Senat Spıkeri Máýlen Áshimbaevtyń tóraǵalyǵymen Palata otyrysy ótip, depýtattar memlekettik shekara, kóshi-qon jáne keme qatynasy týraly zańdardy qabyldady.
Shekara qyzmetiniń tıimdiligi artady
Otyrys barysynda senatorlar «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik shekarasyn kúzetý jáne ulttyq qaýipsizdik máseleleri boıynsha keıbir zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań qabyldady.
Zań jobasyna qatysty pikir bildirgen Máýlen Áshimbaevtyń aıtýynsha, memlekettik shekara – ulttyq qaýipsizdigimiz ben eldigimizdiń kepili. Bul zań ulttyq qaýipsizdik organdarynyń basqarý qyzmetin ońtaılandyrýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq ınfraqurylymdy damytý jáne arnaıy tehnıkalardy qoldaný arqyly memlekettik shekarany kúzetý men qorǵaý júıesin jetildirýge jol ashady.
«Zańda mańyzdy normalar qarastyryldy. Olar Prezıdentimizdiń memlekettik shekaranyń myzǵymastyǵyn qamtamasyz etý jónindegi tapsyrmalaryn iske asyrýǵa arnalǵan. Qazirgi tańda álemde túrli syn-qaterlerdiń týyndap jatqanyn kórip otyrmyz. Sondyqtan shekarany ýaqyt talabyna saı kúzetýdiń jáne qorǵaýdyń myqty júıesin qalyptastyrýdyń mańyzy zor. Osy oraıda búgin qabyldanǵan zań ulttyq qaýipsizdik organdary men shekara qyzmetiniń tıimdiligin arttyrýǵa, shekaramyzdyń beriktigin qamtamasyz etýge qyzmet etedi dep senemiz», dedi Senat Tóraǵasy.
Atalǵan zań jobasy jóninde Senat depýtaty Nurjan Nursıpatov baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, qujat ulttyq qaýipsizdik jáne memlekettik shekarany qorǵaý salasyndaǵy zańnamany odan ári jetildirýge baǵyttalǵan.
«Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń jalpy júıesine qosý, biriktirý arqyly Shekara qyzmetiniń basqarý modeli ońtaılandyryldy. Áskerı basqarý organdary qurylymyn qalyptastyrý qaǵıdaty ózgeredi. Buryn ol áskerı prınsıpte negizdelse, endi ákimshilik-aýmaqtyq jaǵdaıdy da qarastyrady.
Memlekettik shekarany qorǵaý men kúzetýdiń tıimdi júıesin qurý óte mańyzdy. Sonymen qatar bul barǵan saıyn keshendi sıpatqa ıe bolyp otyrǵan syn-qaterler men qaýipterge is-qımyl jasaý qajettiginen týyndap otyr. Memlekettik shekarany qorǵaý organdary aralas prınsıp boıynsha jasaqtalady. Quramy áskerı qyzmetshilerdi de, qyzmetkerlerdi de qamtıdy. Osylardy eskere otyryp, olardy bir sanattan ekinshi sanatqa ótkizý quqyǵy qarastyrylǵan», dedi N.Nursıpatov.
Sonymen qatar senatorlar «Keme qatynasy týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań qabyldady. Senat Tóraǵasy bul qujattyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketterdiń baılanysyn nyǵaıtýǵa, kólik ınfraqurylymyn damytýǵa jáne taýar aınalymyn arttyrýǵa septigin tıgizetinin atap ótti.
«Qazaqstandyq flottyń ashyq teńizderge shyǵýy úshin osy kelisim men zańnyń strategııalyq mańyzy bar. Bul qujat aldaǵy ýaqytta Reseıdiń ishki sý joldary arqyly Qara jáne Jerorta teńizderindegi porttarǵa deıin tasymaldanatyn júk kólemin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Sol arqyly el ekonomıkasynyń órkendeýine yqpal etedi», dedi Máýlen Áshimbaev.
Zań jobasyn depýtattarǵa Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Berik Qamalıev túsindirip berdi. Kelisimniń negizgi erejeleri ishki sý joldary boıynsha kemelerdiń tranzıttik ótýine ruqsat berý tártibin jeńildetýge baǵyttalǵan.
Vıse-mınıstrdiń sózine súıensek, jańa kelisimge sáıkes tranzıttik ótýge arnalǵan ótinimdi qaraý merzimi 10 kún bolyp belgilendi. Al oǵan ruqsatty Reseı úkimeti emes, Reseıdiń Kólik mınıstrligi bermek.
«Reseıdiń ishki sý joldary arqyly tek qazaqstandyq kompanııalardyń jeńildetilgen tártippen ótý múmkindigi bar. Eýrazııalyq odaqqa múshe emes Kaspıı mańy elderi Kaspıı porttarynan Qara teńiz porttaryna júk tasymaldaý úshin qazaqstandyq tasymaldaýshylardy tartýǵa daıyn. Aqtaý jáne Quryq porttarynyń Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýty boıynsha múmkindigi artady. Kelisimdi qabyldaý arqyly Reseıdiń ishki sý joldarymen tranzıttik tasymal kólemin 2025 jylǵa qaraı shamamen 250-300 myń tonnaǵa arttyrý kózdelip otyr», dedi B.Qamalıev.
Sondaı-aq kelisim aıasynda ekijaqty tasymaldardy habarlama tártibine aýystyrý qarastyrylǵan. Jyl saıyn 1 sáýirge deıin ýákiletti organdar ekijaqty tasymaldardy júzege asyratyn kemelerdiń aldyn ala tizimderin kelisedi. Qajet jaǵdaıda bul tizimge ózgeris engizý múmkindigi qaralǵan.
«Bul rette Kelisim qabyldanǵannan keıin qazaqstandyq tasymaldaýshylar Ertis basseıni sheginde ǵana emes, Ob ózenine deıin júk tası alady. Budan bólek, Atyraý, Astrahan, Volgograd porttary arasyndaǵy ekijaqty tasymaldardy jańartý máselesi pysyqtalyp jatyr. 2025 jylǵa qaraı ózen tasymaldarynyń kólemin 1,5 mln tonnaǵa deıin jetkizý boljanyp otyr.
Kelisimge sáıkes, taraptar porttar qyzmetterine teń jaǵdaılar jasaıdy, sondaı-aq keme jáne ekıpaj músheleriniń qujattaryn ózara tanıdy. Bul baqylaýshy organdardyń kemelerdi qarap-tekserý rásimderin jeńildetýge múmkindik beredi», dedi B.Qamalıev.
Budan bólek, otyrysta depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Belarýs Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy kóshi-qon salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qabyldady. Osy kelisim aıasynda memleketter azamattardyń kóshi-qony, kóshi-qon zańnamasynyń buzylýy jáne zańsyz kóshi-qon joldary týraly aqparattardy, sondaı-aq elderdiń biriniń aýmaǵynda turýǵa negizdemesi bar tulǵalardyń quqyqtyq mártebesi jónindegi málimetterdi almasýǵa múmkindik alady.
Osy másele jóninde baıandama jasaǵan Ishki ister mınıstri Erlan Turǵymbaev qujattyń azamattyq týraly aqparat almasýǵa, zańsyz kóshi-qonmen kúresýge múmkindik beretinine toqtaldy. Atap óterligi, Kelisimge 2019 jyly 25 qazanda Nur-Sultan qalasynda qol qoıyldy.
«Statıstıka men aqparat almasýǵa múmkindik bar. Azamattar týraly jeke aqparat alýǵa bolady. Eki el úkimetteri tájirıbe almasyp, bir-birine praktıkalyq kómek kórsetedi. Qazaqstan men Belarýs azamattarynyń quqyqtyq mártebesi anyqtalady. Kóshi-qon salasyndaǵy qylmystarmen kúresip, zańsyz kanaldardy joıýǵa bolady», dedi mınıstr.
Oblystar qarajatyn qaıta qaraý qajet
Otyrys kezinde senatorlar tıisti memlekettik organdarǵa birqatar depýtattyq saýal joldady. Senator Álı Bektaev Túrkistan qalasynyń ınfraqurylymyn damytý boıynsha birqatar máselege qatysty Úkimet basshysy Asqar Mamınge depýtattyq saýal joldady.
«Túrkistan qalasynda salynyp jatqan kórkem ǵımarattardyń kópshiligin aýyz sýmen, káriz júıesimen, elektr jelilerimen, jylý júıelerimen qamtamasyz etý sheshilmegen. Qala kósheleriniń ırrıgasııalyq júıeleri men ınjenerlik-ınfraqurylymdaryna qarjy jetkilikti deńgeıde qaralmaǵan. Infraqurylymy sheshilmegen ǵımarattarǵa, turǵyn úılerge turǵyndardy qalaı ornalastyrýǵa bolady, sol ǵımarattardyń jumys isteýi múmkin be? Erteń ınfraqurylymdardy qaıta júrgizgen ýaqytta salynǵan joldar men kósheler qaıta buzylmaı ma?» degen saýal tastady depýtat.
Ol qalany abattandyrý jumystaryn da qurylys jobalarymen bir mezgilde júrgizýdi usyndy. Sondyqtan 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan Respýblıkalyq bıýdjetti qaraý barysynda «Turkistan» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynyń ınfraqurylymyn qalyptastyrý qajet ekenin jetkizdi. Sondaı-aq kópqabatty turǵyn úılerdi sýmen qamtamasyz etý men káriz júıelerine, elektr qýatymen qamtamasyz etý úshin qosalqy stansııa salýǵa, turǵyn úılerdi jylýmen qamtamasyz etýge shaqyrdy. Depýtat jańadan salynyp jatqan qala aýmaǵyn abattandyrýǵa, qaladaǵy jańa turǵyn úı alabyna ınjenerlik ınfraqurylymdardy júrgizýge, «Áziret Sultan» qoryq-murajaıynyń aınalasyn abattandyrýǵa qarajat bólýdi surady.
Depýtat Ábdáli Nuralıev Jambyl oblysy turǵyndarynyń turmystyq tabysyn jaqsartý jobasyn respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrý týraly Premer-Mınıstr A.Mamınniń atyna depýtattyq saýal joldady. Senator óziniń saýalynda aýyldyq aýmaqtar kez kelgen memlekettiń mańyzdy resýrsy ekenin aıta kelip, agroónerkásip kesheniniń básekege qabilettiligin arttyrý maqsatynda 2021 jylǵa deıingi memlekettik baǵdarlama júzege asyp jatqanyna toqtaldy.
«Búgingi kúni jergilikti atqarýshy organdardyń tarapynan atqarylǵan qajyrly izdenis pen uıymdastyrýshylyq jumystardyń nátıjesinde aýqymdy is-sharalar júzege asyrylǵan. О́kinishke qaraı, belgili sebeptermen jobany qarjylandyrý 2020 jyly toqtap qalǵan. Búgingi tańda jobanyń ekinshi kezeńin iske asyrý josparlanyp otyr. Qanatqaqty jobanyń ekinshi kezeńin odan ári iske asyrý úshin qosymsha 20 aýyldyq okrýg iriktelip alynǵan. 3 631 jobaǵa qajetti qarajat –11,5 mlrd teńge», dedi senator Ábdáli Nuralıev.
Depýtat jobany odan ári jalǵastyrý jáne «2021-2023 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zań jobasyna túzetý engizý úshin tıisti memlekettik organdarǵa tapsyrma berýdi surady. Senator saýalyna áriptesteri depýtattar Muhtar Jumaǵazıev, Dúısenǵazy Mýsın, Qaırat Qojamjarov jáne Edil Mamytbekov qol qoıǵan.
Senator Andreı Lýkın óziniń depýtattyq saýalynda elimizdegi úsh myńnan astam jumysshy jalaqy ala almaı otyrǵanyna alańdaýshylyq bildirdi. Jumys berýshilerdiń qaryzy búgingi tańda 1 mıllıard 77 mıllıon teńgege jetken kórinedi.
Depýtat elimizdegi 50 kásiporynda eńbek etip júrgen jumysshylardyń tólenbegen jalaqysynyń jalpy somasy 530 mıllıon teńgeden asyp ketkenin aıtty. Sondaı-aq 190 qyzmetker jumys isteıtin 16 kásiporynnyń qaryzy 115 mln teńgeni qurap otyr, ony bolashaqta da tóleý múmkin emes kórinedi.
«Áleýmettik shıelenister men eńbek qaqtyǵystarynyń qaýpin baqylaý múmkindigin qarastyrý, ár kásiporyn úshin áleýmettik turaqtylyq ındeksin anyqtaý, olardy sheshýdiń naqty sharalaryn ázirleýmen ár problemaly kásiporynnyń jaǵdaıyn baǵalaý jáne jumys istep turǵan qala quraýshy ári iri kásiporyndarǵa aıryqsha kóńil bólý kerek. Olardyń jaǵdaıy aımaqtardaǵy saıası-áleýmettik ahýalǵa áser etedi», dedi Andreı Lýkın.
Andreı Lýkın jumysshylardyń jumyspen qamtylýyn baqylaý úshin, sondaı-aq jalaqy boıynsha bereshektiń ósýine jol bermeý úshin eńbek kelisimsharttaryn esepke alýdyń biryńǵaı júıesin qoldanýdy usynady.
Bilim salasynyń kemshiligi kóp
Senator Aqylbek Kúrishbaev Úkimet basshysyna joldaǵan saýalynda otandyq joǵary oqý oryndarynyń jumysyndaǵy túıtkilderge toqtalyp ótti. Depýtat ýnıversıtetterdiń basqarý júıesine engizilgen reformalardan ózge ǵylymı áleýetiniń, bilim berý baǵdarlamalary men ınfraqurylymynyń sapasyna erekshe mán berý kerektigine nazar aýdardy.
A.Kúrishbaev sheteldiń jetekshi ýnıversıtetterindegi tájirıbeni mysalǵa keltirip, elimizdegi JOO stýdentterine irgeli ǵylymdar boıynsha tıisti deńgeıde zamanaýı bilim bere almaı otyrǵanyn jetkizdi. Sonymen qatar bizde alynǵan teorııalyq bilimge is júzinde mashyqtaný úshin tájirıbelik bazalar joqtyń qasy ekenin atap ótti. Sheteldik aldyńǵy qatarly ýnıversıtetterdiń tájirıbesin paıdalana otyryp, elimizdegi bilim berý oshaqtaryn ǵylymı-zertteý oqý orny retinde aıqyndaý ǵylymı jobalardyń nátıjeli bolýyna ári tájirıbe jınaqtaýda tıimdilikke yqpal etedi.
Senator jalpy ýnıversıtetterdegi basqarý júıesine reforma qajet ekenin atap ótti. Arnaıy ǵylymı keńestiń alqaly quramyn taǵaıyndaý jáne onyń fýnksııalaryn zańmen bekitý qajettigi, al rektorlardy sol Ǵylymı keńeste saılaý týraly usynys aıtyldy.
Búginde Reseı, Germanııa sekildi memleketterdiń joǵary oqý oryndarynyń basym bóligi zertteý baǵytyndaǵy ýnıversıtetter retinde jumys isteıdi. Senator dál osy júıeni elimizde de engizý jastardyń ǵylymǵa yqylasyn arttyryp, sapaly mamandardy daıarlaýǵa jol ashatynyna senimdi.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimetine sáıkes 2019 jyly mamandardy daıarlaý úshin memlekettik grantta oqyǵan ýnıversıtet túlekteriniń tek 40-74%-y jumysqa ornalasqan. Túlekterdiń óz mamandyǵyna saı jumysqa ornalasqany týraly naqty aqparat ta joq.
«Eger jaǵdaı ózgermese, biz jyl saıyn bıýdjet qarjysynyń kem degende 10 mlrd teńgesin tıimsiz jumsap otyramyz. Bul dáıekter elimizdiń joǵary bilim salasyndaǵy eleýli kemshilikterdiń betin ashyp otyr», dedi senator.
Úkimet basshysynyń atyna depýtattyq saýal joldaǵan Álimjan Qurtaev Túrkistan qalasyndaǵy Halyqaralyq týrızm jáne meımandostyq ýnıversıtetin jabdyqtaýǵa jáne Qajymuqan Muńaıtpasovtyń 150 jyldyǵyna arnalǵan memorıaldy keshen qurylysyna qajetti qarajat bólý máselesin sóz etti.
Jańa oqý jylynan bastap stýdent qabyldaǵan Túrkistan qalasyndaǵy Halyqaralyq týrızm jáne meımandostyq ýnıversıtetiniń ǵımarattary qańyrap bos tur. О́ıtkeni oqý ornyn jabdyqtaýǵa qajetti qarajat áli bólinbegen.
Depýtat Túrkistan qalasynyń otandyq týrızm salasyndaǵy róline nazar aýdaryp, osy baǵytta maman daıarlaıtyn bilim ordasynyń mańyzy zor ekenin aıtty. Alaıda Elbasynyń bastamasymen jáne Memleket basshysynyń tapsyrmasymen ashylǵan ýnıversıtet ǵımarattarynyń áli kúnge deıin jabdyqtalmaǵanyna qynjylys bildirdi.
«Ázirge bul daý-damaıdan pandemııa qutqaryp tur deýge bolady. Sebebi stýdentter indetke baılanysty qashyqtan bilim alyp jatyr. Qazir Bilim jáne ǵylym mınıstrligi dástúrli bilim alýǵa kóshý máselesin qozǵap jatqany belgili. Mundaı jaǵdaıda bul ýnıversıtettiń stýdentteri ne isteıdi?», dedi senator.
Depýtattyń aıtýynsha, Túrkistan oblysynyń ákimdigi oqý ornyna arnaıy 4 ǵımarat bólgen. Onyń ekeýi jańa bolsa, ekeýi jóndeýden ótkizilgen burynǵy nysan. Sondaı-aq qazirgi tańda atalǵan bilim ordasynda 588 stýdent 6 baǵyt boıynsha bilim alyp jatyr. Osy máseleni ońtaıly sheshý úshin senator tıisti qarajat bólýdi surady.
«Qazir Halyqaralyq týrızm jáne meımandostyq ýnıversıteti tolyq jumys istep turǵan joq. Oqý úderisi birinshi kýrsta ǵana júrgizilip jatyr. Sony eskere otyryp, 4 negizgi ǵımarattyń bireýin jabdyqtaýǵa qajetti 577 mıllıon teńgeni 2021 jyldyń bıýdjetinde qarastyrýdy suraımyz», dedi Álimjan Qurtaev.
Sonymen qatar depýtattyq saýalda qazaqtyń dańqty palýany Qajymuqan Muńaıtpasulynyń 150 jyldyq mereıtoıyna oraı salynýǵa tıis memorıaldyq keshen qurylysyna da qarjy bólinbegeni aıtyldy. Saýalǵa Álimjan Qurtaevpen birge senator Álı Bektaev qol qoıǵan.
Baqytjan Jumaǵulov óz saýalynda oqýlyqtardyń sapasyn arttyrý máselesine toqtaldy. Senatordyń sózine sensek, keıingi jyldary oqýlyqtar sapasy múldem tómendep ketken.
«Oqýlyqtar týraly syn buryn da aıtylatyn. Biraq 2016 jyldan búgingi kúnge deıin jalǵasyp kele jatqan mundaı syn buryn-sońdy bolǵan emes. Nege? О́ıtkeni bilim berý júıesi Kembrıdj modeline kóshe otyryp, ony praktıka júzinde saraptamadan ótkizbedi. Oqýlyqtar asyǵys, ústirt jazyldy, jyl saıyn úsh synyp osy júıege kóshirildi. Avtorlar men sarapshylardyń jetkilikti deńgeıde daıyndyǵy men aıtarlyqtaı tájirıbesi bolmady. Ári oqý pánderi qalyptasqan modelge sáıkes kelmedi», dedi senator.
Depýtattyq saýalda oqýlyqtardyń qurylymy men mazmuny tereń ózgeristerge ushyraǵany aıtylǵan. Búginde oqýlyq mátinderi, grammatıkalyq qateler, ıllıýstrasııalar jáne taǵy basqa máseleler jurtshylyq tarapynan synǵa ushyrap keledi.
Senator saraptama júrgizý rásimderi men tetikterin jetildirýdi, oqýlyq basylymdary sarapshylaryn jańa deńgeıge kóterýdi usyndy. Olardyń biliktiligin arttyrý ádistemesin ázirleý, qajetti quzyretin jáne olardyń jaýapkershilik dárejesin aıqyndaý kerek. Oqýlyq avtorlarynyń ózderine degen kózqarasyn da ózgertý qajet. Baspalardyń barlyǵy derlik oqýlyqtar jazýǵa joǵary oqý oryndarynyń ǵalymdaryn, mektep muǵalimderi men ádiskerlerdi tartady. Barlyq tartylǵan avtorlardyń negizgi jumysy bar, olar úshin shyǵarmashylyq demalystar joq. Senator termınologııa máselesine de toqtaldy.
«Lıngvısterdiń ózi keıbir ǵylymı termınderdi paıdalanýda bir pikirge kele almaıdy. Avtorlar termınderdi ár sátte ártúrli paıdalanyp, shatastyrýǵa jol beredi. Oqý ádebıetine qatysty termınderdi bekitý úshin aýqymdy jumystar júrgizý qajet», dedi Baqytjan Jumaǵulov.