Enver Túrkilerımen kelissóz júrgizdi. Talaı juldyzdardy tárbıelegen bapkerdi Qazaqstanǵa shaqyrtty. Alǵashynda ol kisi biraz ýaqyt oılanyp-tolǵanyp júrdi. Bizdiń elge bir-eki márte kelip, daryndy jastardyń kóptigi men sportty damytýǵa barlyq jaǵdaı jasalǵanyna kóz jetkizgennen keıin ǵana óz kelisimin berdi».
Enver Túrkilerı Qazaqstanǵa kelgen kezden bastap, otandyq aýyr atletıkamyzda órleý kezeńi bastaldy. Aldymen asqan talant ıesi Ilıa Ilınniń baǵyn ashty. 17 jasynda ol álem chempıony atansa, 20 jasynda Olımpıadany utty. Birte-birte basqa da saıypqyrandar alysqa samǵady. Uldarmen qosa, qyzdar da qarqyndaryn kúrt kúsheıtti. Álem chempıonaty men Olımpııa oıyndarynda túrli-tústi júldelerdi kúrep alyp, jer-jahandaǵy ozyq komandalardyń qataryna qosyldyq. Basqa da halyqaralyq jáne qurlyqtyq deńgeıdegi dodalarda daralandyq. Ár jyl saıyn sý jańa chempıondar birinen keıin biri shyǵyp jatty. Baıraqty básekelerde múıizderi qaraǵaıdaı memleketterdiń talaıy artymyzdan syǵalap qaldy.
Enver aqsaqal aıtatyn: «Qazaqstanǵa kelgen soń tek kelisimshartta kórsetilgen qarajatty qaltama salyp alyp, beıqam otyrýǵa arym jibermedi. О́zimniń jyldar boıy jıǵan tájirıbem men bilimimdi paıdalana otyryp, eldiń aýyr atletıkasyna tyń serpin ákelýdi maqsat tuttym. Ol úshin aýyrtpalyqty arttyrdym. Jattyǵý prosesi kúrdelene tústi. Iá, keıbir mamandar men sportshylar arasynda meniń shynaıy nıetimdi durys túsinbegender boldy. Qyńyr sózder men alyp-qashty áńgimelerdiń shyǵýy da sondyqtan. Biraq men alǵan betimnen qaıtqan joqpyn. Bile bilsek, kásipqoı sport degen balabaqsha nemese orta bilim beretin mektep emes qoı. Basynan sıpap júrip, Olımpıada chempıonyn tárbıeleý múmkin emes. Úlken sport qataldyqty qajet etedi. Kerek deseńiz, keı kezderi qatygezdik tanytýǵa da týra keledi. Olımpıadanyń úsh dúrkin chempıondary Naım Súleımanoǵly men Halıl Mýtlý da sondaı mektepten ótken. Alaıda olar maǵan renjip, eshýaqytta qyńyr minez kórsetken emes. О́ıtkeni maǵan sendi, bapker retinde baǵalaı bildi. Sondyqtan da bárine de kóndi. Men de shákirtterimniń baǵyn ashý úshin aıanyp qalǵan joqpyn. Osyndaı aýyzbirlikpen atqarylǵan sharýanyń arqasynda alǵa qoıǵan josparymyz júzege asty. Olar ózderin áıgili sportshy retinde túbegeıli moıyndatty. Al bapker úshin odan asqan baqyt joq. Keıinnen sportty qoıǵannan keıin úlken bir jıynda Naımnyń «Túrkilerı jattyǵý zalynda – dıktator, al ómirde – shynaıy dos jáne janashyr áke», dep aıtqany jadymda qaldy».
Mine, Enver Túrkilerıdiń tusynda Qazaqstannyń aýyr atletteri osyndaı orasan zor bıikke jetti. О́zi jıi syrqattanyp, baldaqqa súıenip júrgen keziniń ózinde de únemi jattyǵý zalynan tabylatyn. Únemi izdenis ústinde edi. Ǵylym men sportty ushtastyra bilgen maman qazaq jastary arasynan da nebir dúldúl sportshylardy shyǵardy. Almas О́teshov, Qýanysh Rahatov, Anna Nurmuhambetova, Jasulan Qydyrbaev, Jazıra Japparqul, Rústem Sybaı jáne taǵy basqa otandastarymyz asa iri halyqaralyq jarystarda jasyndaı jarqyldaǵanyna san mıllıon jankúıer kýá. Olar da álemdik aýyr atletıka tarıhynda óshpes iz qaldyrdy. Mine, sol abyz aqsaqal 79 jasqa qaraǵan shaǵynda dúnıeden ozdy. Jatqan jerińiz jaıly, topyraǵyńyz torqa bolsyn, Enver aqsaqal!