Qylmys bolǵan jerde jaza da bolýy tıis. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda álemniń áldeqashan astan-kesteńi shyǵar edi. Ádette, qolymen istegen qylmysty moınymen kótertip, sottalýshyny jazasyn óteýi úshin túzeý mekemelerine qamap kelemiz ǵoı. Alaıda adamdy abaqtyǵa qamaý ómirdi úzý degendi bildirmeıdi. «Aıdan, jyldan jańyldyrǵan» mekemelerde de ómir bar. Osyny umytpaýymyz kerek. Umytý bylaı tursyn, sottalýshylardyń jaı-kúıine, túzeý mekemeleriniń jańǵyrýyna mán beretin kez kelgen sekildi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń ishki ister salasyn reformalaý máselesine aıryqsha nazar aýdaryp kele jatqany belgili. Bul reforma túzeý mekemeleriniń jaı-kúıi, sottalýshylardyń jaǵdaıy máselesin de aınalyp ótpedi. Máselen, el Prezıdenti «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Beınebaqylaý júıesin damytý jóninde kóp aıtylady. Biraq soǵan qaramastan quqyq qorǵaý organdary kóbinese ózderiniń ǵımarattarynda qurylǵysyz otyrady. Túzeý mekemelerine jəne polısııanyń qyzmettik ǵımarattaryna jappaı beınebaqylaý ornatýdy tapsyramyn», degen bolatyn.
Memleket basshysynyń tapsyrmasy eskerýsiz qalǵan joq. Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes ishki ister salasyn reformalaý barysynda túrmeler men kolonııalardaǵy ahýaldy jaqsartý máselesine erekshe kóńil bólinýde. «Bizdiń negizgi maqsatymyz – áleýmettik ádilettilikti ornatý, jasaǵan qylmystary úshin jazasyn ótep jatqan azamattardy túzetý jáne qylmystyq quqyqbuzýshylyq jasamaý jóninde eskertý. Qylmystyq zańnamany izgilendirý jumystarynyń nátıjesinde keıingi 9 jylda túzeý mekemelerinde jazasyn ótep jatqandardyń sany 2 ese (57 myńnan 30 myńǵa deıin) azaıdy. Túrmege qamalǵandar sanynyń álemdik reıtınginde Qazaqstan 100-shi orynda tur. Al osydan 18 jyl buryn elimiz AQSh pen Reseıden keıin 3-shi orynda bolatyn. Búginde elimizdiń penıtensıarlyq júıesinde 82 mekeme bar. Onda otyz myńǵa jýyq adam jazasyn ótep jatyr. Iаǵnı túrli rejimdegi 66 kolonııada 25 myńǵa jýyq sottalýshy qamaýǵa alynǵan. Sondaı-aq 16 tergeý ızolıatorlarynda tergeý amaldary júrgizilip jatqan 5 myńnan astam adam bar», deıdi Qylmystyq-atqarý júıesi komıtetiniń tóraǵasy, polısııa polkovnıgi Janat Eshmaǵambetov.
Onyń aıtýynsha, quqyq qorǵaý organdary penıtensıarlyq júıeni jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan maqsatty jumystardy áli de júrgizip keledi. Al penıtensıarlyq júıege eń aldymen sottalýshynyń bas bostandyǵyn shekteý arqyly jazany júzege asyrý fýnksııasy júkteletini belgili.
– Jazany júzege asyrý júıesin jetildirý máselesi Memleket basshysynyń Joldaýynda da kórinis tapqanyn aıryqsha atap ótkim keledi. Prezıdenttiń tapsyrmasy negizinde túzeý mekemelerinde biryńǵaı beınemonıtorıng engiziledi. Ol óz kezeginde jaǵdaıdy ýaqtyly qadaǵalaýǵa múmkindik beredi. Osy arqyly sottalýshynyń nemese quqyq qorǵaý organy qyzmetkeriniń tarapynan jasalýy yqtımal zańbuzýshylyqtyń aldyn alýǵa múmkindik paıda bolady, – deıdi J.Eshmaǵambetov.
Osylaısha, elimizde qylmystyq atqarý júıesin damytý jónindegi Jol kartalarynyń aıasynda sottalǵandardyń quqyqtyq jáne ustaý jaǵdaıyn jaqsartýǵa, sıfrlandyrýǵa jáne júıeniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan birqatar jumys atqarylyp jatqan kórinedi. Túzeý mekemelerindegi sottalýshylarǵa elektrondy túrde shaǵym joldaý quqyǵy engizildi. Aldaǵy ýaqytta mundaı árbir mekemede prokýratýraǵa, sotqa jáne jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigine tikeleı shaǵym jasaýǵa bolatyn elektrondy termınaldar ornatylady. Sonymen qatar ruqsat berilgen taǵam, kıim, kitap sekildi túrli taýarlar men zattarǵa tapsyrys berýge bolatyn «elektrondy dúken» tehnologııasy engizilip jatyr.
Túzeý mekemelerinde engizilgen endi bir jańashyldyq – sottalýshylardyń týǵan-týystarymen beınebaılanys arqyly habarlasa alý quqyǵy. Bul jańashyldyq ásirese karantın kezinde joǵary baǵalanǵan kórinedi. Karantın kúsheıgen kezde kezdesý túrindegi beınebaılanystyń sany 33 myńǵa jetipti. Ishki ister mınıstri Erlan Turǵymbaevtyń tapsyrmasy negizinde beınebaılanys jáne telefonmen habarlasý túrindegi kezdesýlerdiń sany ulǵaıtylyp otyr.
– Qyzmettiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan mańyzdyń qadamnyń biri – qoǵamdyq baqylaý komıssııalarymen, ulttyq táýelsiz penıtensıarlyq mehanızmmen tyǵyz baılanys ornatý. Olardyń quramyna qoǵam ókilderi, áleýmettik qyzmetkerler, zańgerler, quqyq qorǵaýshy dárigerler bar. Atalǵan komıssııa músheleri qyzmet barysynda túzeý mekemelerine 500-ge jýyq ret qatynady. Olar jazasyn ótep jatqan sottalýshylardyń jaǵdaıyn baqylap, áńgimelesý, túsindirý jumystaryn júrgizedi. Mundaı azamattarmen tyǵyz baılanys ornatý arqyly ǵana biz sottalýshylardyń quqyǵyn buzýǵa múmkindik týǵyzatyn jaǵdaılardy túbegeıli joıa alamyz dep oılaımyn», deıdi komıtet tóraǵasy.
Sonymen qatar elimizde probasııa qyzmeti de júıeli jumys júrgizip keledi. Bul qyzmet bas bostandyǵynan aıyrmaı jazasyn ótep jatqan tulǵalardy qadaǵalaıdy. Sondaı-aq olardyń áleýmettik-quqyqtyq kómek alýyna qol ushyn sozady. Bul rette beıáleýmettendirý qyzmeti de asa mańyzdy ekenin aıta ketý qajet. 2017 jyly elimiz Ortalyq Azııa aımaǵynda alǵashqy bolyp Elbasynyń tapsyrmasy negizinde áleýmettik beıimdeýdiń keshendi strategııasyn bekitken bolatyn.
– Biz úshin ár sottalýshy bostandyqqa áleýmettik turǵyda beıimdelip baryp shyqqany mańyzdy. Onyń taǵy da qylmys jasaýǵa sebebi bolmaýy tıis. Osy maqsatta áleýmettik baılanystardy qalpyna keltirý, turmystyq, baspanalyq máselelerdi sheshý, jumysqa ornalastyrý, quqyqtyq suraqtar boıynsha, medısınalyq jáne psıhologııalyq kómek kórsetý jolǵa qoıylýda. Sonymen qatar biz sottalýshyny erkin ómirge beıimdeýdi jazany ótep júrgen kezinen bastap qolǵa alamyz. Jalpy orta bilim men kásiptik bilimdi ıgerý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan, – deıdi J.Eshmaǵambetov. Osylaısha, búginde elimizdegi túzeý mekemelerinde jylyna 2 myńǵa jýyq adam oqytylatyn 50 jalpy bilim berý mektebi bar kórinedi. Al kásibı mamandyqty jylyna 3 myńǵa jýyq sottalýshy ıgerdi.
Túzetý mekemelerin jańǵyrtý isindegi mańyzdy qadamnyń biri – medısınalyq kómek kórsetýdi uıymdastyrý. Iаǵnı elimizde 2 somatıkalyq, 1 psıhıatrııalyq jáne 3 týberkýlezge qarsy aýrýhana jumys istep tur. Sonymen qatar 57 medısınalyq bólimshe, 15 medısınalyq pýnkt bar. Sottalýshylar aýmaqtyq medısınalyq uıymdarda tirkeýde tur. Barlyq sottalýshy alǵash kelgende bastapqy tekserýden ótedi. Qajet bolǵan jaǵdaıda azamattyq densaýlyq saqtaý qyzmetiniń mamandary da shaqyrylady. Sottalýshynyń sozylmaly aýrýy bolǵan jaǵdaıda tirkeýge alynyp, tekserýden ótedi. Tıisti keńes berilip, em qabyldaıdy. Jyl saıyn densaýlyq saqtaý salasy mamandarynyń, jyljymaly dıagnostıkalyq keshenderdiń kómegimen profılaktıkalyq tekserýler júrgizilip turady. Osy jyldyń ózinde 2 myńnan astam aýrý adamǵa konsýltasııalyq-dıagnostıkalyq keńes berilip, 120-dan astam ota jasalypty.
Mundaı sharalardyń nátıjesinde týberkýlezben kúrestiń turaqty tendensııasy baıqalady. Keıingi jyldarda mundaı dıagnoz qoıylǵan aýrýlar sany 5 ese tómendese, onyń qurbany bolǵandardyń sany 8 ese tómendepti. Al aýrýlardyń jalpy sany 4 ese azaıǵany baıqalady.
– Qazirgi ýaqytta medısına qyzmetkerleriniń jetispeýshiligi men medısınalyq qural-jabdyqtardyń eskirýi syndy problemanyń bar ekendigin moıyndaýymyz kerek. Onyń sebebi de belgili – tómen jalaqy men turǵyn úı jaǵdaıynyń bolmaýy. Bul másele múddeli organdarmen birlesip pysyqtaldy jáne aldaǵy jyldyń basynda osy másele sheshiletin bolady. Al medısınalyq qural-jabdyqtar osydan 7-8 jyl buryn satyp alynǵan edi. Medısına bir orynda turmaıdy ǵoı. Qazirgi jabdyqtar tehnıkalyq turǵyda eskirdi. Tıisinshe, jańartýdy qajet etedi. Qarjylandyrýdyń jetkiliksizdigin eskere otyryp, jergilikti bıýdjetterdiń qosymsha qarajatyn paıdalaný múmkindigi qarastyrylyp jatyr. Sebebi kóp jaǵdaıda jazasyn ótep jatqan tulǵalar sol óńirlerdiń turǵyndary sanalady, – deıdi polısııa polkovnıgi.