Tyl ardagerleri tasada qala bere me?

1941 jyldyń 22 maýsymy kúni fashıstik Germanııa KSRO-ǵa basyp kirgen kezde olardyń aldy 14-15 jas­ta bolsa, soǵys aıaq­tal­ǵanda 18 jasqa kelipti. Mine, osy sum soǵys balalyq shaǵyn ur­lap, erte eseıip, eńbekke erte aralasqan býyn búgingi kúni «tyl ardageri» degen mártebege óte laıyqty ekeni dáleldeýdi qajet et­peıdi. Qazirgi kezde soǵysqa qaty­sýshylarmen qatar, olardyń izin basa óksheles dúnıege kelgen tyl ardagerleriniń de qatary kún saıyn seldirep, azaıyp barady. Olarǵa tyl­daǵy ıyqtary qaıy­syp, bel­deri maıysyp jasaǵan aýyr jumystary úshin orden-medaldar berilmegen. Tipti, ony alamyn deý úsh uıyq­tasa tús­terine kirmegeni anyq. Ras, ol jyldary tylda eńbek etken eresekterdiń arasynda KSRO-nyń marapattaryna ıe bolǵandar da bar edi. Áıtse de bıylǵy 2020 jyldyń 6 mamyry kúni «Ardagerler týraly» zań kúshine engen kezde olardyń ómirden ótip ketkenine biraz jyl bolǵan-dy. Sondyqtan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ázirlegen o bas­taǵy zań  jobasynyń babynda: «tyl­daǵy eńbegi úshin KSRO-nyń or­den-medal­darymen mara­pat­talǵan eń­bek ardageriniń sanatyna ja­tady» dep kórsetýdiń de esh­qandaı qısyny joq edi. Eń bolmaǵanda osy baptaǵy eń­bek degen sózdi tyl degen ataýmen almastyrǵanda shyndyqqa birtaban jaqyndar edi.

Zań boıynsha 1941 jyldyń 22 maýsymy men 1945 jyldyń 9 mamyryna deıin alty aı ju­mys istegender de eńbek arda­geriniń sanatyna engizilgen. Bul da eńbek dep emes, tyl dep jazy­lýy qajet edi deıdi bir top batysqazaqstandyq tyl ar­da­geri. Aldymyz 94-ke, sońy­myz 85-ke kelgen 4 jyl­ǵa sozylǵan soǵys ke­zinde 6 aı emes, osynshama ýa­qyt boıy tylda jumys is­te­sek te, jalpylama eńbek ar­da­gerleriniń qatarynda kete berip­piz.

Tutastaı alǵanda, tyl ar­da­­gerleri «eńbek ardageri» de­lingen tirkestiń tasasynda qala beripti. Sondaı-aq atal­ǵan zańda tyl arda­geri degen biraýyz sózdiń atal­ma­ǵany qalaı? Máselen, bıylǵy 2020 jyly 63 jasqa tolyp, zeınetke shyqqandar da eń­bek ardageri dep sanalady. Olar­dyń ákesindeı, tipti budan da úlken bizder de tyl emes, bar bolǵany eńbek ar­dageri ekenbiz. Úlkendi-kishili ardagerlerdiń bárin bu­laısha bir sanatqa kir­gizý ádilettilikke jatpaıdy deı­di jastary toqsannyń  o jaq, bul jaǵyndaǵy esimderi elge eleýli Jaısan Aqbaev, Saıyn Aıt­qalıev, Asqar Ataev, Ádil­ǵazy Nurǵalıev jáne Ǵazız Haımýl­dın syndy Aqjaıyqtyń ardaqty aqsaqaldary.

Bul turǵyda olar aldaǵy ýa­qytta «Ardagerler týraly» zańǵa tıisti ózgertýler men tolyq­ty­rýlar engizilip, oǵan: «1941-1945 jyldary eńbek etken tyl arda­ger­leri» degen arnaıy sanat engi­zilýi qajet dep esepteıdi. Ári ony búkil elimizdegi 100 myńǵa jýyq tyl ardageriniń ortaq tilegi dep sanaıdy. Sóz joq, dál solaı ekenine de shek keltirý qıyn. Sóıtip olar óz usynys-tilek­terin respýblıkanyń Eń­bek jáne halyqty áleýmettik qor­ǵaý mınıstri Birjan Nurymbe­tovtiń atyna joldaǵan eken. 2020 jylǵy 15 mamyrdaǵy №21-10/VQ-JT-A-1658//VQ-JT-­A-9062,1 sandy jaýap hatyna kóńil­deri tolmaǵanyn ashyq jetkizdi. Ári onyń má­tinimen bizdi tanystyra ketý­di de jón kó­ripti. Bul turǵyda aıtarymyz Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev memlekettik or­­gan bas­shyla­rynyń hat ıe­leri­­ne qaıtarǵan jaýaptary meı­linshe yqsham, tujyrymdy, qara­paıym, etek-jeńi jınaqy, eń basty­sy onymen tanysatyn je­ke tul­ǵalarǵa túsinikti bo­lýyn atap kórsetkeni bel­gili. Áıt­se de mınıstr B.B.Nurym­be­tov­tiń tyl ardagerlerine qaı­tarǵan jaýap-hatynda bul talaptar belden basylǵany birden baı­qalady. Tipti su­raý salynǵan má­selege úsh qaı­nasa sorpasy qosyl­maıtyn baza­lyq zeınetaqy mól­sherin qaı­ta esepteý men ındeksteý jónindegi uzyn-shubar baıan­daý­lardyń egjeı-tegjeıli táp­tishtelgeni de kóńilge qon­baı­dy.

Sóıtip ol alty betke deıin sozylǵan sala-qulash jaýabyn: «joǵaryda baıandalǵannyń ne­gizinde jańadan qabyldanǵan zań­da tyl eńbekkerleriniń bar­lyq áleýmettik kepildikterin saq­taı otyryp, derbes sanat­ bel­­gilengenin habarlaı­myz» dep tujyrymdapty. Bul tur­ǵyda mınıstrdiń bul jaýa­­by shyndyqqa sáıkes kel­meıtini dáleldeýdi qajet etpeıdi. О́ıt­­keni «Ardagerler týraly»­ zańda naqty túrde atap kór­se­tilgen áleý­mettik tur­ǵy­dan qorǵalatyn 5 sanatta «tyl ardageri» nemese B.Nu­rym­­betov atap kórset­ken­deı, «tyl­ eńbekkeri» degen bir­aýyz­ sóz joq eken. Sonda qa­laı­ bolǵany? Iаǵnı joǵaryda aıtyl­­­­ǵandaı tyl ardageri degen qaýym eńbek ardageri degen sanat­tyń tasasynda qalyp qoıyp­ty.

Soǵan qaraǵanda besikten beli shyqpaı jatyp, 4 jyl boıy tyldaǵy qıyndyq pen aýyr eńbektiń azabyn tart­qan sol kezdegi 6 men 17 jas aralyǵyndaǵy balalar men jasóspirimderge tyl arda­gerleri nemese budan keıingi kezektegi «soǵys balalary» degen mártebelerdi belgileý aldaǵy kúnderdiń enshisine qalyp otyrǵanyn ańǵarý qıyn emes sekildi. Búginde bu­lardyń aldy 94-95 jasqa ja­qyndap qalǵanyn eskersek, bul máselede arqany keńge sala berýdiń de jóni joq ekeni anyq.

Bul baǵytta basty jaýap­ker­shilikti «Ardagerler týra­ly» zań jobasyn daıyndaǵan Eń­bek jáne halyqty áleý­mettik qor­ǵaý mınıstrligi, bu­ǵan qosa Máji­lis pen Senat depýtattary arqa­laıtyny haq. Joǵaryda aty-jónderi atal­ǵan tyl ardager­leriniń aıtýynsha, olar zań jobasyn talqylaý kezinde óz usynys-tilek­terin joǵarǵy jaqqa jol­­dapty. Áıtse de onyń deni zańda kórinis tappaı qalǵan.

Túıip aıtqanda,  «Ardager­ler týraly» zań qabyldanǵan bıylǵy 2020 jyldyń 6 mamyry elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq salasy úshin óte aýyr kezeń bolǵany, bul kezde ekonomıkalyq ósim deńgeıi tómendep ketkeni de atap ótýge turarlyq faktor bolsa kerek. Degenmen qo­ǵam­dyq ómir bir ornynda tur­maıtyny, udaıy ózgeris damý ústinde bolatyny – tabıǵı jaıt. Osy kezde tyl arda­gerleriniń talap-tilekteri de es­kerýsiz qalmaıtynyna senim mol demekpiz.

ORAL