Máshhúr Júsip Kópeıuly: Qazaq balasy oqydym, toqydym dese de, Bekasyl haziret bola ma

«Zulmat zaman kele jatyr, qul-qutan kóterilip, ylǵı jalańaıaqtar el basqaryp, qanyńdy sýdaı shashady. «Jylan taqyr» bolasyńdar. Kómýsiz adam kóbeıedi. Qyrǵyn soǵys bolady. Jesir kóbeıedi. Soǵysta utasyńdar. Sóıtip, kórer kózge jarqyn, biraq ishteı irip jatqan bir zaman bastalady. Kólik tórt dóńgelekti temir bolady. Aspan jol bolady. Bir úı orys, bir úı qazaq bolyp otyrasyńdar. Olar jerlerińdi tartyp alady. Kóshiremin dep áýre bolmańdar, jetpis jyldan soń ózderi kóshedi. Imandylyq azaıady. О́nege tozady, qasıet azady. Jastar ıt ishpeıtin sýsynǵa qumar bolady. Erkek úıshil, áıel bazarshyl bolady. Qatyn el bıleıdi. Qysqa etikti kóılek kıip, esek tuıaqty etikpen júredi. Qatyn jiberý kóbeıedi, áıel erkekti syılaýdan qalady. Tiri jetimderdiń sany artady. Biraq osynyń bárine erteli-kesh Allanyń bir tyıymy bolady» – ataqty juldyzshy Bekasyl áýlıe ómirden óterinen az buryn osylaı degen eken. Kóripkeldiń aıtqany kelgeni kámil.

Bekasyl Bıbolatulynyń eki tomdyq (jalpy kólemi 49 baspa tabaq) «Juldyznama» atty ǵıbrat kitaby – halqymyzdyń táýelsizdik jyldarynda tapqan asyl qazynalarynyń biri. On toǵyzynshy ǵasyrda qaǵazǵa túsken qundy qoljazba 2003 jyly Bekasyl áýlıeniń shóberesi, Májilis depýtaty bolǵan general Erjan Isaqulovtyń qolyna tıgeli beri eki ret shyǵarylyp, ǵylymı aınalymǵa túsip, birneshe konferensııalardyń arqaýy etildi. Bıyl kitaptyń úshinshi basylymy jaryq kórmekshi.

«Zulmat zaman kele jatyr, qul-qutan kóterilip, ylǵı jalańaıaqtar el basqaryp, qanyńdy sýdaı shashady. «Jylan taqyr» bolasyńdar. Kómýsiz adam kóbeıedi. Qyrǵyn soǵys bolady. Jesir kóbeıedi. Soǵysta utasyńdar. Sóıtip, kórer kózge jarqyn, biraq ishteı irip jatqan bir zaman bastalady. Kólik tórt dóńgelekti temir bolady. Aspan jol bolady. Bir úı orys, bir úı qazaq bolyp otyrasyńdar. Olar jerlerińdi tartyp alady. Kóshiremin dep áýre bolmańdar, jetpis jyldan soń ózderi kóshedi. Imandylyq azaıady. О́nege tozady, qasıet azady. Jastar ıt ishpeıtin sýsynǵa qumar bolady. Erkek úıshil, áıel bazarshyl bolady. Qatyn el bıleıdi. Qysqa etikti kóılek kıip, esek tuıaqty etikpen júredi. Qatyn jiberý kóbeıedi, áıel erkekti syılaýdan qalady. Tiri jetimderdiń sany artady. Biraq osynyń bárine erteli-kesh Allanyń bir tyıymy bolady» – ataqty juldyzshy Bekasyl áýlıe ómirden óterinen az buryn osylaı degen eken. Kóripkeldiń aıtqany kelgeni kámil.

Bekasyl Bıbolatulynyń eki tomdyq (jalpy kólemi 49 baspa tabaq) «Juldyznama» atty ǵıbrat kitaby – halqymyzdyń táýelsizdik jyldarynda tapqan asyl qazynalarynyń biri. On toǵyzynshy ǵasyrda qaǵazǵa túsken qundy qoljazba 2003 jyly Bekasyl áýlıeniń shóberesi, Májilis depýtaty bolǵan general Erjan Isaqulovtyń qolyna tıgeli beri eki ret shyǵarylyp, ǵylymı aınalymǵa túsip, birneshe konferensııalardyń arqaýy etildi. Bıyl kitaptyń úshinshi basylymy jaryq kórmekshi.

Taıaýda «Egemen Qazaqstan» Bekasyl áýlıeniń qazaq tarıhyndaǵy alatyn bólekshe ornyn taǵy da tanyta túsetin baǵaly muraǵa qol jetkizdi. Qundy qoljazbanyń mátinin bizge baıanaýyldyq máshhúrtanýshy Altynbek Qurmanov joldaǵan. «Meniń atam Imanǵalı Mánenuly Máshekeńniń shákirti bolǵan kisi. Atamnyń qolynda ǵulama babamyzdyń talaı qazynasy bar edi. Birazy Máshhúr Júsip Kópeıulynyń buǵan deıin jaryq kórgen 20 tomdyǵynda jarııalanǵan. Myna dúnıesi eshqaıda shyqqan emes. Muny men 1987 jyly kóshirip alǵan edim», deıdi A.Qurmanov. Bul eńbektiń osyǵan deıin jarııalanbaǵanyn bizdiń elektrondy poshtamen joldaýymyz arqyly mátinmen tanysqan Máshekeńniń shóberesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Nartaı Júsipov te rastap otyr.

Qazaq rýhanııatyndaǵy alyp tulǵalardyń biri Máshhúr Júsip Kópeıulynyń Ońtústikke saparyn baıandaıtyn, «Qazaq balasy oqydym, toqydym dese de, Bekasyl haziret bola ma» dep atalǵan bul eńbek Bekasyl áýlıeniń qadir-qasıetin aıshyqty asha túsedi. «Pirádarmen bolǵan on kúnimdi aıtyp, búgingi jurtqa jetkize alam ba. Júsip baýyrym, myna men paqyrdyń kóziniń maıyn taýysqan Juldyznamany ermek qyl dep qolyma kitábin ustatty. Jeti jurttyń qamyn jep, jeti ulttyń tilimen órilgen dúnıede ne joq deısiń. Arabtyń da, Túriktiń de, Parystyń da tilin uǵyp, sóz marjany túzilgen dúnıe», dep jazady Máshekeń «Juldyznama» kitaby týraly. «Hazirettiń qara sózi bir tóbe de, aqyndyǵy bir tóbe, qulaǵynyń tesigi, kókireginiń esigi bar pendege jeterlik» degeni de – úlken sóz. Tóle bı týraly «danyshpan Tólebı», «daqpyrtynan dala terbelgen Tólebı» dep kele­­tin, Bekasyl áýlıe týraly «Bekasyl haziretti kór­gende, jol azabyn umytyp, bir­ge týǵanymdy kór­gendeı kúıde boldym. Bul kisiniń aýzy­nan shyqqan dúr­leri, elge bergen bata-tileginiń qabyl­dyǵyna tań qalasyń», «Mıýa aǵashynyń kóleńkesindeı bir qaýym eldiń duǵa daryǵan asylymen qosh aıtystyq» delinetin baǵa­lary atalarymyzdyń asyldy ardaqtaǵan dańqty dástúrlerin eske salyp, búgingi urpaqtaryna úırenerlik úzdik úlgi tanytyp tur.

Qysqa qaıyrym ańdatpanyń sońynda Máshhúr Júsip Kópeıulynyń «Aýylynan attanarda bir jas jigitti qosyp berdi», «Jas jigit Bekasyl hazirettiń mediresesinde oqıdy eken, áńgimesin taqpaqtap aıtatyn, aqyndyǵy bar, zerdeli eken, jol-jónekeı sahabalardan habary mol eken. Hıssa-jyrlardy jatqa aıtyp, júrginshi eldiń aıyzyn qandyrdy. Iá, aty Qazanǵap eken» degeni kezinde ǵulamanyń qoljazbasyn amanatqa alyp qalyp, zamany týǵanda úrim-butaqtaryna tabys etken aqyn shákirti, «Eńsegeı boıly Er Esim», «Tóle bıdiń tarıhy», «Saıypjamal sulý» sııaqty tarıhı jyrlar men dastandardyń avtory Qazanǵap Baıboluly ekenin eske sala keteıik. Sóz retin paıdalanyp, baspasózge jazylym naýqany túıindeler tusqa jaqyndaǵanda el gazeti «Egemen Qazaqstannyń» betinde keler jyly da, Máshekeńshe aıtqanda, «qulaǵynyń tesigi, kókireginiń esigi bar pendege jeterlik» esti sóz júıeli jarııalana beredi dep sendire alatynymyzdy da qosyp aıtaıyq, qadirmendi oqyrman.

Al endi Máshekeńniń ózi sóılesin.

Jıyrma toǵyz jasymda, dám-tuzdyń jazǵany bolar, Buharaı Shárip betke alyp, bilim-ǵylymdy maqsat qylyp, atqa qondym. Ǵaıyp pirden ruqsat bolǵanymen, basqa túsken jaqsylyq pen jamandyq adam balasyna bir qyzyq dáýren eken.

Jol-jónekeı Ulytaýda jatqan Er Edige, Joshyhan, Qoılybaı baqsylarǵa at basyn buryp, duǵa baǵyshtap, jatqan jerlerine zer salyp, sol tóńirektegi eldi aralap, aýzy dýaly úlkenderinen úlgili sóz terdim.

Betbaq dalany basyp, órkesh-órkesh qumdarynyń arasynda keri­lip jatqan kerýen jolyna kelip, Shýdy baǵdarlap, jurtqa ilesip jol tarttyq. Ulytaýdyń tórt qubylasy el jaılaǵan sýly-nýly jaılaý. Qarakeńgir, Sarykeńgir, Sarysý, Atasý, Bulanty ózenderi taıdaı týlap jatady. Kún sońynan aptany at ústinde ótkizip júrgende, talaı áýlıelerge, eńiregen erlerge pir bolǵan Babaı túkti Shashty Ázizdiń qorymyna toqtadyq. Talaıdyń shólin basqan bulaǵynan tańdaıymyzdy jibitip, basyna túnep attandyq. Babaı túkti Shashty Áziz Ulytaýdyń bıik jotasynda máńgilik damyl tapqan, Noǵaıly zamanynda jat jurttyqtarmen elý jyl soǵysyp, Saryarqany alǵan Er Edigege, qazaqtyń basyn qosyp, orys pen shúrshitke eldigin tanytqan Han Abylaı syqyldy syrttandarǵa súıener, syıynar pir bolypty.

Saryarqadaǵy elden saýda qy­lyp, nesibesin býyp-túıip artyp shyqqan kerýen Babaı túkti Shashty Ázizdiń basynda bir túnep, Túrkistan shaharyn betke alyp jolǵa shyqty. Men syqyldy salt basty júrgender, kerýendi qorǵaýshylardyń sanyn kóbeıtip, sońyna ilestik. Júrginshi, jolaýshylar da qaramyzdy ulǵaıtyp, ulanǵaıyr áskerdeı shubap, attyly-jaıaý júrip, Ázireti Sultanǵa mańdaıymyz tireldi. Qul Qoja Ahmet babanyń Aqsaq Temir soqqyzǵan záýlim mazaryn aralap, jer asty qylýetine túse beriste, oılamaǵan jerden Janys Bekasyl haziretke keziktim. Jaryqtyq Bekasyl haziret Uly júz Aqarys Úısin, Dýlat, Shýdyń qamysyndaı kóp Janystyń ishindegi danyshpan Tólebıden soń, el toqtaǵan pirádar edi. Qazaq orysqa qaraǵan zamannan beri Buharaı Sháriptegi mir Ǵarabtaǵy Hasıda ilimine on toǵyz bala den qoıǵan eken, aqyldan adasyp irge jaǵalap ketpeı, sol on toǵyz múskinniń altaýy ǵana aman-esen qalypty. Sonyń alǵashqysy osy Bekasyl haziret bolsa, endi bireýi osylardy qaǵazǵa toǵytyp otyrǵan adam.

Jaratqan Allanyń meıirimi sheksiz emes pe, Bekasyl haziretti kórgende, jol azabyn umytyp, birge týǵanymdy kórgendeı kúıde boldym. Bul kisiniń aýzynan shyqqan dúrleri, elge bergen bata-tileginiń qabyldyǵyna tań qalasyń. Tamam jurtty túgendep bolasyń ba, osyndaı lepesin Jaratqan qabyl qylǵan jandardan neńdi aıap qalasyń. Bekasyl haziret Tólebımen atalas, jaqyn týys eken. Ata-babasyna zer salsaq, Uly júz Úısinnen Alban, Dýlat, Sary Úısin, Shapyrashty, Oshaqty, Ysty, Sirgeli, Jalaıyr, Qańly, Shanyshqyly (Qataǵan) tarasa, Dýlattan Sıqym, Botbaı, Shymyr, Janys, Hangeldi, Manys taraǵan desedi. Al Janystan Jarlyqamys, Shegir, Ágeı, Jalmanbet, Jantý, Aımaýyt, Jantan týady eken. Jantýdan Jaıylmas, Aqberdi, О́temis, Jańabaı, Qýajaq, Qojaberdi, Qudaıberdi. Qudaıberdiden Álibek, Toqpan, Túgel, Danaı, Aqytaı, Baqybek, Qudaıbek tarasa, Álibekten daqpyrtynan dala terbelgen Tólebı týady eken. Tólebıdiń birge týǵan baýyrlary Elibı, О́tebı, Tynybek, Aqbota, Sheker esimdi týǵandary bolypty. Qalyń Janys eli jaz jaılaýǵa Shýdy meken qylsa, qys túse Arystyń boıyn qonys qylady eken.

Bul ata taratý kestesin Bekasyl hazirettiń qasyna erip júrgen Tóle­bıdiń balasy Áýezbektiń nemeresi Qabyl degen bozbaladan surap qaǵazǵa hattadym.

Haziret meni qasynan bir eli tastamaı, ózimen ertip júrdi. Ázi­ret Sultanda jatqan jaqsylar men jaısańdarǵa duǵa baǵyshtap, Qar­naq­qa júrip kettik. Haziret jol-jóne­keı jol qysqarsyn dep, ózi ja­ıynda áńgime qyldy. Júsip baýyrym, men ákeden jas­tan jetim qaldym, ákemiz Bıbolat el tanyǵan adam eken. Qoqan handyǵy pansat degen dáreje berip, quzyryndaǵy elge basshy qylypty. Abylaı hannyń juraǵattary Qasym tóre men balalary Esengeldi, Sarjandarǵa kómek qyldyń, miniske jylqy berdiń dep qýdalasa kerek, aqyry ajalyna solar jetipti, dep úlkender aıtady. Bul kórshi ózbek aǵaıyndarǵa ókpem qara qazan dep, múbárák júzin muń basty. Sol kishkene kúnimnen Qurandy keýdeme ustap, Jaratqanǵa jalbarynýmen kelem. Saıram, osy bara jatqan Qarnaqtaǵy medireselerdi túgestedim, joǵymdy izdep Táshken, Samarqan, Buharaı Sháripten bir-aq shyqtym. Mir Ǵarabtaǵy oqý-toqý azdyq etti, ustazdarym aqyry (Sham) Damashyqqa shyǵaryp saldy. Damashyqta myna Otyrar, Sháýildirdiń topyraǵynda dúnıe esigin ashqan Ál Farabı jatyr. О́z zamanynda ustazdardyń ustazy atalǵan ǵulamanyń jazǵan kitábin qolymmen ustap, kókiregime toqydym. Buharaı Sháriptegi Hasıda iliminiń paıdasyn sonda kórdim, nebir ólim aýzynan aman qaldym. Kázirgi tirligim ata jurtym – Arystyń boıynda, baý-baqsha egip, adasqan elge qol ushyn berip, sońymyzdan jurt aıtarlyqtaı joǵyn tapsyn dep Juldyznama degen kitábimdi hattap bolyp qaldym, baspaǵa shyǵarýdy, el qolyna jetkizýdi maqsat etýdemin dep kóńildegi syryn aıtty.

Jylda osy ýaqytta Ázireti Sul­­­tanda jatqandarǵa kelip, duǵa baǵyshtap qaıtamyn. Menimen birge júr, elge baryp qonaq bolasyń. Iesiz dúnıe bola ma, pirlerim de meni izdep tapty. Solardan basqa myna men paqyrda súıener qalmady. О́ziń de kóre jatarsyń demesi bar ma, balasha qýanyp qaldym.

Bekasyl haziretten bir eli qalmaı erip júrdim, Qarnaqta bolyp, bet alys­ty Arystanbabqa burdyq, sońynan Saıramdaǵy sansyz babtarǵa toqtap, minájat qyp, qaıta Arysty betke ustap júrip kettik. Ara qonyp, aryq qazǵan jurtpen aralasyp júrgende, Han qorǵany degen jerge toqtap, at shaldyryp, Bekasyl pirádardiń áńgimesine qulaq túrip, qaǵazǵa hattadym. Jaryqtyqtyń aıtýynda shúbá joq. Osy Han qorǵanynda úsh júzge ataǵy jaıylǵan Han Abylaı opasyz eldiń jasaǵan amalynan, kúıikten kóz jumyp, Ázireti Sultanǵa jerlenipti.

Osynshama kún, jol-jónekeı biz syqyldy ǵaıyp pirge qol tapsyrǵandardyń qaryny asha ma. Bekasyl haziret qolyna Imanshartyn ustasa bolǵany, nebir sarań kerýen basylar men kireshiler qorjyndaryn ashyp, jolyn bosatpaıdy. Solardyń ýystap bergen aqshalaryn jaryqtyq ǵarip-múskinderge úlestirýmen boldy.

Taqsyr munyńyz qalaı degenge, shyraqtarym, osynyń bári Jaratqan Allanyń esebindegi dúnıe deýshi edi.

Súıtip júrip, hazirettiń aýylyna da jettik, óziniń ekkeni bar, burynnan óskeni bar, aýylynyń mańaty qalyń aǵash eken. Osy kúngi bir qaýym el taıly-taıaǵymen júrip baý-baqsha otyrǵyzsa da, dál Bekasyl haziret bola almas edi. Pirádarmen bolǵan on kúnimdi aıtyp, búgingi jurtqa jetkize alam ba. Júsip baýyrym, myna men paqyrdyń kóziniń maıyn taýysqan Juldyznamany ermek qyl dep qolyma kitábin ustatty. Jeti jurttyń qamyn jep, jeti ulttyń tilimen órilgen dúnıede ne joq deısiń. Arabtyń da, Túriktiń de, Parystyń da tilin uǵyp sóz marjany túzilgen dúnıe, hadımshesi shamaly, shaǵataı tilinde qaǵazǵa jazylǵan bir ǵalamat. Qol jazba ár aýrýǵa duǵamen bekitken, tipti, jarqanattyń mıynyń eki túrli, biri aq, biri jasyl bolatynyn, eger de muny paıdalansa denege shash, túk shyǵatyn qylyp ne bolmasa shyqpaıtyn qylady eken. Er men áıeldiń arasyndaǵy ǵumyrdy baıan etken.

Adam balasynyń shashyn, tyr­naǵyn jumanyń ishinde qandaı kúnde alatynyn, ár aýrýdyń em shıpaly duǵalaryn, bedeý áıeldiń qulantaza jazylyp ketýge bolatynyn Qurandaǵy súrelermen bekitipti. Tórt túlik mal men qyran búr­­­kittiń shıpasy men babyn jazyp, aıatpen bekitip, baǵyt-baǵdar siltegen eken.

Hazirettiń qara sózi bir tóbe de, aqyndyǵy bir tóbe, qulaǵynyń tesigi, kókireginiń esigi bar pendege jeterlik. Duǵa bitkennen Ism Aǵzam, Qaqarıqul, Duǵa-ı Qulqul, Sharıǵattaǵy tórt pir, Duǵa-ı Hatm, Ásinad, Ǵajaıbul- Istıhfar, Rısala-ı Bafándá, Rısala-ı   Sartarash, Imam Japar Sadyqtyń raýaıaty, Rısala-ı Dýrýd, Duǵa-ı Qa­dah, Qadahnama, Ábjad, Álı Qara­mal­lanyń duǵasy, elde etek alǵan bez­gek, qyzylsha aýrýlarynyń betin alatyn, taýysyp bite almas dúnıeler. Aıdyń, kúnniń amaly, bir jumadaǵy jeti kúnniń paıdasy. Árqaısysy bir-bir kitap, bári de tegis ǵylym. Osy dúnıeniń bir qydyrýy qaǵazǵa óleńmen jazylypty. Oqyǵan jan arab, parsydan sóz bilmese, mıyna toqýy múmkin emes.

Bir kúni Bekasyl haziret baýyrym, bul jazbaǵa qosaryń bolsa jazyńyz degende ýa taqsyr, meniń bul kitaptan alarym bolmasa, qosarym shamaly dep aıtyp edim, kózine jas aldy.

Kún beısenbi edi. Tún aýǵan soń dáretińdi al da maǵan erip júri­ńiz dedi. Dáretimdi alyp, aıdyń sáýle­simen jaǵalasyp, sońynan túsip júrip kelemin. Jasynyń ulǵaıǵany haziretke júk emes. Qalyń qara aǵashtyń bel ortasynda adam qushaǵy zorǵa jetetin dińgekke qolyn tirep uzyn boıly aqsaqal tur. Kıgen kıim úlgisi hıssalarda aıtylǵan adam ba dersiz, jaqyndap baryp bir tizerlep sálem berdik. Bizge usynǵan qolynda býyn bolmady. Ǵaqylyn aıtyp shyǵaryp saldy. Ýa pirádar, qasyńdaǵy paıǵambardyń úmbetine aıt, artyna qaramasyn degenin estidim. Boıym del-sal bolyp, de­nem­niń qyzýy kóterilip keledi. Bekasyl haziret qalyń taldyń arasynan alaqanyn kósip jiberip syz balshyqty aldy da jaýyrynyma basty, ınshalla, jolymyz bolardan basqa sóz aıtpady. Úıge kirgen soń, sham jaǵyp duǵa oqydy, men beıbaq túngi nápil namazymdy oqyp esimdi jıdym. Tań aǵaryp atqan soń erikti uıqyǵa berdik.

Osyndaı bir ıelerine kezdesip júrgenin bir balasy sezip, ákesi tún jarymda turyp ketken soń sońynan ergen eken, qalyń aǵashtyń arasymen ýaǵadaly jerge kelgende, haziret pirine amandasady, aqsaqal sálemin alyp, Bekasyl, osy betińmen úıińe qaıt, sońyńnan balań erip kelipti, men eskertip edim ǵoı, ózińnen basqa jan balasy bilmesin dep, balań kelip qalmasyn, men týra qarasam jazym bolar degen soń, haziret burylyp qarasa, aǵash aǵashty tasalap ketip barady eken. Úıine kelgen soń álgi balasyn shaqyryp alyp, nege meniń sońymnan erdiń dep suraǵanda, balasy jylap jibergen eken. Aınalaıyn, endigári meniń sońymnan júrýshi bolma, jazym bolasyń, ol adam týra saǵan qarady ma depti. Sonda balasy áke, ol kisiniń kózi bolǵan joq, men kóre almadym, kóziniń ornynda appaq jaryq sham turdy dep aıtqan eken.

Allanyń nury túsken pendesi Bıbolat balasy Bekasyl haziretke qudaı rahmet aılasyn. Aýylynan attanarda bir jas jigitti qosyp berdi. Qorjynnyń eki basyna azyq salyp jatyp, Júsip baýyrym, adam balasy shańyraǵynan qyryq qadam shyqsa ǵarip degen, jat jerde júrsiń, saparyń oń bolsyn, bizdeı múskinderge duǵa qyla júrersiń dep qushaǵyn jaıdy.

Mıýa aǵashynyń kóleńkesindeı bir qaýym eldiń duǵa daryǵan asylymen qosh aıtystyq.

Jas jigit Bekasyl hazirettiń medire­sesinde oqıdy eken, áńgimesin taqpaqtap aıtatyn, aqyndyǵy bar, zerdeli eken, jol jónekeı sahabalardan habary mol eken. Hıssa-jyrlardy jatqa aıtyp, júrginshi eldiń aıyzyn qandyrdy. Iá, aty Qazanǵap eken. Bizdiń Orta júzde aǵa sultan Básentıin Satypaldynyń Qazanǵaby syqyldy, atyń óshpesin dep batamyzdy berdik.

Toraıǵyr aýyly, Baıanaýla uly ǵulama Máshhúr Júsip atanyń shákirti Imanǵalı Mánenulynyń jınaǵynan 1987 jylǵy 20 tamyzda kóshirip alǵan

Altynbek QURMANOV.