Ákimniń áıeli

(Qaz-qalpynda)

Tańerteń birden qu­­­rylys basyna jınaldy. О́zi qarap júrmese salynyp jatqan záýlim úıdiń sáni kóńi­linen shyqpaıtyndaı. Kúndelikti aqyl aıtamyn dep bul qurylysshylardan qajydy, sóz estigennen olar sharshady. Júrgizýshisi ádettegideı syrtta tur eken. Amandasqan bolyp aýzyn jybyrlatty da qoıa saldy. Rýlge ózi otyrdy. Júrgizýshi jigit kóńil-kúıiniń bolmaı tur­ǵanyn sezdi de ketip qaldy. Jaıaý júrgendi umytty. Bala kezde ózen jaǵasynda jalańaıaq júgirgendi jaqsy kóretin. Sýsyǵan qalyń qumǵa aıaqtary bir batyp, bir shyǵyp aǵasy ekeýi jalańaıaq úılerine kelýshi edi... Tańǵy sháıin de ishken joq. Tańǵy as táńirden deýshi edi anasy. Tirshilik asyqtyryp bolmaıdy. Búgin nor­vegııalyq úlgimen salynyp jatqan kottedjdiń japsyrmalaryn qarap, paıdalanýǵa ruqsat berýi kerek. Sol úshin, mine, asyǵyp keledi.

(Qaz-qalpynda)

Tańerteń birden qu­­­rylys basyna jınaldy. О́zi qarap júrmese salynyp jatqan záýlim úıdiń sáni kóńi­linen shyqpaıtyndaı. Kúndelikti aqyl aıtamyn dep bul qurylysshylardan qajydy, sóz estigennen olar sharshady. Júrgizýshisi ádettegideı syrtta tur eken. Amandasqan bolyp aýzyn jybyrlatty da qoıa saldy. Rýlge ózi otyrdy. Júrgizýshi jigit kóńil-kúıiniń bolmaı tur­ǵanyn sezdi de ketip qaldy. Jaıaý júrgendi umytty. Bala kezde ózen jaǵasynda jalańaıaq júgirgendi jaqsy kóretin. Sýsyǵan qalyń qumǵa aıaqtary bir batyp, bir shyǵyp aǵasy ekeýi jalańaıaq úılerine kelýshi edi... Tańǵy sháıin de ishken joq. Tańǵy as táńirden deýshi edi anasy. Tirshilik asyqtyryp bolmaıdy. Búgin nor­vegııalyq úlgimen salynyp jatqan kottedjdiń japsyrmalaryn qarap, paıdalanýǵa ruqsat berýi kerek. Sol úshin, mine, asyǵyp keledi.

Qap! Kósheden ótip bara jatqan jaıaý júrginshini baıqamaı qaldy.

– Adamnyń janyn temir dep oılaısyńdar sender! – degen áıeldiń ashynǵan daýysyn estip, kilt toqtady. Rýlge basyn súıep otyryp qaldy. Aǵasy osy dóńgelektiń astynda qalyp, qaıtys bolǵany esine túsip, selk etti.

– Salqyn! Esińdi jı! –dep toqtat­qan eken ǵoı.

Elde joq, jurtta joq atynyń bulaı qoıylǵany 59-jyldyń shilde aıynyń 9-y – bul týǵan tún qatty salqyn bolypty. Anasy tolǵaǵy túspeı, qatty qınalsa kerek, «tońyp baramyn, pesh jaǵyń­darshy» depti. Jazdy kúni shildede úı ishine tútindetip pesh jaǵyp, sodan baryp bul ómirge kelipti... О́zi qaǵyp kete jazdaǵan álgi áıeldiń sońynan júgire jetti.

– Apataı, keshirińiz, baıqamaı qaldym, mine, alyńyz, aıyp-pulym, – dep aqsha usynyp edi, áıel ań-tań.

– Bárin de aqshamen satyp alyp úırengensińder ǵoı. Arym – janymnyń sadaǵasy. Keregi joq! – dedi jolyń áni, bara ber degendeı álgi áıel.

Kóshe shetinde asyǵa basyp ketip bara jatqan qarapaıym áıel­diń sońynan qarap turyp qaldy. Qasyna kelip jetken jol saqshy­lary jaqyndaýǵa, birdeńe aıtýǵa jasqandy ma, kóliktiń nómirin kóre sala ketip qaldy. Alystan baqylap qarap turdy. Álgi áıeldiń aqshadan jıirkengenin qarashy!.. Ánsheıinde aqsha joq, bular bárin ózderi iship-jep jatyr, bala-shaǵany asyraı almaı otyrmyz, dep maza bermeıdi, ákimderdiń esikterin tozdyrǵanda sondaı, endi kelip aqshany almaı shirenedi.

Mashınasyna kelse, uıaly telefonyna ákim 10 ret habarlasypty. Aqyry bolmaǵan soń: «Júrgizýshisiz júrýshi bolma! Aıtqanym-aıtqan, birdeńege ushyrap qalasyń! Onsyz da jylý az, taza sý, jol dep jurt ý-shý, endi maǵan jetpegeni sen ediń!» dep habarlama jiberipti. Jol boıyndaǵylardyń myqtysyn qaraı gór, ákimge de habarlasyp úlgeripti. Taǵy da jurt! Osy jurttyń bizde ne sharýasy bar ózi! Ákimderdiń de otbasy, bala-shaǵasy, aqyr aıaǵynda áıeli bar emes pe?..

Ashýly kúıde qala shetine shyǵyp ketipti.Taǵy da rýlge basyn súıep otyr. Ákimniń áıeli bolǵan qandaı qıyn! Emin-erkin júre almaısyń. Aınalań seni qor­shap maza bermeıdi. Úlpildek maqta sııaqtysyń. Bári seni úptep, úkilep jerge túsirgileri kelmeıdi. Bizdi buzatyn osy aınala. Saǵat 3-ke jańadan ashylatyn qazaq mektebine shaqyryp qoıǵany esine tústi.

– Hasan Qusaıynuly kele almaı qalsa, siz, Salqyn Sanııaz­­qyzy, ózińiz kelseńiz, tusaýkeserin jasap berseńiz. Mektepke beınekamera qajet, – degen edi mektep dı­rektory Baqyt Aqanqyzy. Árıne, ákim búgin bara almaıdy. Kúnbaǵys maıyn shyǵaramyz degen Taıazkóldegi zaýyt bir bótelke de maı shyǵarmaı, toqtap qalypty, ákim búgin ashýly, sol jaqta júr. Mınýt saıyn ákimdikte keshke deıin bir bitpeıtin jınalys, odan qalsa, ortalyq shaqyryp jatyr, forým, májilis dep jóneledi. Keı­de bul kúledi: sonda sen osy jınalys ótkizý úshin ǵana ákim bolyp taǵaıyndaldyń ba dep.

Aıtpaqshy, Hasan Qusaıynuly – munyń jubaıy. Qanıfa ájesiniń aıtýynsha, Hasan men Husaıyn Paıǵambardyń nemereleriniń attary eken, atalary aqyldy, adal, taza júrekti adam bolsyn dep yrymdap qoıǵan shyǵar-aý...

Mekteptiń tusaýkeserin ashýǵa barǵanda, dırek­tor qazaqsha sóıleı almaı tur. Qazaqsha sóıleý sánge aınalsa da: «Ný, ný, men azdap-azdap sóıleımin», dep qarap tur. «Ákimniń áıeli qazaqsha sóı­lemeıdi dep kim aıtty!» – dedi bul. – Oryssha oqysaq ta otbasynda ana tilimizde sóıleıtinbiz.

Bul kelgende mektep dırektory quttyqtaý sóz jattap otyr eken.

– Siz bossyz, – dedi bul.

– Qalaı?.. Eslı ıa ne znaıý kazahskıı ıazyk, to... to... to, ıa ne vıno­vata, Salkyn Sanııazovna, qazir trehıazychnyı vek, tak chto...

– Tak chto, absýrd! Sonymen ne demeksiz!..

Taǵy da ákim kúıeýi habarlama jazypty. «Túrkııaǵa baryp demalyp kel. Meniń jumysyma aralaspa! Keshki ushaqpen jedel ush! Maza ber maǵan! Onsyz da myna qasymda júrgen jalbaq, jasandy kadrlardan ábden jalyqtym», depti. Bul qymbat shokoladtar aldy, shashý shashty, kópbalaly otbasylardy jazyp aldy. Taǵy bir qaıta aınalyp kelemin dep ózine-ózi sóz berdi. Ájesi aıtatyn, bir túıir meıiz berseń de sadaqa ber dep. Mektepten ashýlanyp shyǵyp kele jatyr edi:

– Áı, qyzym, qaraǵym,– dep bir aqsaqal toqtatty. – Seniń quzyryń qandaı? Ákimniń áıeli bolǵanyń úshin ǵana osylaı júrmisiń?!

– Men qalaı júr ekenmin ata!– dep Salqyn da tıise sóıledi.

– Myna qyzyl bas qatyn dırektordy qýyp shyqqanyńdy aıtamyn da. Durys jasadyń. Qazaqtyń tiline baqa-shaıan, búrge túsiretin osylar. Rahmet aıtaıyn dep. Áıtpese, ákimniń áıeli keledi dep ata-analardan sháıǵa, pádárkige aqsha jınattyryp mazany aldy ǵoı, – dedi aqsaqal.

– Ata, meniń de jumysym bastan asady. Ákimniń áıeli jumyssyz otyrsyn degen zań joq. Jetim balalarǵa arnalǵan úıler salyp jatyrmyz, – dedi. «О́z qarajatymyzǵa, qazaqtyń da jetim balalary bar», – dedi kúbirlep.

Keshke basseınge shomyldy. Kútýshi qyzdar ma, biri jemis shyrynyn, biri súlgi daıyndap zyr júgiredi. Basqan iziń ańdýly. Mekteptegi shýdan keıin kúıeýi jibergen boldy ǵoı. Ákesi qoıma kúzetýshisi bolǵan qyzdy endi bireý kúzetip júr. Ákesi aýyldaǵy astyq toly qoımany kúzetti. Bular ákelerin ómiri kórmeıtin. Erte ketedi, kesh keledi. Shań-shań brezent kúrtesi bar edi... Sýdan atyp shyqty. Bári de ań-tań.

– Endi maǵan keregiń joq. Bara ǵoı, demala ber, – dedi oqqaǵar jigittiń qasyna kelip. Sý-sý denesi dir-dir etedi. «Ákem de osylaı kóz ilmeı eńbek etti, biraq, biraq ol astyqty kúzetti, halyq nan jesin dep, al men ne istep júrmin» dedi ishteı. Sol eken kútýshi qyz ke­­lip: «Alystaǵy aýyldan sizge Aqlıma degen qurbyńyz telefon shalyp tur», dedi.

– Aqlıma, ol qaı Aq­lıma? Shyńǵystyń áıeli me? Qan­jyǵalynyń kelini me? Márýanyń qyzy ma? – Qa­pelimde esine túsire almady. О́tkende ǵana aýyldyń mektebine tonnalap kómir túsir­tip, qazandyǵyn jóndetip berip edi. Taǵy ne boldy eken? Meshittiń shatyrynan sý aǵyp tur dep edi?..

Sóıtkenshe bolǵan joq: «Men ǵoı Salqyn, men Aqlı­­mamyn ǵoı! – dedi tele­fon­nyń arjaǵyndaǵy áıel daýysy jylamsyrap. – Kómegiń kerek, Joshybektiń áıeli tolǵatyp jatyr. Jol óte nashar ǵoı, qalaı aparamyz? Aýdan ortalyǵyna de­reý jetkizý kerek. Ishi úlken, egiz tappasa ıgi edi». «Joshynyń ózi qaıda?! «Aýyl­dyń qudyǵy isten shy­ǵyp, áıeliniń aıy-kúni jetip otyrǵanyn bile tura, ar­tyq-aýys quraldaryn áke­lemin dep aýdanǵa ketken!». «Jylama, qazir aýyl­dyń jolyna shydaı alatyn mashına jibertemin»...

– Áı, ákimniń áıeli! ákim­niń áıeli deımin! Tur, tur tezirek!

Salqyn selk etip oıanyp ketti. Tú-ý!.. Manadan beri kórgeni túsi eken ǵoı. Qasynda kórshi áıel Aqlıma tur.

– Seni ne ózi martý basqan ba?! Tipti, oıanbaısyń ǵoı! Ákim qaıda?

– Ne bolyp qaldy!? Sen­­derge ne boldy?! – dedi Sal­qyn jan-jaǵyna qarap, jańa ǵana kórgen túsinen aıyǵa almaı. – Qaısy ákimdi, kimdi aıtasyń? – dedi taǵy da túsinde kúıeýi bolǵan ákim­nen aıyrylyp qalǵanyn bilip, oıbaılap turyp jylady.

–О́ı, myna qatyndy jyn soqqan ba, eı? Ákim qaı­da deımin. Eı, oıanshy-eı! Joshynyń áıeli tolǵatyp jatyr. Aýdanǵa aparý kerek! Ákimniń mashınasymen, – dedi Aqlıma aıǵaılap.

***

...Salqyndy aýylda jurt­­tyń bári kúıeýiniń esimi Ákim bolǵan soń «ákim­niń áıeli» dep atap ketken edi. Kúnderdiń kúninde Salqyn túsinde kádimgideı shyn ákimniń áıeli bolady ǵoı. Kúndelikti anaý joq, mynaý joq degen kúıbeń tirshilikten qutylǵandaı, armansyz aq mamyqtaı qalyqtap júrgisi-aq kelip edi, Aqlıma kórshisi kelip oıatty da jiberdi. Átteń, túske ne deısiń endi! Jaq­sylyqqa jorıyq. Ákim­derdiń áıelderiniń bári de Salqynnyń túsindegideı keńpeıildi, meıirban bolsa ıgi...

Farıda BYQAI,

«Egemen Qazaqstan».

PAVLODAR.