Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqqa arnaǵan Joldaýy jáne respýblıkalyq negizgi basylymdarda jarııalanǵan maqalalary jurtshylyq tarapynan qyzý qoldaý tabýda. Ásirese elimizdiń bolashaǵy, jastarymyzdyń ǵylymǵa, bilimge degen qulshynysy, memlekettik tildiń damýy, ulttyń kemeldenýi, qoǵamdyq kelisim týraly oı-tolǵamdary kókeıge qonymdy. О́ıtkeni onda barshamyzdyń kóńil túkpirimizde júrgen ózekti jaıttar dóp qozǵalǵan.
Prezıdent «Jańarǵan ult qana jańǵyrǵan eldiń jetistigin jahan jurtyna tanyta alady. Men halqymyzdyń álem úlgi tutarlyq jaqsy qasıetteriniń kóbirek bolǵanyn qalaımyn» dep atap kórsetti. О́te oryndy tujyrym. Memleket basshysy jurt kókeıindegini dóp basyp, qadap aıtty.
Rasynda tarıhymyz, dástúrimiz, salt-sanamyz nege buıyǵy qalýda? Ulttyq múddelerimiz nege keıinge ysyrylyp qala beredi? Jer ózimizdiki, táýelsiz, azat elmiz dep, kóp nárseni eleń qylmaı júre bergennen talaı dúnıeden utylǵandaımyz. Bul endi kóptiń kókeıinde júrgen másele. Biz arqany keńge salyp, alańsyz júrgende ózge aǵaıyndar kem-ketigin túgendep, dástúr-saltyn jınaqtap, ulttyq múddelerine degen kózqarasty rettep alǵan. Bile bilsek, kókpar da, aıtys ta, qurt pen irimshik te, qymyz ben shubat ta, búrkitshi-saıatshylyq ta, asyq oınaý, qyz qýý, kıiz úı de tek ózimizdiń qazaqtiki dep menshiktep alýǵa bolar edi. Alaıda ony qyrǵyz, ózbek, túrik, tatar men bashqurt, tipti qymyzdy aıdaladaǵy nemister, al kıiz úıdi evreıler ıelenip, patent alyp alǵanyna ne deımiz? Shyntýaıtyna kelgende joǵaryda aıtylǵan dúnıelerdiń bári tek túrkitektes aǵaıyndardyń bárine ortaq qazyna. Sony IýNESKO tarapynan bekitip, týystas elderdiń barshasyna ortaq dep jarııalaý kerek.
Endigi jerde erensiz qalmaı, enjar kúı keshpeı, bizde de aldyńǵy kezekte ulttyq ıdeıa, sanany jańǵyrtý, keler urpaqty ımandylyqqa, otansúıgishtikke tárbıeleý sekildi máseleler basty maqsat bolýy tıis. Týystas túrkitektes aǵaıyndardyń bizge de qatysty dástúrdiń ozyq úlgilerin ózimizge sińirý, jaqsy maǵynadaǵy ultshyldyq, ıaǵnı ózgeni kemsitpeı, ózimizdiń ultqa degen qurmetti arttyrý, súıispenshilik sekildi maqsattardy murat tutý paryz.
Tarıhı jadymyzdy jańǵyrtý degennen týady, shyǵysymyzdaǵy Shyńjań ólkesindegi Muńǵulkúre jeriniń týmasy, jazýshy, tarıhshy Ásker Toıǵanbekulynyń osydan birer jyl buryn jaryq kórgen «Qaıran elim» atty eki tomdyq derekti romany tunyp turǵan tarıh. Sol kitap bizdiń de qolymyzǵa tıgen edi. Jazýshy Ásker aǵamyz óz qolymen syıǵa tartqan bolatyn. Sony bir demde qyzyǵa oqyp shyqtyq. Bul jurtshylyqtyń pikirinshe, basqa da kóptegen oqyrmannyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵan súbeli eńbek boldy. Jońǵar shapqynshylyǵy, qııan-keski urystar, jan alyp, jan berisken, jeri úshin kúresip, basqynshylarǵa qasqaıa qarsy turǵan, jurtshylyqty toptastyryp, atamekenin qorǵaýǵa jumyldyra bilgen batyrlarymyzdyń eren erlikteri súbeli romanda kózben kórgendeı, qolmen qoıǵandaı jan-jaqty baıandalady. Osyndaı tarıhı eńbekter keń kólemdi kórkem ári derekti kınokartına túsirýge suranyp tur. Mine, sondaǵy Uly dalanyń uly esimderiniń batyrlyq kelbeti romanda aıshyqty sýrettelgen. Batyldyqtyń, bahadúrliktiń úlgisi osyndaı bolsa kerek. Al osy qundy eńbek baǵalaı bilsek tarıhı, derekti kınoǵa suranyp tur. Endi sony qolǵa alatyn, kóptiń kóńilinen shyǵatyn, ulttyq ustanymymyzdy kóteretin keń kólemdi kórkem dúnıeni kıno etip túsirýdi qolǵa alatyn azamattar shyqsa kánekı.
О́kinishke qaraı, osy tarıhı romannyń avtory Ásker Toıǵanbekuly naýqasqa shaldyǵyp, emdelemin dep Shyńjań ólkesine baryp, sondaǵy Qytaıdyń «qyraǵy kózderiniń» qaraýylyna iligip, Qazaqstanǵa keri qaıta almaı, otbasyna orala almaı, syrqatynan qaıtys bolypty. Osynda turyp jatqan balalary ákesiniń súıegine jete almaı, beıitine topyraq sala almaı, shermende bolyp, sarsańǵa túskenin keıin estip bildik. Bul da bir aıtyp kelmegen náýbet boldy.
Memleket basshysy Q.Toqaev óziniń halyqqa Joldaýynda atap ótkenindeı, «Qazirgi mindet – halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý, tutas ult sapasyn arttyrý. Adamdy jáne qoǵamdy ýaqyt talabyna saı jetildirý qajettigin ómirdiń ózi kórsetip otyr» dedi.
Tarıhshylarymyz ben jazýshylarymyz san márte aıtyp, atap ótkenindeı, bile bilsek, jerimizdiń qoınaýy qazba baılyǵy men qosa shejiresi mol, tunyp turǵan tarıh. Uly dalamyzdyń baıtaq ólkesinde ár tustan kózge urǵan aspan asty murajaılary qanshama. Topyraq úıindileriniń astynda qalǵan kóne shaharlar, kóneden beri turǵan obalar, kúńgir-kúńgir kúmbezder men balbal tastar jeterlik. Solarǵa jyl saıyn ekspedısııalar shyǵyp, arheologııalyq qazbalar júrgiziledi. Áıgili Esik qorǵanynan basqa elimizdiń batysy men shyǵysynan da, arqa tósinen de altyn adamdar, kóne qalalardyń orny tabylýda. Mine osylardyń ıesi de, ata-baba arýaǵy qoldaǵan, kıesi de qasıetti topyraqtyń ejelgi týmasy, Turan jeriniń, Túrik qaǵanatynyń, úısin men saqtyń búgingi urpaǵy, kúlli túrki órkenıetiniń qanat jaıǵan qasıetti jurnaǵy myna bizdermiz. Túp-tamyrymyz túrki, mingenimiz qazanat jylqy bolǵan urpaqtyń búgingi ókilderi ejelgi tarıhymyzdy umytpaı, jadymyzda jańǵyrtyp, jańamyzdy jasampazdyqqa ulastyratyn kez keldi.
Qasym-Jomart Kemeluly aıtqandaı, «Ultymyz jańa sapaǵa kóshýi úshin bizdiń kúndelikti ómirlik ustanymdarymyz da ózgerýi kerek. Qazaq qoǵamynda jańa qaǵıdattar jáne jańa baǵdarlar saltanat qurýǵa tıis. Sondyqtan sanany serpiltip, boıkúıezdikti artqa tastap, silkinetin tus osy. Aldyńǵy tolqyn aǵalardyń keıingi býyn ókilderine, jas órkenge úıreteri kóp bolýy tıis.
Saıasat BEIISBAI,
Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bólim jetekshisi