Teriskeıden qart Qarataý tústiktegi aqbas Alataýmen qoltyqtasqan tusyndaǵy Jýaly óńiriniń tabıǵaty erek, adamdary bólek bolyp keletini el arasynda ejelden aıtylyp júr. Batyrlar men aqyndar mekeni dep aıdar taǵylǵan Jýalydan keshe ǵana kúndeı kúrkiregen, dańqy dúrkiregen batyr Baýkeńdi, shyndyqtyń shyraqshysyna aınalǵan Sherhan aǵamyzdy aıtsaq ta jetkilikti.
Osy tulǵalar salǵan sara joldy jaqsylyqpen jalǵastyryp, kıeli óńirde kir jýyp, kindik kesken, bala bop quldyrańdap, shybyq minip shapqylaǵan, eseıe kele eńseli isterimen elge tanylǵan azamattar barshylyq. Solardyń biri de, biregeıi Ǵanı Tileýbekov der edik. Ol Jýalyda dúnıege kelip, arman-muratyn arqalap maıtalman maman atanǵan, aýǵan soǵysynda ot pen oqtyń ortasynda erligimen tanylǵan, búginde elorda tórinde eńbegimen eldiń eleýlisine aınalǵan azamattyń biri, orny bólek ornyqty tulǵalardyń qatarynda.
Jambyl oblysy Jýaly aýdany Kóltoǵan aýylynda ósken bizdiń áńgimemizdiń keıipkeri úıelmeli-súıelmeli segiz balanyń tuńǵyshy bolǵandyqtan erte jastan eńbekpen eseıip, tirlikpen shynyǵyp ósti. Murty tebindep bozbala jasqa jetkende kópti kórgen ákesi О́temis aqsaqal men anasy Zına apa aqyldasa kele, tula boıy tuńǵyshtarynyń ómirde ysylyp, bilimdi azamat bolýy úshin Jambyl qalasyndaǵy №12 mektepke oqýǵa jiberedi. Osy mektepti úzdik bitirgen Ǵanı astanamyz Almatyǵa kelip, ózi maqsat etken zańger mamandyǵyn alý úshin joǵary oqý ornynyń daıyndyq kýrsyna qabyldanady.
Halyqaralyq jaǵdaı ýshyǵyp turǵan, dúrlikpesi kóp ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń basynda Ǵanı О́tenulyna áskerge shaqyrý qaǵazy keledi. Ásker bolǵanda da, kúrdeli jaǵdaıda turǵan Aýǵanstanǵa barý máselesi qozǵalady. Batyr Baýyrjan atasyndaı qolyna qarý alyp, Aýǵandaǵy surapyl soǵysqa attanǵan Ǵanı sol jyldary ómir men ólim arasyndaǵy alasapyrandy bir kisideı-aq basynan ótkeredi.
Ol kezde Keńes ókimetiniń oıy – Aýǵanstanda ózara tartysqa túsken resmı úkimet pen oppozısııadaǵy modjahedter arasyndaǵy silkinisterge aralasyp, sol elde tolyqtaı saıası baqylaý júrgizý bolatyn. Aqyrynda Aýǵan elin basqaryp otyrǵan shah Hafızýlla Amındi alyp tastap, ornyna kúsh kórsete otyryp Babrak Karmaldi otyrǵyzǵany, sóıtip Keńes saıasaty ol elde óz ıdeıasyn júzege asyrǵany belgili. Osylaısha sol kezdegi bizdiń áskerler uzaq jyldarǵa sozylǵan qarýly qaqtyǵystardyń qaq ortasynda qala berdi.
Quramyna jas barlaýshy retinde Ǵanı engen, Aýǵanstanǵa alǵash attanǵan áskerdiń shaǵyn legin eldiń shetkeri aımaǵynda jatqan áldebir provınsııanyń mańaıyna ornalastyrady. Ǵanı jańadan jasaqtalǵan rotadaǵy jalǵyz qazaq eken. Kommýnıstik rýhta, ezilgen halyqqa erkindik áperemiz dep kelgen jaýyngerler osy provınsııaǵa oryn tepkende, jergilikti jurt áýelgide ózderin basqynshy retinde qabyldaǵanyn baıqaıdy. Elden attanarda sanalaryna sińirgen «qalyń jaýdyń» qarasy bul mańaıda kórinbeıdi, eki jaq bop temirdeı qarýlanyp, shaıqasyp jatqan jurtshylyq taǵy joq. Bar biletinderi – bir-birimen alaýyz bolǵan, tarsyldatyp oq atyp, ıjyǵys túsip jatqan jergilikti taıpalar. Jeńilgen jaq qol jaıyp Keńes áskerlerinen kómek surap kelip turǵandary. Bizdiń áskerlerdiń ustanymy da qyzyq – búgin myna taıpaǵa kómektesse, kelesi kúni qarsy jaqqa bolysady. Ara-tura beıbit ómir, múlgigen tynyshtyq qaıta ornaıdy. Mundaı kezde keýdelerinde kúsh-jiger bulyqsyǵan bizdiń soldattar ıt qýyp, urynarǵa qara tappaı dala kezip ketedi. Sondaı eki qoly aldyna syımaı júrgen kúnderdiń birinde áskerı boryshyn birge ótep jatqan efreıtor jigittiń avtomatymen dalada oınap júrgen aýǵan balalaryn shyrqyrata qýyp júrgenin kóredi. Jandaryn saýǵalap saı-saıǵa tyǵylǵan, qulyndaǵan daýysy qulaqty tundyrǵan balalardy sońdarynan izdep baryp, taǵy da tıgizbeı dyryldatyp oq jaýdyryp, záre-quttaryn alýmen bolady. Efreıtor óziniń ospadarsyz qylyǵyna ózi máz, qarqyldap kúlip, oq atýyn qoıar emes. Kóz aldynda bolyp jatqan tilmen aıtyp jetkize almaıtyn sumdyq kóriniske qarap turǵan Ǵanı shydaı almaıdy. Efreıtordyń artynan jetip kelip, ashý ústinde qolyndaǵy avtomattyń dúmimen qaq mańdaıdan bir uryp, sulatyp salady. Birazdan keıin esin jıǵan efreıtor: «Sen jaý jaǵyna shyqtyń, sen satqynsyń» dep, aıǵaı salyp, shtab jaqqa bezekteı jóneledi.
Sol-aq eken, álgi efreıtordyń aryzdanýymen uzaqqa sozylǵan tergeý-tekserý jumystary bastalyp ketedi. Áýeli Keńes áskeriniń jaýyngerin qasaqana uryp qulatýdyń artynda qandaı aram pıǵyl jatqany tekseriledi. Kishkentaı jetkinshekterge jany ashyp, búıregi buryp búıtip arasha túsýinde ne gáp bar? Árıne, Aýǵan balalary da, jaýynger Ǵanı Tileýbekov te musylman, bul tótenshe jaǵdaıdyń bar sebebi osy! Basqa túk te joq! Sondyqtan Tileýbekovtiń kommýnıstik buljymas ıdeıalarǵa degen mundaı turaqsyzdyǵy soǵys jaǵdaıynda, bóten elde, jaý memlekette úlken qaýip. Tekserýshi shendiler qara aspandy tóndirip, osyndaı qatań tujyrym jasaıdy.
Sóıtip túımedeıden túıedeı pále jasap, is nasyrǵa shabady. Nátıjesinde jaýynger Tileýbekovti elge qaıtarý máselesi qaralyp, odan ári onyń ústinen áskerı qylmystyq is qozǵaý kerektigi usynylady. Áńgúdik jaýyngerdiń áperbaqan áreketin toqtatamyn dep Ǵanı myqtap tutylǵanyn endi túsinedi. Amal joq, kúreserge dármen taǵy joq, ishteı mújilip, qınalyp júrgende Almatydan attanarda alǵashqy daıyndyq jattyǵýlaryna jetekshilik etken komandıri osy jaqqa issaparmen kelgenin estıdi. Dereý izdestirip, shtabtyń janynda ańdyp turyp ol kisimen jolyǵýdyń retin tabady. Mán-jaıdy komandıriniń aldynda búge-shigesine deıin jaıyp salady. Asyqpaı tyńdaǵan baısaldy komandır ózge elde júrgen soń jergilikti jurttyń keńes soldattaryn ógeısine qabyldaıtynyn, sondyqtan árbir qadamdy baıqap basyp, saq júrý kerektigin eskertedi. О́ziniń basqa da birshama aǵalyq aqyl-keńesin beredi. Sóziniń sońynda álgi beıkúná balalardy basynǵan basbuzarǵa jaza qoldanatynyn, al Tileýbekovtiń áskerı boryshyn odan ári alańsyz jalǵastyra berýine bolatynyn aıtyp, qýantyp ketedi.
Arada eki aı ótkende mundaǵy jaýyngerlik bólimsheniń oryn aýystyrýy týraly joǵarydan buıryq keledi. Bári shuǵyl jınala bastaıdy. Shatyrlardy jyǵyp, tehnıkany tıep, kerek-jaraqty jınastyrǵan soń soldattar qazdaı tizilip sapqa tura qalady. Osynyń bárin uıymdastyryp júrgen serjant óziniń komandırine bólimshe jolǵa shyǵýǵa ázir ekendigin taqyldap baıan etedi. Baıanatynyń sońynda ortalyqtan kelisilgen qosymsha júk kóliginiń jetispeı qalýyna baılanysty biraz zattardy, onyń ishinde salmaǵy aýyr qarý-jaraqty, snarıadtardy qaldyryp ketýge týra keletinin jetkizedi. Komandır únsiz oılanyp qalady, bet álpetinen bir astyrtyn áreketke barǵaly turǵany baıqalady. Bir kezde túıini qıyn eseptiń sheshimin tapqandaı yrjııady da, serjantty shetke shyǵaryp, kúbirlep túsiniksiz tapsyrmalar beredi. Sóıtse, zymııan komandır joǵary jaqtan eki aı boıy erigip jatty degendeı eskertý alyp qalmas úshin bir oqpen eki qoıandy atyp almaq pıǵylda aýyr qylmysqa barýdy uıǵarǵan eken. Jaýyngerlerge zeńbirekterge artyq-aýys snarıadtardy oqtaýdy jáne turǵyndary tynysh uıqyda jatqan qyshlaqqa qaraı baǵyttaýdy buıyrady. Bir sátte aıly aspan astynyń astań-kesteńin shyǵaryp, kóz aldarynda bútindeı bir eldi mekenniń kúlin kókke ushyrady. Adamnyń aıýannan beter mundaı azǵyndyǵyna denesi qalshyldap, Ǵanıdyń kózinen jas shyǵyp ketedi. Kezinde jer-kókke syıǵyzbaı «gýmanızmniń úlgisi» dep maqtaǵan, «beı-bitshil» dep kókke kótergen Keńes armııasynda osyndaı da opasyzdyqtar, adam sengisiz soraqylyqtar bolǵanyn biz Ǵanı Tileýbekovtyń áńgimesinen estip bildik.
Jańa orynǵa jaqsylap ornalasqan soń birde komandıri asa mańyzdy áskerı operasııa josparlanyp jatqanyn qupııalap, erekshe daıyndyqtan ótken birer jaýyngerdi aldyn-ala barlaýǵa jibermekshi bolady. Ertesinde, ishinde Ǵanı Tileýbekov bar, bir top barlaýshylar tań qylań bere jolǵa shyǵady. Múmkindiginshe tóbe-qyrqanyń yǵymen, saı-salanyń tabanymen jasyrynyp, boı tasalap uzaq júrisedi. Kezekti bir qaraýyl tóbege uqsaǵan qyrqanyń tústigin aınala bergende jan-jaqtan ysyldap oq jaýyp ketedi. Barlaýshylar japa-tarmaǵaı jerge jabysa qalady. Jaýdyń tóńirekti aınaldyra oq jaýdyrtyp jatqanynan-aq olar ózderiniń qorshaýda qalǵandaryn sezedi. Eńbektep, jańa ǵana qasynda erip kele jatqan joldasyn ıyqtan túrtse – týralap kelgen oq bet álpetin opyryp ketipti. Jaq súıegi yrsıǵan, qyp-qyzyl qan atqaqtaǵan jarty bet adamǵa qaraýdyń ózi qorqynysh eken! Ár tustan ózge de jaralylardyń yńyrsyǵan daýystary shyǵa bastaıdy. Es jıǵandary dereý avtomattaryn yńǵaılap, olar da qarsy jaqqa beı-bereket oq jaýdyrýmen bolady. Shamalary kelgeninshe jaýdy jaqyndatpaı, qorǵanýmen keshti batyrady. Tún bolady. Áıteýir tún balasynda qarsy jaqtan shabýyl jasala qoımaıdy. Tań ata salysymen jan-jaqtan taǵy da tarsyldap atys bastalady. Kúni boıy birin-biri ańdyǵan sol atyspen ekinshi kún ótedi. Talǵajaýǵa alyp shyqqan azyn-aýlaq tamaq ta taýsyla bastaıdy. Kún shyjyǵan ystyq, sheıit bolǵan joldastarynyń máıitteri buzylyp, jaǵymsyz ıis qolqany qabady. Kúsh azaıady, qalqıyp birer jaýynger ǵana tiri qalypty, oq-dári de taýsylýǵa aınalady. Endigisi ańdyǵan jaýdyń barlaýshylardyń aman qalǵan shaǵyn tobyn almaı tynbasy sháksiz edi. Aptap astynda bári qaljyraǵan, Ǵanı da silikpesi shyǵyp sharshaǵanyn, qýat-kúshiniń sarqylǵanyn anyq sezedi. Kóz aldyna Aýǵanǵa attanyp bara jatqandaǵy týǵan eli, taýmen kómkerilgen kórkem Kóltoǵan aýyly keledi. Ata-ana, baýyrlary, qurby-dostary bári-bári janarynyń aldynda kınonyń lentasyndaı zymyrap ótip jatyr, ótip jatyr. «Apyrmaı, shynymen-aq atasy bólek jat elde, bóten jerde, aıdaladaǵy bir tóbeniń basynda suraýsyz, kómýsiz qala bergenim be?» degen ókinish júregin shymshylaıdy. Amal qansha, taǵdyrdyń mańdaıǵa jazǵany sol bolsa, oǵan ılanbasqa lajyń qaısy! Avtomatyn qushaqtap, bárine de kónip, bárimen qoshtasyp, qaıdaǵy-jaıdaǵy shym-shytyryq oı qushaǵynda otyrǵanda ózimen birge alyp júretin shaǵyn qalta radıosy esine túsedi. Qapshyǵynan sony shyǵaryp, qulaǵyn buraı bastaıdy. Bir arnada túsiniksiz tilde án aıtylyp jatyr, endi birinde aýǵan tilinde suhbat júrip jatqan syńaıly. Radıonyń qulaǵyn taǵy bir syrt etip buraǵanda – janyna jaqyn qazaqsha án shyrqaı jóneledi. Ǵanı selt etip, óz qulaǵyna ózi senbeı qalady. Rasynda da radıodan qazaqtyń kúmis kómeı ánshisi Roza Rymbaeva «Atameken» ánin áýelete shyrqap jatyr eken. «Aınaldym seni, atameken-aı» dep ánniń qaıyrmasyna kelgende ómir men ólim arbasqan jerdiń túbinde, qan maıdannyń ortasynda qorshaýda qalǵan qazaq jaýyngeriniń kózinen jas yrshyp shyǵady. Álginde ǵana qımastyqpen eske alyp jatqan týǵan eli – Qazaqstannyń kórkem kórinisteri ánniń áýenimen qosylyp, ózgeshe bir jarqyn sýrettermen jalǵasa jóneledi. Sheginerge jer joq, sum ajalǵa moıynsyna otyryp sol arada Ǵanı О́tenuly Allaǵa minájat etedi, aq júregimen tilek tileıdi. «E, Jaratqan ıem, janymdy erte me, kesh pe alatynyńdy anyq bilemin. Qaı kezde alsań da óz quzyryńda, tek qana týǵan Otanym Qazaqstanymnyń qasıetti topyraǵyn basýdy, atamekenimdi bir kórýge óziń jar bola kór» dep ishteı jalbarynady.
Jaýyngerdiń tilegi Jaratqanǵa jetkendeı, kenet tómengi jaqtan yzý-qıqý atys bastalady. Tasadan moıyn sozyp, barlap qarasa, o darıǵa-aı deseńshi, qarýlastaryn izdep shyqqan joldastary kómekke jetken eken!
Ǵanı osy oqıǵalardy sóz etkende jaý qolynan qaza tapqan talaı bozdaqtardy esine alyp, Alla Taǵalanyń jazýymen aman qalǵanyna shúkirshilik etip qoıady. Myna jalǵanda otbasyńnyń amandyǵyna, Otannyń tynyshtyǵyna eshnárse jetpeıtinin únemi ǵıbrat etip otyrady.
Elimizdiń bolashaǵyna qatysty asa mańyzdy saıası sheshimder qabyldanatyn Prezıdent Ákimshiliginde biz de Ǵanı О́tenulymen uzaq jyldar boıy ázil-qaljyńymyz jarasyp, qatar qyzmet jasastyq. Qashanda baısaldy, sabyrly, sergek kóńildi Ǵanı inimiz sol jyldardan beri Ákimshiliktiń beldi bir bólimin basqaryp, kúni búginge deıin abyroımen qyzmet atqaryp keledi. Ǵanı О́tenuly shyn máninde elimizdiń táýelsizdigin nyǵaıtý isine, memlekettiligimizdi tereńdetýge barynsha kúsh-jigerin salyp júrgen qaıratker tulǵanyń biri. Batyr minezdi adamnyń maıdanda da, beıbit tirlikte de óziniń týra jolynan taımaıtyny sekildi, ol árdaıym ult múddesine, ana tilimizdiń taǵdyryna qatysty kúrdeli máselelerde óziniń naqty ustanymynan aınyp kórgen emes, qan maıdanda shyńdalǵan tabandylyǵynan taıqyp kórgen emes. Ǵanı Tileýbekovtiń qazaqtyń qarapaıym aýylynan shyǵyp, memleketimizdiń astanasyna, ol jerdegi Aqordamyzǵa deıingi abyroıly asqaq joly jas urpaqqa qashanda úlgi-ónege.
Ajal aýzynda júrip ardy oılaǵan qazaq jigiti týraly qolǵa qalam alǵanda oıymyzǵa birden Qadyr Myrza Álıdiń joǵarydaǵy taqyrypqa qoıylǵan jalǵyz jol óleńi orala ketkeni bar. Osyndaıda ata-baba amanatyna adaldyq tanytyp, at aýyzdyǵymen sý ishken, er etigimen sý keshken qandy maıdan men zobalań jyldar, tar jol, taıǵaq keshýde adamdyq qasıetin joǵaltpaǵan halqymyzdyń asyl qasıetine súısinesiń. Búginde joraly jurt retinde kúlli álem moıyndap otyrǵan qazaq degen halyq, minekı, osy bolady! Erlik pen eldik ushtasqan izgi dástúrdi jalǵastyryp kele jatqan sol halyqtyń Ǵanı Tileýbekovteı urpaǵy da osyndaı!
Álibek ASQAROV,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri