Abyzdyń aqyry

Qazaq pen orys ejelden tatý. Ekeýiniń qany bir bol­ma­ǵanmen qaǵıdasy bir, ekeýin qylkópirden óterde áıteýir bir qudiret qutqaryp qalyp, tarıh tolqyny birge yǵyp, kemesi bir baǵytqa júzgendeı. Árige barsaq, Qazaqstannyń Reseıge qosylýynyń 250 jyldyǵynda jórgegimizdi birge jaıyp, bir týǵannan beter bolsaq, álige deıin álimiz kelgenshe shekara syzyǵynyń eki betinde etene bolyp qalýǵa basqalardaı emes, barymyzdy salyp kelemiz.

Qazaq pen orys ejelden tatý. Ekeýiniń qany bir bol­ma­ǵanmen qaǵıdasy bir, ekeýin qylkópirden óterde áıteýir bir qudiret qutqaryp qalyp, tarıh tolqyny birge yǵyp, kemesi bir baǵytqa júzgendeı. Árige barsaq, Qazaqstannyń Reseıge qosylýynyń 250 jyldyǵynda jórgegimizdi birge jaıyp, bir týǵannan beter bolsaq, álige deıin álimiz kelgenshe shekara syzyǵynyń eki betinde etene bolyp qalýǵa basqalardaı emes, barymyzdy salyp kelemiz.

Shekaralas kórshi Sha­ryphan men Mıhaıl da áskerge alynǵan kúnnen bir­ge jatyp, birge turdy. Úsh aı jaýyngerdiń tózimin sy­naǵan «karantın» degen jer tepkileýden de aman-esen ótti. Ásker tili – Mıshanyń tili, jal­py, jarǵysy da Mıshaniki, Sharyphandiki – selpeńdep erip júrý. Mıshanyń aýyly Máskeý de, Sharyphandiki – Túrkistanda. Úsh aıdan keıin ekeýin jer túbi – Aýǵanstanǵa alyp ketti. Onda da ekeýiniń juptary jazylmady. Dushmandy ańdysa da, óz áskerlerimen áńgime-dúken qura qalsa da bir úıdiń balasyndaı birge júrip, birge turyp, eki jyl kózdi ashyp-jumǵandaı óte shyqty. Buǵan bir jaǵynan Sharyphannyń orys tiline jetiktigi sebep boldy. Basqa musylman kók­órimderi tili shyqpaǵan baladaı orysshanyń tigisin jatqyza almaı jalpaqtap jatqanda, Sharyphan nusqaý berýde de, alýda da aldyna jan salmady. Sóıtip, bólimshe komandıri bop birneshe adamnyń ústinen qarap, ústemdigin júrgizdi. Taýly dalada qol-aıaǵy kesilgen dushman men jazyqsyz japa shekken keńes áskerin kózimen kórip, buǵan ne shara dep áske­rılerdiń áýleki áreketine ishteı egilip, unjyrǵasy túskende, kereýetinde ómirge birtúrli kózben qarap óksip jatqan kez­deri de az bolǵan joq.

Mine, endi jıyrma tórt aı artta qalyp, elge qaıtatyn kez de jetti. Ekiden-úshten seriktesip jolǵa shyqqan jaýyngerlerdiń jaǵalary jaılaýda, eki ezýleri eki qulaǵynda. Taýly dalanyń dóńbek tasymen qosh aıtysyp, shyryldap ushqan tikushaqpen qas pen kózdiń arasynda alyp qalaǵa da jetti. Sharyphan men Mıhaıl osylardyń sanatynda, ekeýi de maqtaý qaǵazyna ıe bop, ákesindeı kórgen rota komandıri leıtenant Anastasev qoldaryn qushyrlana qysyp, shyǵaryp saldy.

– Qalaǵa deıin birge ba­ryń­dar. Sosyn, sen elińe – Qazaq­stanyńa tart. Sen, myna mekenjaıǵa myna qapshyqty jetkizip tasta da Máskeýge, ata-anańa tart, – de­di alaburtyp. Tipti, qushyrlana qolyn qysyp bolǵasyn kózine jas alyp, betinen ópti de, baqyraıyp qa­rap biraz turyp, burylyp ketti. Qasyndaǵy Sharyphan kó­rinistiń bárine kýá bop, óz be­tinen óppegen leıtenanttyń qaty­gezdigine qarny ashyp qala berdi.

Aranyń uıasyndaı qujynaǵan áýejaıdan tikushaqtar úlken qalaǵa qaraı kezekpen kóteril­­­gen kezde leıtenant kózden sytylyp ketisimen eki jyl kazarmada da, shekarada da birge bolǵan «maı­dandas» Mıhaılǵa Sharyphan bir syr aıtty.

– Mısha, musylmanda jaý shaýyp jatsa da áýeli áke-sheshe, jekjat-juraǵatqa baryp sálem beredi. Seniń úıiń tıip tur. Áýeli úıińe baryp, ata-anańa sálem ber, sol qaýdyrlaǵan qapshyq quryp ketedi deısiń be, bir kún keshikseń Pıteriń kóship kete qoımas.

– Onda sen menimen birge jú­resiń. Sen de Qazaqstanǵa bir apta keshigip barsań, mıllıard put astyq berilmeı qalmas. Ke­seneni kórip, Ilıchke baryp sálem beresiń.

– Kelistik.

Le­ı­te­­nant kúrekteı ala­qany­men Mıshanyń jon arqasynan qalaı sart etkizip burylyp ketse, ekeýi shaǵyn áýejaıda bir-biriniń endi jetilip kele jatqan qalaqtaı jaýyrynyn qushyrlana qushaqtap biraz turdy. Sóıtip, bıletterin qaıta ótkizip, ekeýi de Máskeýge birge baǵyt túzedi.

Sol sát Mıshanyń kóz aldyna kólbeńdegen jas leıtenanttyń keıpi: «Abaı bol, mańyzdy qu­jat qoı, maǵan da joǵarynyń júktegen tapsyrmasy», dep kóz qıyǵyn sala qarap, eń sońynda, janaryna jas alýy arǵy jaǵy bos adamnyń keıpin tanytty. Uzamaı bıletterin ótkizgen ekeýi tikushaqpen aspan tósin shyr aınala zyryldap júıtkigende Máskeýdi betke alǵan áýe jolynda sary syrany bótelkemen aýzynan simirip, arasyna №12-shi qyzyl sharapty aralastyryp, jaýdan beti qaıtpaǵan jaýyngerdiń keıpinde otyrdy.

Tikushaq ústindegi qyzyl sharap eki jaýyn­gerdiń aýzymen eki jyldan beri aıtylmaǵan ta­laı áńgimeniń otyna maı quı­dy. Mıshaǵa ustatqan jumyr qapshyqtyń qasyna jeter jerine jeńil jetsin dep, leıtenant №12-shi qyzyl sharapty salýdaı-aq salǵan eken, sol taýsylǵansha áýe jolyndaǵy ózi az adam taý bókteriniń ústinen shuqshıyp, alyp qalaǵa jetkenshe jandary rahatqa keneldi.

– О́zi Aýǵanstanǵa senderdi az alypty ǵoı, – dedi Sharyphan aýzyna bolmashy sharap tıip, tulaboıy bosańsı bastaǵan kezde.

– Sender turǵanda, bizdi qaıt­sin, – dedi Mısha taǵy bir bótelkeniń tyǵynyn tisimen tyńq etkizip. – Keńestiń qorǵany ózderiń emes pe... – ájeptáýir qyzyp qap­ty. Shalt qozǵalǵanda tikushaq dir etip, kógildir taýlardyń ústin shyr aınalǵan úshkir zyryldaýyq aına­lasyn jeldetkishteı jelpip jiberdi.

– Eger eki qol, eki aıaǵyn kesip, ústimizden tastaǵan musylman bolmaı, men bolsam... meni tirideı tastamas edi, ony musylman balasy bolǵasyn ǵana keýdesindegi shybyn janyn shyrqyratyp tastady ǵoı.

– Onan da tastamaı-aq qoıǵany jón edi.

– Kel, alyp qoıaıyq... – Mı­sha kazarmadan ala shyqqan saptyaıaǵyn usyndy. Sharyphan 250 jyldan beri daıyn turǵan dostyq qolyn óz erkimen sozdy. Tikushaq taǵy bir teńselip ketti. Mısha sómkesine qarasa, №12-shi sharaptyń tek bos bótelkeleri shalqasynan túsip jatyr eken. Tyrsıǵan qapshyqqa masań kózin bir salyp qoıǵanda alyp qalanyń tóbesinen kishkentaı áýejaıǵa qaraı tikushaq birtindep tómendeı berdi.

Alyp qalanyń aspanynan jerge qoný ońaı bolmady. Zy­ryldaýyǵy shyr aınalǵan tikushaq dir-dir etip shaǵyn áýejaıǵa taban tıgizgenmen ishinen túsken qos jaýyngerdiń júregi órekpı soǵyp, ásirese, sol jerdiń tól perzenti Mısha: «Astana meniki, men ne aıtsam sol bolady», dep tikushaqtan túsisimen teń quqyq baryn umytyp, «tıse terekke, tımese butaqqanyń» kerimen órip júrgen ózge ult ókilderine ók­temdik kórsetýge tyrysty.

Bir saǵatta bári de basqasha boldy. Talaıdy tárbıelegen Ádebıet ınstıtýty mańyndaǵy qabyrǵasy qyzyljaǵal eki qabatty eski úıdiń aldyna kelgende et júregi ezilip qoıa berdi. Esikti ashar-ashpastan ańyraǵan ata-anasyn kórdi. Soǵys kórgen ákesi qarsy aldynda turǵan ulyna qarap, kári júregi jarylyp kete jazdasa, Mısha ózinen keıingi inisin óldige sanap, bul sonyń janazasy bolar dep, bárin bir inisiniń qasiretine teligen.

– Mısha, Mıshenkam, bar eken­siń ǵoı, – dep unjurǵasy túsken anasy qushaqtap qushqanda ata-anasy adamnan qashqan ajaldyń sytylyp ketkenin kórip turyp, qarsy aldyndaǵy perzentine kóz qumarlary qanbaı qaraı berdi.

– Jorık qaıda? – degende, «Ol sabaǵynda ǵoı» degen sheshesi ýmaj­dalǵan qaǵazdy ulyna usyna berdi.

– Túnde áskerı bólimsheden bireý kelip óte qatty eskertip ket­ti. Mısha, qateleskenderi qan­daı jaqsy bolǵan, – degen sheshesiniń sózin tyńdap tu­ryp, ýmajdalǵan qaǵazǵa kóz sal­ǵan­da: «Sizdiń ulyńyz Mıhaıl Efre­­movıch Vasılev Aýǵanstan shekarasynda erlikpen qaza tapty. Súıegin jetkizý moınymyzda. Kútińizder. Zastava komandıri kapıtan Jadkov», degen jazýdy oqydy.

– Qatelesken ǵoı, – dedi Mısha máz bop.

– Otyryńdar, – dedi soǵys kórgen ákesi qasyndaǵy qalyń qara qasty, musylman óńdi jigitke qarap. Sóıtti de, ústel jaıǵan áıeline ym qaǵyp, jan azaby tarqaı bastaǵan qaqsal kempir moınynan qylqyndyra ustap ákelgen aq araqty qyrly stakanǵa lekildete quıyp, «Senderdiń kelýleriń úshin» dep ózi bastap, ashyrqana tartty. Ákesi bastaǵasyn balasy des bermedi. Sharyphan bulardan qonaqpyn dep tórt aıaǵy teń býylǵan qoı men bal tatyǵan sary qymyz kútken joq, «Mıshanyń aman kelgeni meniń syıly qonaq bolǵanym» dep, myń-mıllıon halqy bar alyp astanany aralap shyqty. Ony oń judyryǵyn túıip jatqan Ilıch kesenesinen bastady. Sosyn sta­dıonǵa baryp, teńbil dop tep­kenderge biraz telmirgesin áke-sheshesin kórgisi kep, poıyzǵa minýge asyqty.

– Anaý qapshyqty jetkiz degen jerine jetkizbeımiz be? Sonda Ermıtajdy kórsetemin, – dep dosy júrek tusyna qolyn qoıdy. Tórt burysh qatyrma qapshyq mup-muzdaı bop bylq-sylq etip ja­tyr. – Osyny ashyp kórsek qaıtedi?

– Kórsek kóreıik. Jelimdeý kózdi ashyp-jumǵansha ǵoı. Men de sen sııaqty áke-sheshemdi saǵyn­dym. Poıyzben baryp, kóz quryshymdy qandyrmasam, – dep Sharyphan da tezirek jer kórip jolǵa shyǵyp, topyraq ıiskegisi keldi.

Mısha keshegi ishken záhardan tula boıynan ál ketip, on eki múshesinen múńkigen ıis ańqysa, taǵy bir «júzdi» tartyp alǵasyn qaýdyrlaǵan qapshyqty ótkir bákimen shetinen jáımen shertip jibergende áýeli jup-jumsaq aq qaǵaz, sosyn úgitilgen kógildir un­taq qaýdyrlap ushyp túse bastady. Munyń qujat emes ekendigine kózi anyq jetken jigit bákimen sary qaǵazdyń bir shetin túgel oryp jibergende kógildir untaq shashylyp jerge túsip, muryn jarǵan ótkir ıis múńkip qoıa berdi.

– Bizdiń aýylda nasybaıshy Ájimurat osyndaımen aınalysýshy edi. Mynaý apıyn ǵoı.

– Sen soǵan aparyp berseıshi.

– Joq, beretin jerińe óziń ber. Osyndaımen aınalysatyndardyń arasynda eki jyl júrip keldiń ǵoı. Bul baratyn mekenjaıynan adasyp, osynda kep otyr. Ajalyń joq eken, Vasılev.

Ákesi sabyrmen taǵy bir bó­telkeniń aýzyn ashty. Sóıtip, balasynyń alabóten ózgergen taǵdyry úshin tartyp jiberip, bylq-sylq etken qapshyqty da, ajaldyń habarshysy – qara qa­ǵazdy da aýdandyq úsh árip mekemesi – memlekettik qaýipsizdik komıtetine aparyp berdi. Olar joǵaryǵa suraý salyp jantalasyp jatqanda Mısha men ákesi Qazan vokzalynan kózi otsha jaınap, júregi alyp-ushqan Sharyphandy káıip ustaǵan kóńilmen otarbaǵa otyrǵyzyp saldy.

Qara qaǵazdyń ornyna balasyn kórip, áli kúnge es jııa almaı eseńgirep júrgen shal: «Ajaldy qaıtarǵan qazaq, sensiń ǵoı», dep, jigittiń jap-jalpaq jaýyrynyna alaqanymen salyp qap, jolaıaqtyń yrymy úshin shyn yqylas tanytyp, taǵy bir «Aıryqshanyń» aýzyn ashty. Ákeli-balaly ekeýi lebizderin aıtyp, ashyrqana tartqannan keıin tórt aıaǵyn teń alǵan otarba teńselip baryp, Máskeýden Túrkistanǵa qaraı keń dalanyń tósinde kósile shapty.

***

Sonan tergeý bastaldy. Mı­sha Lenıngradqa qaýdyrlaǵan qapshyqty alyp barǵanda ol ajal qushyp, keri qaıtpas edi de, munyń úıine Aýǵan jerinen qara qaǵaz kelip, qaıǵy qushyp jatqany joǵarydaǵylardyń jasaǵan joralǵysy edi. Bir aýyz sóz bárine arasha túsip, ajaldy keri qaıtaryp, Sharyphan sol jolmen kepildikke qaıta keldi.

– Osylaı aıtqanyń ras pa? – dedi Máskeýdegi aýdandyq qaýip­sizdik komıtet tergeýshisi.

– Ras. Biz kelgende qara qaǵaz alǵan úı qara jamylyp jatty, – dedi Sharyphan. – Sirá, 37-de atylǵandar da osyndaı kúı keshse kerek. Biraq, ol kezde bireýdiń sózin tyńdap, taǵdyryna tosqaýyl bolǵan eshkim joq qoı degen oı alpys eki tamyryn aralap júrip aldy.

– Sosyn ne istedińder? – dedi tergeýshi.

– Lenındi kórdik, – dedi Sharyphan. «Ony qaıdan kórip júrsińder?» degendeı baqyraıyp bir qarady. Áınektiń astynda oń judyryǵyn túıip jatyr degisi kelip edi, tergeýshi qıyrdan kelgen jigittiń qıqar minez-qulqyn unatpady da: «Bossyń», dep qoıa berdi.

Aýǵan jerinen ózderin shyǵa­ryp sap, Mıshany qushyrlana qush­qan rota komandıri leıtenant Anas­tasevti shaqyryp, úsheýin bet­tes­tirip, Anastasev asa qaýipti qyl­mysker retinde keńes zańymen eń joǵary jaza – atý jazasyn aldy. Osynyń bárine Sharyphan kýá boldy.

– Men de bireýdiń aıtqanyn istedim, – dep aqtaldy sotta leıtenant.

– Sen qapshyqtaǵy apıyn ekenin bildiń. Sol mekenjaıǵa barǵan Vasılevtiń ajal qusha­ty­nyn bil­diń be? – dedi sot tóraǵasy.

Leıtenant kúmiljip, tómen qarady.

– Revolıýsııa besigine barǵanda súıegińdi alyp qaıtatyn edi. Dosyńnyń aıtqanyn istep, Más­keýge kelgenderiń qandaı jaqsy bolǵan, – dedi sot tóraǵasy. – Bir aýyz sóz ǵoı bárine núkte qoıǵan.

– Lenın men keseneniń bir qudireti bar ǵoı, – dedi aqtaýshy ázilge shaptyryp.

– Artyq sózge jol joq, – dep sot tóraǵasy qońyraý soq­ty. Kúńgirlegen qara qońy­raý jaýyngerdi ajalǵa aıda­ǵan azamattyń da, onyń aqtaýshy­sy­nyń da jigerin jasytyp tastady.

Taǵy da Qazan vokzalynan bir orys bir qazaqty Túrkistanǵa shy­ǵaryp saldy.

– Tiri qalǵanyń osynyń arqa­sy. Áıtpese bári de basqasha bolar edi, – dep soǵys kórgen ákesi taǵy bir bótelkeniń tyǵynyn ashty. Sharyphan ishe almaıtynyn aıtty. Ákeli-balaly ekeýi-aq jol tilep turyp túbine deıin tartty.

Ilki sátte saǵaty jetken otarba shyndyqty aıtyp shyńǵyryp, jolǵa shyqty.

Boz jýsan ósken aqseleýli dalaǵa qaraı asfalt tóselgen astanadan ekeýi bir-birin qımaı qol bulǵady. Máskeý men Túrkistannyń arasy tórt táýlik jer, sonan qaıtip júzdesken joq.

Uzamaı bar kináni Saıası Bıý­roǵa artyp, Aýǵan soǵysy da aıaqtaldy.

Úlken úıdiń irgesi sógildi.

Kesenede judyryǵy túıýli Ilıch áli uıyqtap jatyr.

Azamattar aman bolsyn.

Irgesi sógilgen úıdiń ańyzyn aıtatyn da bireý kerek.

Ekeýi sony jetkizýshi ǵana.

Qýandyq TÚMENBAI.

ALMATY.