Ot pen semser

Mahambet pen Isataı sarbazdaryna qarý-jaraq soqqan ustalar haqynda

О́tken zamandarda qazaq halqynyń múddesin, eldigin saqtaý maqsatynda jaý oǵynan taısalmaǵan, ótkir sózderimen sondaı erlikke barshany jumyldyra bilgen nebir jaýjúrek batyrlar, jeztańdaı sheshender, aqyndar bolǵany belgili. Solardyń ishinde eń iri tulǵalardyń biri, búginde týǵanyna 210 jyl tolyp otyrǵan Mahambet О́temisuly.

Mahambet pen Isataı sarbazdaryna qarý-jaraq soqqan ustalar haqynda

О́tken zamandarda qazaq halqynyń múddesin, eldigin saqtaý maqsatynda jaý oǵynan taısalmaǵan, ótkir sózderimen sondaı erlikke barshany jumyldyra bilgen nebir jaýjúrek batyrlar, jeztańdaı sheshender, aqyndar bolǵany belgili. Solardyń ishinde eń iri tulǵalardyń biri, búginde týǵanyna 210 jyl tolyp otyrǵan Mahambet О́temisuly.

XVIII ǵasyrdyń 30-shy jyldary XIX ǵasyrdyń aıaǵynda Jáńgir han Ordasyn oırandaý maqsatynda qoldaryna qarý alyp, handyq qanaýǵa qarsy qımyl jasaǵan halyq buqarasy men onyń uıytqysy ári uıymdastyrýshy kósemderi – arys­tandaı aıbatty, atyshýly Isataı Taımanuly jáne batyrdyń semser sózdi serigi, aqyn-kompozıtor Mahambet О́temisuly týraly ǵasyr jarymnan astam ýaqyt boıy tarıhı-zertteý maqalalar, ocherkter az jazylǵan joq.

IýNESKO-nyń sheshimimen 2003 jy­ly halqynyń erkindigi men bos­tan­dyǵy úshin aqyryna deıin kú­res­ken ór tulǵa, batyr Mahambet О́te­mis­­ulynyń 200 jyldyq mereı­toıy álemdik dárejede atalyp ótildi.

Mahambet babamyzdyń aqyn­dyǵy, batyrlyǵy, jalpy, kóterilis barysy týraly N.Savıchev, H.Dos­muhamedov, A.Rıazanov, V.Shah­matov, E.Bekmahanov, S.Zıma­nov, B.Amanshın, Á.Saraı, t.b. zert­teýshi ǵalymdardyń eńbekteri kóp. Degenmen, bul kóterilistiń áli de tolyq eskerilmeı jatqan tusy bar. Máselen, Isataı men Mahambet sarbazdaryna qarý-jaraq soqqan ustalar jaıly aıtqym kelip otyr.

Halyq rýhy naıza men qylyshty qarý etip, orys zeńbirekterine qarsy shapqan. Kıeli eli men jeriniń tutastyǵyn qorǵap, bostandyǵyn saqtap qalýda batyr qazaq halqy astyndaǵy atynyń beline, óziniń som bileginiń kúshine, alyp júreginiń túgine, boıyndaǵy bes qarýynyń aıbatyna senip, arqa súıegen.

Tarıhshy, etnograf ǵalym N.Kó­shek­baev Isataı orystyń jan-jaq­ty qarýlanǵan turaqty armııasymen soǵysqan batyr, deıdi. Zeńbirekpen qarýlanǵan armııaǵa qarsy turǵan Isataıdan basqa eshkim joq. Ol orys áskerlerin 9 ret soǵysqa túsip, onyń 7-ýinde jeńiske jetken. Isataı sarbazdarymen soǵysqan orys áskerleriniń basshylary Mansýrov, Merkýlov, Pokatılov, Bekovter qazaq sharýalarynyń erjúrektigi týraly óz pikirlerin jasyrmaǵan. Pokatılovtyń polki Isataı qolynan 2 ret jeńilip kelgende general Perovskıı oǵan qatty uryssa kerek. Sonda Pokatılov «Isataıdy myltyqtyń oǵymen, qylyshtyń júzimen, naızańnyń ushymen ala almaısyń», dep týra aıtypty.

I.Kenjálıevtiń «Isataı Taı­manuly» kitabynyń 62-betinde «.....bir top kóterisshiler Isataıdyń Kóktatyr degen jerinen oq-dári daıyndaıdy. Al ustalar naıza, súńgi, aıbalta, qylysh, myltyq, t.b. qarý-jaraq soǵady. Bul jerdi kóterilisshiler Isataıdyń kóktatyry dep atap ketken», dep naqty jazylǵan. Demek jan-jaqty qarýlanǵan orys armııasyn kúıretken Isataı sarbazdarynyń qolynda qarý-jaraq bolǵany anyq.

1836-1838 jyldary Ishki ordadaǵy Isataı men Mahambet bastaǵan ult-azattyq kóteriliske Tázike adaı, Dosahan, Apanas, Kópen, Shákir, t.b. ustalar, eldegi belgili zergerler qos batyrdyń qarýly sarbazdaryna qarý-jaraq soqqan. Sonyń ishinde osy kóteriliske belsene qatysqan adamdardyń biri – usta Shákir Turlyǵululy. Ol 1787 jyly Bókeı ordasynda dúnıege kelgen. Isataı jáne Mahambet batyrmen úzeńgiles, nıettes bolǵan óz zamanynyń qadirli azamaty, ult azattyǵy jolynda shaıqasqa shyqqan sarbazdarǵa zor yqylas-nıetpen qarý-jaraq soqqan. Shákir babanyń ata tegin jiktesek – Adaı-Qudaıke-Tázike-О́teı-Sary-Qadir-Saqal-Tur­ly­ǵul.

Shákir ataǵy búkil Narynǵa jaıylǵan usta ári zerger bolypty. Ustalyq óner oǵan babasy Qadirden aýysqan desedi. Qadirdiń usta bolýy jóninde taraǵan mynadaı ańyz bar. On jasar shamasynda Qadir oınap júrip, qyr astynan birneshe ret balǵanyń daýsyndaı shyńyldy estıdi. Onysyn bir kúni Saryǵa aıtady. Úlkender áýeli jas balanyń sózine mán bere qoımaıdy. Bala únemi shyńyl estıtinin aıta bergen soń, aqsaqaldar álgi tóbeniń arǵy jaǵyn aralap, taqyrda jatqan úlken balǵa men muryndy tósti kóredi de, olardy alyp kelip: «bular sen úshin ádeıi jatqan bolý kerek, endi ıesi ózińsiń», dep balaǵa tapsyrady. Sol sátten bas­tap Qadirdiń qolynan balǵa túspeıdi. Kele-kele ol áıgili usta, arýaqty zergerge aınalady. Osy qasıet nemeresi Shákirge de qonady. Isataı men Shákir arasynda úlken syılastyq bolypty. О́zinen tórt jas úlken Shákirdi Isataı qatty qasterlese kerek. Isataı men Mahambet qol jınaǵan kezde qajet bolǵanda Shákir qasyna nemere inisi Apanasty alyp, kúni-túni qarý-jaraq soqqan. Apanas zergerligi basym jáne birqatar myltyqtar jasaǵan usta. Apanastyń sheberligin Shákir usta joǵary baǵalaıdy eken.

1837 jyldyń qazanynda Ordany qamaǵan 3 myń jasaqqa Mahambet pen Isataı qoly Shákir soqqan qarý­men jaraqattanypty. Ishki orda­daǵy kóterilis basylǵannan keıin kóteriliske qatysqandardyń túgelge jýyǵy ustalyp, basqa elge jer aýdaryldy. Ustalǵandardyń ishinde Shákir men Apanas ta bolypty. Biraq Jáńgirdiń áıeli Fatımanyń aqylymen Shákir men Apanasty Sibir aıdatpaı Ordanyń ózinde 3 jyl tutqyn esebinde ustaıdy.

Sol úsh jyl ishinde Shákir usta han ordasynyń kóptegen jı­haz­daryn jasaǵan. Sonyń ishinde Jáńgirdiń atynan Nıkolaı patshaǵa syı retinde shańyraǵy altynmen aptalǵan, kúmispen kúptelgen se­giz qanatty kıiz úıdi jasap, syı­ǵa tartqan. Jáńgir han Shákir usta­nyń eńbegine rıza bolyp, jasyn eskerip, artyna adam salmaı ordada qaldyrtqan. Shákir 1880 jyly 93 jasynda dúnıeden ozady. Shákir ustanyń qarý-jaraq soqqan usta dúkeni «Qarabatyr» degen jerde eken dep aıtylady. Demek sol kezdiń ózinde batyrlarǵa qarý-jaraq soqqan ustalar da, sheberler de basym bolǵan.

Al Isataı aýdanynyń turǵyny, mádenıet salasynyń ardageri A.Shaı­hy­ǵalıevtiń «Atyraý» gaze­tiniń 1991 jylǵy 15 qyrkúıektegi sanyn­daǵy «Kóterilisshilerge qarý-jaraq soqqan kimder?» atty maqa­lasynda Kópen usta jaıly anyq jazylǵan. Kópen aǵash ustalyǵyna myǵym bolǵan. Rýy Adaı. Daıyn bolǵan qylysh, naızany saptamdy, sadaq jaq jasaıdy, ıaǵnı aǵash ustalyǵymen aınalysqan. Kópendi sol kezdegi han tyńshylary men torýylshylary ańdyp júrip atyp tastaǵan. Súıegi Aıbasta Naryn qumynda qalǵan. Kópenniń súıegin kıizge orap bir shaǵyldyń etegine el azamattary jerlegen. Keıin ol shaǵyl «Kópen shoshaq» dep atalyp ketken. Qazirgi Atyraý oblysy, Isataı aýdany, Chapaev selosy, Jantemis qystaýynan alys emes jerde. Metaldyń tapshylyǵy ma, bolmasa qalyptasqan daǵdy ma, sarbazdar sheti mújilip synǵan qarýdy ustahanalarǵa jóneltip otyrǵan. Al ustalar metall qaldyqtaryn qaıta balqytyp, paıdaǵa asyratyn bolsa kerek. Ustahanalarǵa qaıta balqytýǵa tapsyrylǵan sadaq oǵynyń ushy (masaǵy) Shákir soqqan kishi qozyjaýyryndy erte kezde Apanas zergerdiń shóberesi Qabı aqsaqal sandyqtyń túbinde saqtap qoıǵan. Sol saqtalǵan bir bóligin Isataı aýdanynyń turǵyny A.Shaıhyǵalıevke eskertkish retinde syılaǵan.

Al sońǵy kezde Bekish usta jaıly gazet betterinde jazylyp júr. Bekish Muńaıtpasov 1812 jyly Naryn qumynda dúnıege kelgen. Ýfa qalasynda bilim alǵan. Mekkege baryp qajy atanǵan. Zergerlik ónerimen usta retinde el arasyna aty shyqqan.

Arǵy tegi Tázikeniń Topas atasynan Muńaıtpas uldary Bekish, Muqysh, Qojaq. Sary atasynan О́teı, t.b. Mahambetke qarý-jaraq jasap belsene aralasqan kórinedi. Bekish Mahambetke arnaıy áshekeılengen kúmistelgen qylysh soǵyp tartý etken.

Talantty týmysynan Muqysh,

Bekish,

О́nerden órnek alǵan aıqysh-uıqysh.

Biri ánshi, biri zerger, biri aqyn,

Qaldyrǵan urpaqtarǵa óshpes naqysh.

Jebesin Mahambettiń Bekish soqqan,

Kúımeıtin sheberlikten qoly ottan.

Aq tileý aıtyp batyr aǵasyna,

Úsh aýyz jalyndaǵan óleń aıtqan.

Atandym Tázikede Bekish sheber,

Boıyma jastaıymnan qoıǵan óner.

Sizge arnap qylysh soqtym batyr aǵa,

Kez bolsa qorǵanarsyz qaýip tóner.

Qarýyń qaıqy qylysh jaýǵa shabar,

Jaýyńnyń basyn shaýyp ózińdi alar.

Qylyshpenen jasaǵan jaýdy shapsań,

Shattanyp erligińe eliń turar.

Mine, bul joldar Isataı-Ma­ham­bet sharýalar kóterilisine qarý-jaraq soqqan О́teı urpaǵynyń bir dáleli.

Al Atyraý oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynyń ǵylymı qor bóliminde Júzbatyrdyń qaıraq tasy saqtalǵan. Isataı Taımanulynyń týysy Sartov Júzbatyrdyń qaıraǵy desedi. Rýy Berish Jaıyq-Tileýke. Atadan balaǵa jetken aýyzsha áńgimeler men derekterge qaraǵanda, kezinde uzyndyǵy 2 metr shamasynda bolǵan qaıraq taspen Isataı Taımanuly, Mahambet О́temisuly jáne basqa da batyrlar men sarbazdar qylyshtaryn qaıraǵan desedi. Qaıraqty Atyraý oblysy, Qyzylqoǵa aýdany, Mııaly selosynyń turǵyny Aqsánim Quttybaeva (1909 jyly týǵan) 1971 jyly murajaı qoryna tapsyrǵan.

Isataı batyrmen tize qosyp, onyń senimdi serigi, tý ustaýshy, ári batyr, ári el aǵasy bolǵan Mahambet babamyzdyń erligi men qara qyldy qaq jarǵan ádildigin búgingi urpaq maqtanyshpen eske alady. Mahambetke deıin de, odan keıin de eli úshin eńirep, halqy úshin qan jutqan talaı batyrlar bolǵan, biraq Mahambet deńgeıine, Mahambet dárejesine jete almaǵan.

Elimiz egemendigin alyp, kók týymyzdy jelbiretip álemge pash etken tusta jalyndy jyrshy, azattyq jolynda kúresken Mahambet pen Isataıdyń qasynda júrip, erligi men kúsh-jigerin bostandyq úshin sarp etken qasyndaǵy batyrlaryn, batyrlarǵa kóterilis kezinde kúni-túni qarý-jaraq soqqan ustalardyń rýhyna basymyzdy ıip, olardyń erligin umytpaǵanymyz abzal.

Nurgúl QAMIEVA,

Atyraý oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynyń bólim meńgerýshisi.