Bıylǵydaı qıyn-qystaý kezeńde ózektiligin joǵaltpaıtyn birneshe baǵyt bar. Onyń eń negizgisi retinde qorshaǵan ortany qorǵaý jáne adam men tabıǵattyń úılesimdi ómir súrý máselelerin sheshýge baǵyttalǵan qozǵalysty erekshe atap ótýge bolady. Máselen, «Tamyr» jabaıy tabıǵattaǵy mektebi – Ile-Alataý ulttyq parkinde ekologııalyq týrızmdi damytýǵa baǵyttalǵan jańa volonterlik jastar jobasy. Mekteptiń nemen aınalysatyny jáne ne maqsatta qurylǵany týraly bizge jobanyń avtory Ásel Isanova jáne kásibı taý gıdi, alpınızmnen 3-sanatty nusqaýshy Aleksandr Golovanov aıtyp berdi.
Ásel ózin tabıǵatqa jáne belsendi ómir saltyna degen súıispenshilik atmosferasynda ósken tájirıbeli taý týrısi dep ataıdy. Onyń atasy kóp jyl boıy Ile-Alataýyna kelgen týrısterge jolbasshy bolypty, ákesi – saıahat pen djıpıngtiń áýesqoıy, al anasy – Almaty qalasy men Almaty oblysy boıynsha kásibı gıd. Áseldiń paıymdaýynsha, ulttyq parktiń aýmaǵynda tabıǵat ta, adamnyń ózi de qaýipsiz bolýy kerek, sondyqtan da pikirles adamdarmen birge «Tamyr» mektebin («Koren») qurdy. Bul rette basty nıet – Tıan-Shan shyrshasyndaı «tamyryn» tereńge jaıyp, Ile-Alataý Ulttyq parkine keletin barlyq áýesqoılardy óz taý júıesimen qamtý, týǵan jerine qamqorlyq jasaýǵa beı-jaı qaramaıtyndardyń kúsh-jigerin biriktirý.
Aıýsaı shatqalynda ulttyq parktegi «Týranga» ekologııalyq týrızmdi damytý jobasynyń avtorlarymen yntymaqtastyq ornatqan eriktiler ózderiniń shaǵyn bazalyq lagerlerin ornalastyrdy. Olar osy shatqalǵa kelgen adamdarǵa tegin nusqaý beredi, kelýshiler ózderine qaýipsiz, jaıly bolý jáne tabıǵatqa zııan tıgizbeý úshin taýlarda ózin-ózi qalaı ustaý kerektigin bile alady. Alaıda bul tek birinshi kezeń, óıtkeni «Tamyr» komandasynyń josparlary óte kóp.
– Biz adamdarǵa tabıǵatta qaýipsiz júrýge baılanysty teorııalyq jáne praktıkalyq bilim beremiz. Bilim beretin dárister arqyly baǵdarlamanyń árbir qatysýshysy ekologııalyq oılaýy, olardyń tabıǵatqa qatysty emosıonaldyq ıntellekti men empatııasy arta túsedi. Biz adamnyń jany adam men tabıǵat arasyndaǵy kópir ekenine senimdimiz, ol adamdardyń qorshaǵan ortaǵa degen tutynýshylyq kózqarasyn ózgerte alady jáne tabıǵatqa kelýshilerdiń ózin de, tabıǵatty da adam balasynyń zııandy áserinen qorǵaıdy. Bizdiń komandadaǵy árqaısymyzdyń tabıǵatpen qarym-qatynasta tájirıbemiz bar. Is-áreketimiz ben jan-dúnıemiz nıet turǵysynan taza, men nátıje tamasha bolatynyna senemin, – dep túsindirdi Ásel Isanova.
«Tamyr» aınalysatyn úsh negizgi baǵyt – bilim berý, eriktiler qozǵalysy jáne týrıstik joldardy uıymdastyrý men saraptaýǵa kómektesý. Karantın aıaqtalǵan kezde volonterler óz dáristerin qaıta bastaýǵa úmittenedi.
– Bizdiń mindetimiz – nusqaýshylardyń tájirıbesi men jan-dúnıesi arqyly Ulttyq park týraly aıtý ǵana emes, sonymen qatar olardyń ózderin kórsetý, nemen aınalysatynyn aıtý. О́ıtkeni kóptegen adam nusqaýshylar jumysynyń máni nede ekenin túsinbeıdi jáne kóbinese olardyń negizgi mindeti – qoqysty jınaý dep sanaıdy nemese jastar aıtatyndaı olar týrısterdi «mazalaý» úshin qajet. Shyn máninde, negizgi qyzmeti – ormandy, taýlardy kútip-baptaý. Inspektordyń ár kúni parkty aralap shyǵýdan bastalady. Árbir ınspektorǵa úlken aýmaq bekitiledi, ol ony marshrýt boıynsha aınalyp, floranyń qandaı kúıde ekenin, qansha janýar kezdeskenin jáne taǵy basqa dúnıelerdi jazyp alýy qajet. Sondaı-aq nusqaýshylar Tıan-Shan shyrshasynyń tuqymyn jınap, ony ósirip, sodan soń belgili bir ýaqyttan keıin, taýǵa qaıta otyrǵyzý úshin pıtomnıkke beredi. Tıan-Shan shyrshasy óte baıaý ósedi! О́rttiń jıi bolýynan biz kóptegen shyrshany joǵaltamyz. О́rtiń negizgi sebebi – týrıster durys ot jaqpaýynan jáne ony durys óshirmeı ketetindikten ekenin, onyń ormanǵa orasan zor zııan keltiretinin men aıtpasam da jaqsy bilip otyrsyz. Sondyqtan biz ony boldyrmaý úshin mindetti túrde jumys isteımiz. Qoqysqa keletin bolsaq, ony ulttyq parktiń ınspektorlary jınamaýy tıis. Biraq olar sonda da orman tazalyǵymen aınalysady. О́ıtkeni ınspektor ulttyq parkti óziniń ekinshi úıi sanaıdy. Sóıtip olardyń ýaqytynyń kóp bóligi negizgi jumysyna emes, qoqys tazalaýǵa ketedi. Biz eriktiler retinde kómektesýge árdaıym daıynbyz, biraq bireýdiń tastaǵan qoqysyn máńgi baqı tazalap júre almaımyz ǵoı, sondyqtan negizgi mindetimiz – týrısterdiń qoqysty tastamaýyna jáne ózimen birge alyp ketýine úgitteý, – deıdi eriktiler.
«Týranga» eń aldymen, álemniń úzdik ulttyq parkteriniń tájirıbesine, AQSh-tyń tabysty ulttyq parkterine baǵdarlanady, olar óz kezeginde bızneske jáne eriktilerge táýeldi, osynyń esebinen damıtynyn da kórýge bolady. Eriktiler – bul ulttyq parkke kómekke qolyn sozatyn adamdar. Ol stýdent bolsyn nemese aıyna bir kúnin taýlarǵa kómek berýge arnaǵysy keletin bank qyzmetkeri bolsyn, kez kelgen adam «Tamyrdyń» volonteri bola alady. Onyń ishinde tek qoqys jınaý máselesi ǵana emes. Eger erikti flora men faýnamen aınalysqysy kelse, onda ınspektormen birge tuqym jınaýǵa, ósimdikterge kútim jasaýǵa jáne taǵy basqasyna kómektese alady. Joba eriktiler úshin birneshe túrli qyzmet baǵyttaryn qarastyrady, sondyqtan da adamdardyń ózderi bul ispen asqan qyzyǵýshylyqpen aınalysady.
«Tamyrda» birneshe deńgeıdegi mamandardy daıyndamaq, olar ulttyq parkke kómegin tıgizedi. Birinshiden, bul – biz aıtqan eriktiler. Ekinshiden, konsýltanttar – bul belgili bir týrıstik tájirıbesi bar adamdar, olar tikeleı ulttyq parkte týrısterge taýda jaıly jáne qaýipsiz bolý týraly keńes beredi. Budan ári konsýltanttardan keıin skaýttar júredi – tájirıbeli mamandar, jobanyń nusqaýshylary, olar tereń bilim alady. Odan da joǵary deńgeı – bul ulttyq saıabaqty kúzetip, ınspektorlarǵa kómektesetin reındjerler, daıyndyqtan ótip, shyńdalǵan adamdar. Bul mamandardyń barlyǵy jańa «reındjerlik» formaǵa ıe bolady jáne olardyń ulttyq parkterdiń qyzmetindegi róli sheshýshi bolýy tıis. Bolashaqta «Tamyr» jobasy aıasynda taý gıdterin de oqytý josparlanýda.
Taý gıdiniń úlken tájirıbesi bar jáne Ile Alataýynyń barlyq kúrdeli baǵyttary men soqpaqtaryn eńsergen Aleksandr Golovanov aıtyp ótkendeı, mundaı mamandyq bizde áli mamandyqtar tiziminde joq.
– Qazir taý gıdterimen jaǵdaı kúrdeli. Bul kezekte adamdardy jınap, olardy tıisti daıyndyqsyz, bilim men daǵdylarsyz taýǵa aparatyn kóptegen entýzıastar bar. Keıingi 3-4 jylda taý týrısteriniń aǵyny birneshe ese ósti jáne osy tolqynda kóptegen taý Internet-qaýymdastyqtary paıda boldy. Bir jaǵynan, bul – belgili bir dárejede jaǵymdy qubylys, óıtkeni olar áleýetti týrısterge kem degende qajetti jabdyqtar men kerekti bilimniń tizimin beredi. Adamdardyń basym bóligi, ádette, taýlarǵa ózderi, kóbinese balalarmen birge, óz qorqynyshtary men qaýip-qaterleriniń jeteginde barady. Sondyqtan biz taýlarda mamandardyń týrısterdi qalaı izdegeni jáne qutqarǵany týraly jańalyqtardan únemi estımiz. Men Áseldiń «Tamyr» Jabaıy tabıǵatta bolý mektebin qurý ıdeıasyn qoldadym, óıtkeni jaǵdaıdy ózgertkim keledi. Meniń alpınızm nusqaýshysy degen resmı statýsym bar, bizde týrızm nusqaýshysy degen túsinik te bar. Biz eń durysy taý gıdteri mektebin qurǵymyz keledi. Batysta bul keń uǵym jáne meniń ıdeıam trekıng-gıdter mektebinen bastaý, ıaǵnı adamdardy taý joryqtaryna aparatyn gıdter. Ol alpınızm emes, qandaı da bir ekstremaldy dúnıe emes, trekıng-gıd – bul joryqty saýatty uıymdastyratyn, jabdyqtardy, mázirdi, tamaqty daıyndaıtyn jáne adamdardy tehnıkalyq qıyndyqtarsyz qarapaıym marshrýt boıynsha qaýipsiz ótkize alatyn maman, – dedi Aleksandr Golovanov.